ەل-فارابي اتىنداعى قازۇۋ دٷنيەجٷزٸلٸك قورشاعان ورتانى قورعاۋ كٷنٸنە ارنالعان دٶڭگەلەك ٷستەل ٶتكٸزدٸ. 1972 جىلى بۇۇ بەكٸتكەن دٷنيەجٷزٸلٸك قورشاعان ورتانى قورعاۋ كٷنٸ – تابيعات مەسەلەلەرٸنە ەلەم نازارىن اۋدارۋدىڭ بٸر جولى. شارانى بۇۇ-نىڭ قازاقستانداعى اقپاراتتىق كەڭسەسٸنٸڭ قولداۋىمەن ۋنيۆەرسيتەتٸمٸزدەگٸ پان گي مۋن اتىنداعى تۇراقتى دامۋ ينستيتۋتى ۇيىمداستىرعان. فورۋمدا سٶيلەگەن سٶزٸندە قازۇۋ رەكتورى جانسەيٸت تٷيمەباەۆ كٷن ٶتكەن سايىن ەكولوگييانىڭ ناشارلاي تٷسۋٸ قازٸرگٸ تاڭدا جاھاندىق مەسەلەگە اينالعانىن اتاپ ٶتتٸ. ادامزاتتىڭ تابيعاتقا قارسى جاسالعان ەرەكەتتەرٸ ەكوجٷيەنٸڭ بۇزىلۋىنا سەپ بولىپ, ورنى تولماس شىعىنعا ۇشىراتۋدا.
قازۇۋ جانىنداعى بيوسفەرا ەكولوگيياسى لابوراتوريياسىنىڭ قىزمەتكەرلەرٸ «قالالارداعى اتموسفەرالىق اۋادا كەزدەسەتٸن ورگانيكالىق لاستاعىشتاردىڭ شوعىرلانۋىن حروماتوگرافييالىق ەدٸستەرمەن مونيتورينگٸلەۋدٸڭ جارتىلاي اۆتوماتتى ستانتسيياسىن ەزٸرلەۋ» جوباسىن جٷزەگە اسىرادى. ونىڭ شەڭبەرٸندە الماتىداعى بتەك (بەنزول, تولۋول, ەتيلبەنزول جەنە كيسلول) سەكٸلدٸ اۋانى لاستاۋشى زاتتاردىڭ دەڭگەيٸن انىقتاۋ ماقساتىندا زەرتتەۋ جٷرگٸزٸلدٸ. قالادا I توپتاعى كانتسەروگەن سانالاتىن بەنزولدىڭ ورتاشا كونتسەنتراتسيياسى 2016 جىلى 53 مكگ/م3 بولعان, ال سول جىلعى ەڭ جوعارى كونتسەنتراتسييا مٶلشەرٸ 237 مكگ/م3 دەڭگەيٸندە. بۇل نيۋ-دەلي, كاير جەنە ريم سيياقتى قاتتى لاستانعان قالالاردىڭ دەرەكتەرٸمەن سەيكەس. دەمەك, وسى زاتتاردى ٷنەمٸ باقىلاۋدا ۇستاۋ قاجەت.
دوكتور ناسيبا بايماتوۆا Ph.D. ديسسەرتاتسيياسى اياسىندا الماتى اۋاسىندا جيٸ كەزدەسەتٸن 16-عا جۋىق پوليتسيكلدٸ حوش يٸستٸ كٶمٸرسۋتەكتەر, قاتتى بٶلشەكتەردەگٸ اۋىر مەتالدار جەنە بەيورگانيكالىق تۇزدار انىقتاعان بولاتىن. نەتيجەسٸندە ۋىتتى قوسىلىستاردىڭ, ەسٸرەسە پوليتسيكلدٸ حوش يٸستٸ كٶمٸرسۋتەكتەردٸڭ جوعارى كونتسەنتراتسيياسىن كٶرسەتتٸ. ال اۋاداعى بتەك مٶلشەرٸ ماكسيمالدى رۇقسات ەتٸلگەن كونتسەنتراتسييا نورماسىنان اسپاعان. «بٸر ەسكەرەتٸن مەسەلە – بۇل نورمالار ەلدەقاشان ەسكٸرگەن» دەيدٸ ماماندار. ٶيتكەنٸ ادام دەنساۋلىعىنا قانشالىقتى زييان كەلتٸرٸپ وتىرعانىن كٶرسەتۋگە قاۋقارسىز. بتەك ۋلى قوسىلىستارىمەن لاستانعان 20 قالانىڭ ٸشٸندە الماتى 8-ورىندا. ال بەنزولمەن لاستانۋ دەڭگەيٸ بويىنشا قالامىز ٷشٸنشٸ ورىندا تۇر. بۇل ارناۋلى ەدٸسناما ارقىلى انىقتالعان دەرەكتەر.
