اسحات- ەلەمدەگٸ 50 ٷزدٸك ۇستاز قاتارىندا
«مەن «ەلەم مۇعالٸمٸ» جاھاندىق سىيلىعىنا قاتىسۋدى 2020 جىلدىڭ كٷزٸندە باستاعانمىن. بايقاۋ بٸرنەشە كەزەڭدەردەن تۇردى. ەلەمنٸڭ ەر قيىرىنان مىڭداعان ٶتٸنٸش قابىلداندى. وسىدان-اق شارانى ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ اتقارعان جۇمىستارىنىڭ از بولماعانىن كٶرۋٸمٸزگە بولادى. «ۆاركە» قورىنا مەنٸ ٷزدٸك 50 مۇعالٸمنٸڭ قاتارىنا قوسقاندارى جەنە ۇستازدارعا دەل وسىنداي مٷمكٸندٸك بەرگەندەرٸ ٷشٸن العىسىمدى بٸلدٸرگٸم كەلەدٸ» دەيدٸ اسحات. جاستا بولسا ەلٸمٸزدەگٸ بٸلٸكتٸ ۇستازداردىڭ بٸرٸ. بولاشاق باعدارلاماسىنىڭ تٷلەگٸ بٷگٸندە سەمەي قالاسىنداعى فيزيكا-ماتەماتيكا باعىتىنداعى نازارباەۆ زيياتكەرلٸك مەكتەبٸنٸڭ فيزيكا پەنٸنٸڭ مۇعالٸمٸ بولىپ ەڭبەك ەتۋدە.
تالانتتى, باستاماشىل مۇعالٸمنٸڭ ساباقتارى وقۋشىلار ەردايىم ٶزدەرٸنە جاڭا جەنە قىزىق جاڭالىقتار اشاتىنداي, زەرتتەيتٸندەي, پراكتيكا جاساپ, تالداي الاتىنداي جەنە قورىتىندى جاسايتىنداي, ٶز جۇمىسىن باعالاي الاتىنداي ەتٸپ جوسپارلانىپ ٶتكٸزٸلەدٸ.
بۇل ٶز كەزەگٸندە وقۋشىلاردىڭ بويىندا تەۋەلسٸز ويلاۋ ستيلٸن قالىپتاستىرۋ مەن قابٸلەتتەرٸن دامىتۋعا ىقپال ەتەرە سٶزسٸز. شەكٸرتتەرٸ «تۋيماادا», جەۋتٸكوۆ, دارىن, وڭتٷستٸك كورەيادا ٶتكەن «مولودوي ۋچيونىي» سىندى رەسپۋبليكالىق, حالىقارالىق وليمپيادالاردىڭ,عىلىمي جوبالاردىڭ جٷلدەگەرلەرٸ. ول دەرٸس بەرگەن تٷلەكتەردٸڭ اراسىندا نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتٸ,گونكونگ پوليتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتٸ, ابۋ-دابيدەگٸ نيۋ-يورك ۋنيۆەرسيتەتٸنەن بٶلەك اقش پەن رەسەي, ەۋروپانىڭ تانىمال وقۋ ورىندارىنىڭ گرانت يەگەرلەرٸ بار.
عىلىم مەن بٸلٸمدٸ ۇشتاستىرعان ۇستاز
«ۇستازدىق ەتكەن جالىقپاس, ٷيرەتۋدەن بالاعا» دەيدٸ حاكٸم اباي. بٷگٸندە بار بٸلگەنٸمدٸ وقۋشىلارعا ٷيرەتٸپ كەلەمٸن.
«وسىمەن توقتاپ قالمايمىز. ەلٸ الدا ٸستە اسىرماق جوسپارلارىمىز از ەمەس. قازٸرگٸ ۋاقىتتا مەكتەپتەر الدىندا ححٸ عاسىردىڭ جاڭا كٶشباسشىلارىن قالىپتاستىرۋ جەنە ولاردىڭ شىعارماشىلىق بەلسەندٸلٸگٸن ارتتىرۋ مٸندەتٸ تۇر.
مۇعالٸمدەر وقۋشىلاردىڭ وي-ٶرٸسٸن دامىتىپ, عىلىمعا دەگەن قىزۋعۋشىلىقتارىن ارتتىرۋ كەرەك دەپ سانايمىن. قازٸر عىلىممەن تەحنيكانىڭ قارىشتاعان ۋاقىتى. بٸر سەت عىلىمي جاڭالىقتاردان قۇر قالماۋعا تىرىسامىز. ٶزٸڭ ولارعا بارلىق جاعىنان ٷلگٸ بولۋ كەرەكسٸڭ. بايقاۋلارعا قاتىسىپ, عىلىمي ماقالالار جازىپ جٷرگەنٸم سودان دا بولار» دەيدٸ اسحات سوۆەتحانۇلى.
بولاشاق ستيپەنديياسىنىڭ تٷلەگٸ ۇستازدىقتان بٶلەك, عىلىمي جۇمىستارعا دەن قويعان. نەتيجەسٸندە فيندٸك, رەسەيلٸك ەرٸپتەستەرٸمەن بٸرلەسە وتىرىپ عىلىمي جۇمىستار جازسا, ەندٸ بٸردە STEM باعىتى بويىنشا ەلٸمٸزدە 4 بٸردەي نازارباەۆ زيياتكەرلٸك مەكتەپتەرٸندە جەكە –دارا زەرتتەۋلەر جٷرگٸزگەن. ٷزدٸكسٸز ٸزدەنٸس ٷستٸندە جٷرٸپ 3 كٸتاپتىڭ, 5 اۆتورلىق قۇقىقتىڭ 50 –دەن استام عىلىمي جۇمىستار مەن ماقالالاردىڭ اۆتورى. ەڭبەكتەرٸ قازاقستان, رەسەي, فينلياندييا, ۇلىبريتانييا, ۋكراينا مەملەكەتتەرٸندەگٸ جيناقتاردا, گازەتتەردە, ماقالالارى حالىقارالىق «IOP Science» يمپاكت-فاكتور جۋرنالىندا جارىق كٶرگەن. سونداي-اق جەرٸمٸزگە 40 جىل قايعى-قاسٸرەت ەكەلگەن يادرولىق سىناقتاردىڭ قورشاعان ورتاعا ەسەرٸنە كٶڭٸل بٶلٸپ, ٶڭٸر ەكولوگيياسىن عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىنا ٶزٸنٸڭ وقۋشىلارىندا تارتىپ وتىر. نەتيجەسٸندە ەلييا تۇمانباەۆا, ديانا كۋلگۋسكينا ەسٸمدٸ شەكٸرتتەرٸ رەسپۋبليكالىق “بولاشاققا قادام” اتتى عىلىم فەستيۆالٸ جەنە يۋنەسكو-نىڭ ۇلتتىق سايىسىندا لاۋرەات اتاندى. وسى اۋقىمدى ٷلكەن جۇمىستارىنىڭ نەتيجەسٸندە “نەۆادا – سەمەي” قوزعالىسىنىڭ قامقورلىعىنىڭ ارقاسىندا “The Kazakhstan Way of a Nuclear-Free World” – “كازاحستانسكيي پۋت بەز يادەرنوگو ورۋجييا” اتتى كٸتابى جارىق كٶردٸ. اتالعان كٸتاپ ەلٸمٸزدەگٸ انتييادرولىق قوزعالىستىڭ تانىمال بەلسەندٸسٸ, “نەۆادا-سەمەي” حالىقارالىق قوزعالىسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتٸ سۇلتان كارتوەۆپەن بٸرلەسە وتىرىپ جازىلدى. ەڭبەك گەرمانييا ۇلتتىق كٸتاپحاناسىنىڭ باسپاسىندا باسىلىپ شىقتى.
«مۇعالٸمدەر وقۋشىلاردىڭ وي-ٶرٸسٸن دامىتىپ, عىلىمعا دەگەن قىزۋعۋشىلىقتارىن ارتتىرۋ كەرەك دەپ سانايمىن. 11-شى سىنىپتا وقىعان شەكٸرتتەرٸم بەك كادەسوۆ جەنە ەلٸشەر رىمقانمەن بٸرگە وبىردىڭ ەمدەۋ سالاسىن زەرتتەيتٸن, ونكوتەراپييادا قولدانىلاتىن التىن نانوبٶلشەكتەردٸڭ قۇرىلىمىن زەرتتەۋگە ارنالعان اۆتورلىق جۇمىستارى ٷشٸن سەرتيفيكاتقا يە بولدى. ال جوبانى ٸسكە اسىرۋعا 1 جارىم جىلداي ۋاقىت كەتتٸ. بۇل زەرتتەۋ حيميوتەراپييا جەنە سەۋلەلٸك تەراپييانىڭ دەستٷرلٸ قۇرالدارىنا بالاما تابۋ ماقساتىندا جٷرگٸزٸلگەن. كٶزدەگەن ماقساتقا جەتۋ ٷشٸن وقۋشىلار فيزيكا, حيمييا, ماتەماتيكا, بيولوگييا جەنە كومپيۋتەرلٸك مودەلدەۋ پەندەرٸن قاتار قاراستىردى. بولاشاقتا وبىردى ەمدەۋ سالاسىن ەرٸ قاراتا زەرتتەيتٸن بولامىز. ول ٷشٸن سەمەي قالاسىنداعى يادرولىق مەديتسينا جەنە ونكولوگييا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىمەن مەموراندۋم جاساۋ ويىمىزدا بار.» دەيدٸ اسحات سوۆەتحانۇلى. سونىمەن قاتار ول قازاقستاندا ينكليۋزيۆتٸ بٸلٸم بەرۋ سالاسىن زەرتتەۋدٸ قولعا العان ساناۋلى مامانداردىڭ بٸرٸ. حالىقارالىق «بولاشاق» ستيپەنديياسىنىڭ عىلىمي تاعىلىمداما باعدارلاماسى بويىنشا فينلياندييا مەملەكەتٸندە وقۋ وقىپ جٷرگەن كەزدە مٷمكٸندٸگٸ شەكتەۋلٸ بالالاردى وقىتۋ عانا ەمەس, «ەرەكشە بالالاردىڭ» قوعامعا ەنۋٸنە كٶمەكتەسۋ جايلى وي تۋىنداپتى. زەرتتەي, زەردەلەي كەلە تىڭ دٷنيەلەرگە قانىق بولىپ, 5 جىل كٶلەمٸندە ەلٸمٸزدە وسى مەسەلەمەن اينالىسىپ, بۇل جۇمىسقا شەكٸرتتەرٸن دە جۇمىلدىرىپ جٷر. ول رەسەي جەنە فينلياندييا ساراپشىلارىمەن تىعىز بايلانىسىنىڭ ارقاسىندا اتالمىش جوبانى ٶز بەتٸنشە جٷرگٸزٸپ, وقىتۋ سەمينارلارىن, كوۋچينگتەر جەنە شەبەرلٸك سىنىپتارىن ٶتكٸزۋدە. بٸلٸمدٸ, ويى ۇشقىر, جان-جاقتى, ٶنەرتاپقىشقا ۇستازعا قاراپ, قازٸرگٸ تاڭدا بٸلٸم وردالارىنا اسحات سيياقتى مۇعالٸمدەر كەرەك دەگەن ويعا قالاسىڭ. ەر ساباعىن قىزىقتى ٶتكٸزٸپ جەنە وقۋشىلاردى عىلىمعا قۇلشىنىسىن وياتا بٸلگەن جاننان ٷيرەنەر دٷنيەلەر كٶپ ەكەن.
ۇستاز-وقۋشىلاردان ٶزٸن جوعارى ساناماۋى كەرەك
«جەتٸستٸككە جەتۋٸمە وقۋشىلارىمنىڭ سەپتٸگٸ كٶپ تيدٸ. قازٸر بالالار جان-جاقتى. تٸپتٸ كەيبٸر ۇستازداردان ارتىق بٸلسە, كەم بٸلمەيدٸ. بٸز ەسكٸ ۇعىمداردان ارىلىپ, جاڭاشا بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸن كەڭٸنەن قولدانۋ كەرەكپٸز. ەسٸرەسە جاڭا تەحنولوگييالاردى پايدالانۋ ارقىلى, الدىمىزدان زور مٷمكٸندٸكتەر ايقارا اشىلادى. ۇستاز ٷنەمٸ ٶز-ٶزٸمەن, قارىم-قاتىناس ستيلٸمەن, وقۋشىلاردىڭ تٶڭٸرەگٸندەگٸ مٸنەز-قۇلىقپەن جۇمىس ٸستەۋگە تيٸس. مۇعالٸمدەر وقۋشىلاردان ٶزدەرٸن جوعارى, بٸلٸمدٸ ساناماۋى كەرەك.
مۇنداي ستيل ٶتكەننٸڭ سارقىنشاعى. ٶيتكەنٸ بٸزدٸڭ بالالار كٶپ جاعدايدا بٸزدەن ارتىق بٸلەدٸ. ولارعا كەز-كەلگەن اقپارات قولجەتٸمدٸ. سول ارقىلى كٶپ بٸلەدٸ. بۇل بٸلٸمدٸ ساباقتا قولدانۋ كەرەك. تٸپتٸ ٶزٸڭدٸ دامىتۋ ٷشٸن دە. ۇستاز بارلىق مٷمكٸندٸكتەردٸ پايدالانۋ كەرەك. سونداي-اق, بالالاردى بەلسەندٸ جۇمىسقا تارتۋ ارقىلى, ولاردىڭ ۇيىقىدا جاتقان قابٸلەتتەرٸن وياتا المىز. مۇندا وقۋشىلارعا ديففەرەنتسيالدى كٶزقاراس قاجەت. دارىندى بالالارعا مۇعالٸمنٸڭ كٶمەكشٸلەرٸ رەتٸندە قاتىسۋ ٶتە قىزىقتى. ولار قالعان بالالارعا تاقىرىپتى تٷسٸنۋگە كٶمەكتەسەدٸ,ٶتكەن ماتەريالدى بٸر ۋاقىتتا بەكٸتە وتىرىپ, ولاردىڭ قاتەلٸكتەرٸن كٶرسەتەدٸ. بۇل ٶز كەزەگٸندە وقۋشىلاردىڭ بويىندا تەۋەلسٸز ويلاۋ ستيلٸن قالىپتاستىرۋ مەن قابٸلەتتەرٸن دامىتۋعا ىقپال ەتپەك» دەپ بٷگٸنگٸ بٸلٸم جٷيەسٸنە دە قاتىستى ويىن بٸلدٸردٸ اسحات جۇمابەكوۆ.