قازۇۋ جانىنداعى فيزيكا جەنە حيمييالىق ەدٸستەردٸ زەرتتەۋ مەن تالداۋ ورتالىعىنا قاراستى بيوسفەرا ەكولوگيياسى زەرتحاناسى وسى باعىتتا كٶپتەگەن جوبالاردى جٷزەگە اسىردى. قازٸرگٸ تاڭدا لابوراتورييا قىزمەتكەرلەرٸ «زاماناۋي اناليتيكالىق ەدٸستەر مەن مودەلدەۋ قۇرالدارىن پايدالانا وتىرىپ, نۇر-سۇلتان جەنە الماتى قالالارىنداعى اۋا ساپاسىن جاقسارتۋ» بويىنشا عىلىمي-زەرتتەۋ باعدارلاماسىن ەزٸرلەگەن. جوبا شەڭبەرٸندە ماماندار اتموسفەرالىق اۋانى تالداۋدىڭ ناقتى ەدٸستەرٸن قولدانۋدى ۇسىنىپ وتىر. زەرتحانانىڭ جەتەكشٸ عىلىمي قىزمەتكەرٸ ناسيبا بايماتوۆانىڭ ايتۋىنشا, نۇر-سۇلتان مەن الماتى قالالارىنداعى اۋانى لاستاۋشى كٶزدەردٸڭ ٷلەسٸن زەرتتەۋ ٷشٸن رم2.5 حيمييالىق تالداۋى مەن رەتسەپتورلىق مودەلٸ قولدانىلادى. PM2.5 تالداۋ ٷشٸن بەس تٷرلٸ فيلتر پايدالانىلادى: 1) مەتالدار, 2) بەيورگانيكالىق انيوندار مەن كاتيوندار, 3) پوليتسيكلدٸ حوش يٸستٸ كٶمٸرسۋتەكتەر, 4) ورگانيكالىق جەنە ەلەمەنتتٸك كٶمٸرتەگٸ (OC/EC) جەنە 5) نيتراتتاردىڭ جوعالۋى. زەرتحانادا OC/EC اناليزاتورىن (باعدارلامانىڭ بٶلٸگٸ رەتٸندە ساتىپ الىنادى) پايدالانا وتىرىپ, تەرمييالىق/وپتيكالىق ەدٸسپەن جٷرگٸزٸلەدٸ.
PMF (Positive matrix factorization – وڭ ماتريتسالىق فاكتوريزاتسييا) لاستانۋ كٶزدەرٸن انىقتاۋ ٷشٸن رەتسەپتورلاردى مودەلدەۋ ەدٸسٸ رەتٸندە پايدالانىلادى. PMF – كٶپاينىمالى فاكتورلىق تالداۋ ەدٸسٸ. وندا تاپسىرمالاردى شەشۋ ٷشٸن ەڭ كٸشٸ كۆادراتتار ەدٸسٸ قولدانىلادى. قازۇۋ-عا قاراستى بيوسفەرا ەكولوگيياسى زەرتحاناسىندا الماتى جەنە نۇر-سۇلتان قالالارىنىڭ اۋا ٷلگٸلەرٸندەگٸ ورگانيكالىق لاستاۋشى زاتتاردىڭ ماسسالىق كونتسەنتراتسيياسى انىقتالعان. «زەرتتەۋ تەرمييالىق دەسوربتسييامەن بٸرگە ماسس-سپەكترومەترييالىق انىقتاۋمەن گاز حروماتوگرافيياسىن قولدانۋ ارقىلى جٷزەگە اسىرىلادى» دەيدٸ ماماندار.
سونداي-اق قازاقستاننىڭ اتالمىش قالالارىنداعى اۋا لاستاۋشى زاتتاردىڭ كونتسەنتراتسيياسىنىڭ كەڭٸستٸكتەگٸ جەنە ۋاقىتارالىق ٶزگەرٸستەرٸ تالدانادى. جۇمىس بارىسىندا «قازگيدرومەت» جەرٷستٸ باقىلاۋ ستانتسييالارىنىڭ ۇلتتىق جەلٸسٸنٸڭ دەرەكتەرٸ نەمەسە www.airkaz.org ۆەب-سايتىنداعى دەرەكتەرٸ پايدالانىلادى.
– PMF مودەلدەۋ نەتيجەلەرٸ بويىنشا نۇر-سۇلتان جەنە الماتى قالالارىنداعى PM2.5 بٶلشەكتەرٸنٸڭ لاستاۋشى كٶزدەرٸنٸڭ ٷلەسٸ باعالانادى. سونداي-اق اۋاداعى ەرتٷرلٸ لاستاۋشى زاتتاردىڭ كونتسەنتراتسيياسىنا باعالاۋ جٷرگٸزٸلەتٸن بولادى. ٶلٸم-جٸتٸم, اۋرۋشاڭدىق جەنە ەكونوميكالىق زالالدىڭ مەندەرٸ باعالانادى. لاستانۋ كٶزدەرٸن انىقتاۋ جەنە اتموسفەرالىق اۋانى جاقسارتۋ باعدارلاماسى ودان ەرٸ قازاقستاننىڭ باسقا دا قاتتى لاستانعان قالالارى ٷشٸن قولدانىلۋى مٷمكٸن. بۇل باعدارلامانىڭ نەتيجەلەرٸ جەكەلەگەن قالالار ٷشٸن اۋا ساپاسى باعدارلاماسى بويىنشا ٸس-شارالار جوسپارىن قۇرۋعا نەگٸز بولا الادى, – دەيدٸ قازۇۋ جانىنداعى بيوسفەرا ەكولوگيياسى زەرتحاناسىنىڭ جەتەكشٸ عىلىمي قىزمەتكەرٸ ناسيبا بايماتوۆا.
باعدارلاما نەتيجەلەرٸ ستراتەگييالىق جەنە باعدارلامالىق قۇجاتتاردىڭ كەيبٸر تارماقتارىن شەشۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. مەسەلەن, بٸلٸم بەرۋدٸ دامىتۋدىڭ 2025 جىلعا دەيٸنگٸ مەملەكەتتٸك باعدارلاماسى بويىنشا «عىلىمنىڭ ەلەۋەتٸن كٷشەيتۋ» تارماعى. ەكٸنشٸدەن, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ «جاسىل ەكونوميكاعا» كٶشۋ تۇجىرىمداماسى, ياعني 3.6-بٶلٸم «اتموسفەرانىڭ لاستانۋىن ازايتۋ». ٷشٸنشٸدەن, «قازاقستان 2050» ستراتەگيياسى, 4-تاراۋ «ۇلت دەنساۋلىعى – بٸزدٸڭ تابىستى بولاشاعىمىزدىڭ نەگٸزٸ».
اۋانىڭ لاستانۋى, ەسٸرەسە قالالىق جەرلەردەگٸ اتموسفەراعا تارالىپ جاتقان زيياندى قالدىقتار – ەڭ ٶتكٸر مەسەلەنٸڭ بٸرٸ. بۇل ەكوجٷيەنٸڭ بۇزىلۋىنا, ەكونوميكالىق جەنە ەلەۋمەتتٸك تۇرعىدا زييان كەلتٸرەدٸ. ەلٸمٸزدٸڭ ٸرٸ قالالارىنداعى اۋانىڭ لاستانۋ دەڭگەيٸ تىم جوعارى. دٷنيەجٷزٸلٸك بانكتٸڭ 2013 جىلعى زەرتتەۋلەرٸندە ماماندار حالىقتىڭ اۋرۋشاڭدىعى مەن كەيبٸر ەكونوميكالىق شىعىنداردىڭ تٷپ-تامىرىن وسى مەسەلەمەن بايلانىستىرعان. ال IQAir رەيتينگٸندە 2019 جىلى قازاقستان لاستانۋ دەڭگەيٸنٸڭ ورتاشا جىلدىق كونتسەنتراتسيياسى بويىنشا ەلەمدە 29-ورىندى يەلەندٸ. قىستا نۇر-سۇلتان قالاسى ەلەمنٸڭ ەڭ لاستانعان قالالارىنىڭ وندىعىنا كٸرەدٸ (IQAir, 2020).
اۋاداعى PM2.5 بٶلشەكتەرٸنٸڭ كٶبەيۋٸ ادام دەنساۋلىعىنا جاعىمسىز ەسەر ەتەدٸ. اتاپ ايتقاندا, بۇل كٶپتەگەن جٷرەك-قانتامىر, ٶكپە اۋرۋلارىنا جەنە سونىڭ سالدارىنان ٶمٸر سٷرۋ ساپاسىنىڭ تٶمەندەپ, تٸپتٸ مەرزٸمٸنەن بۇرىن قايتىس بولۋعا سەبەپكەر بولۋى مٷمكٸن. ەسٸرەسە بالالاردى وسى مەسەلەنٸڭ زاردابىنان قۇتقارا المايتىنداي حالگە جەتتٸك. ٶيتكەنٸ لاستانعان اۋا ٶكپەنٸڭ جۇمىسىنا, ميدىڭ دامۋىنا تەرٸس ەسەر ەتٸپ, اقىل-ويدىڭ دامۋىن تەجەيدٸ. ال ەگدە جاستاعى ادامداردا دەمەنتسييا قاۋپٸ جوعارىلاي تٷسەدٸ.
وسى تۇستا «نەلٸكتەن 2.5 مكم?» دەگەن سۇراق تۋىنداۋى مٷمكٸن. ٶيتكەنٸ كٶلەمٸ 2,5 ميكرومەتردەن از بارلىق بٶلشەكتەر مەن تامشىلار اۋادا قالىقتاپ جٷرەدٸ. ولار ورماندا دا, تەڭٸزدە دە كەزدەسەدٸ. بٸراق ەڭ ٷلكەن قاۋٸپتٸ اۋماق – قالالىق جەر. بٸرٸنشٸدەن, ەدەتتە قالادا ولاردىڭ كونتسەنتراتسيياسى جوعارى بولسا, ەكٸنشٸدەن, قالاداعى ۇساق ديسپەرستٸ اەروزولدٸڭ (PM2.5) حيمييالىق قۇرامى تابيعي ورتامەن سالىستىرعاندا قاۋٸپتٸ. سونداي-اق اۋانى لاستاۋشى ٷلكەن بٶلشەكتەرگە قاراعاندا رم2.5 بٶلشەكتەرٸ ادام اعزاسىن بٶگدە زاتتاردان قورعاۋشى بيولوگييالىق كەدەرگٸلەردەن وڭاي ٶتٸپ كەتەدٸ. وسىلايشا اعزانىڭ تولىققاندى جۇمىس جاساۋىنا ٷلكەن قاۋٸپ تٶندٸرەدٸ.
ەرتٷرلٸ قالالاردا PM2.5 اەروزولٸنٸڭ قۇرامى دا, جەكە بٶلشەكتەردٸڭ پارامەترلەرٸ دە ەرتٷرلٸ بولۋى مٷمكٸن. مەسەلەن, قالالىق جەردە ەڭ كٶپ كەزدەسەتٸن كٷيە, اسفالت جەنە اۆتوموبيل شينالارىنىڭ ەڭ كٸشكەنتاي بٶلٸكتەرٸ, مينەرالدى تۇزداردىڭ بٶلشەكتەرٸ (سۋلفاتتار, نيتراتتار), اۋىر مەتالل قوسىلىستارى (نەگٸزٸنەن, وكسيدتەر).
CORE ەپيدەميولوگييالىق عىلىمي-زەرتتەۋ دەرەكتەرٸ بويىنشا الماتىلىقتاردىڭ 25,5 پايىزى برونح دەمٸكپەسٸمەن اۋىراتىنىن كٶرۋگە بولادى. قازۇۋ-دىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ جەنە قورشاعان ورتا عىلىمي-زەرتتەۋ لابوراتوريياسىنىڭ مەڭگەرۋشٸسٸ دەنيس ۆيننيكوۆتىڭ جاقىندا جٷرگٸزگەن زەرتتەۋٸ الماتى قالاسىندا جوعارى مٶلشەردە كەزدەسەتٸن PM2.5 بٶلشەكتەرٸنٸڭ قىسقى كەزەڭدە اشىق اۋادا جۇمىس ٸستەيتٸن ادامدارعا كەرٸ ەسەرٸنە عىلىمي دەلەل بولىپ تابىلادى. ٶيتكەنٸ قالانىڭ ەرتٷرلٸ بٶلٸكتەرٸندەگٸ PM2.5 كونتسەنتراتسيياسى 120 مكگ/م3-دەن 1500 مكگ/م3-گە دەيٸن ٶزگەرٸپ وتىرادى. بۇل ەلٸمٸزدە بەكٸتٸلگەن نورماتيۆتەردەن اسىپ تٷسەتٸن كٶرسەتكٸش.
قازٸرگٸ زامانعى زەرتتەۋ ەدٸستەرٸ مەن مودەلدەۋ قۇرالدارىن پايدالانا وتىرىپ, نۇر-سۇلتان جەنە الماتى قالالارى ٷشٸن اۋانىڭ ساپاسىن جاقسارتۋ باعدارلاماسى ەزٸرلەنەتٸن بولادى. باعدارلامادا تاڭدالعان قالالارداعى اۋانىڭ لاستانۋى بويىنشا قالىپتاسقان جاعدايدىڭ تالداۋى, ەلەمدٸك وزىق تەجٸريبەلەردٸڭ تالداۋى جەنە اۋا ساپاسىن جاقسارتۋ بويىنشا ۇسىنىستار دا قامتىلماق.
كەميلا دٷيسەن