Global Teacher Prize-ۇستازدار اراسىندا نوبەل سىيلىعىمەن تەڭ
Global Teacher Prize ٶز ماماندىعىنا ايرىقشا ٷلەس قوسقان مۇعالٸمگە 1 ميلليون اقش دوللار سىيلىعىن بەرەتٸن جىل سايىنعى حالىقارالىق بايقاۋ. ۇستازدار اراسىندا نوبەل سىيلىعىمەن پارا-پار. بيىل ەلەمنٸڭ 121 مەملەكەتٸنەن 8000 –نان اسا ۇستازدار باق سىناپ, Global Teacher Prize 2021 سىيلىعىنا ٷزدٸك دەپ 50 مۇعالٸم ٸرٸكتەلٸپ الىندى. قاتارىندا قازاق بالاسى دا بار. اسحات جۇمابەكوۆتىڭ ەڭبەگٸ ەلەنٸپ, جەر شارىندا ماماندىعى بويىنشا الدىڭعى قاتاردا بولۋى كەزدەيسوق ەمەس. الدىمەن «نازارباەۆ زيياتكەرلٸك مەكتەپتەرٸ» دببۇ قاراستى 20 مەكتەپ ۇستازدارىنىڭ اراسىندا1 –شٸ ورىندى جەڭٸپ الىپ, رەسپۋبليكالىق كەزەڭگە ٶتٸپ , ەلٸمٸزدە «ٷزدٸك پەداگوگ» اتاعىنا يە بولدى. ال 2019 جىلى «ەلەم مۇعالٸمٸ» جاھاندىق سىيلىعىنىڭ نومينانتى اتاندى. «سوڭعى 8 جىلدان بەرٸ مەنٸڭ كەسٸبي مامان بولىپ قالىپتاسۋىما, دامۋىما ٷلەس قوسىپ كەلە جاتقان مەكتەبٸمە ەرەكشە العىسىمدى ايتقىم كەلەدٸ. بٷگٸندە زيياتكەرلٸك مەكتەپ ٶز شەكٸرتتەرٸمەن بٸرگە ۇستازدارىنىڭ دا بٸرگە ٶسەتٸندٸگٸن دەلەلدەدٸ. مەنٸڭ وقۋشىلارىم –مەنٸڭ قولداۋشىلارىم. ماعان سەنٸم ارتىپ, كەسٸبي ٶسۋٸمە مٷمكٸندٸك بەرگەن قر بعم, باسقارما ۇيىمىنا, مەكتەپ ەكٸمشٸلٸگٸنە العىسىم شەكسٸز. ولارسىز جەڭٸسكە جەتۋ مٷمكٸن ەمەس. وتاندىق بٸلٸم سالاسىنىڭ ٶزگە ەلدەردەن ەش كەم ەمەس ەكەنٸن سەنٸمدٸ تٷردە ايتا الامىن. بۇل سىنعا قاتىسۋ مەن ٷشٸن پەداگوگتٸك قىزمەتٸمنٸڭ جاڭا بٸر بەلەسٸ دەپ بٸلەمٸن.» - دەيدٸ اسحات جۇمابەكوۆ ٶز سٶزٸندە. جۋىردا ول ۇستازدارعا ارنالعان نوبەل سىيلىعىنىڭ بالاماسى بولىپ سانالاتىن «Global Teacher Prize» جاھاندىق سىيلىعىنىڭ امباسسادورى اتانعان بولاتىن.
«بٸلٸم-ينەمەن قۇدىق قازعانداي». قيىن دا قىزىقتى جولدا ايانباي ەڭبەك ەتٸپ, بٸلٸمدٸ جاس ۇرپاق تەربيەلەۋدە زور ٷلەس قوسىپ جٷرگەن اسحات سوۆەتحانۇلى ٶزٸنٸڭ ەڭبەكقورلىعى مەن, ٸزدەنٸمپازدىعى مەن ەر جانعا ٷلگٸ بولسا كەرەك. «جاس كەلسە ٸسكە» دەپ تەگٸن ايتىلماسا كەرەكتٸ.
قۋانىش راحمەتوللاۇلى
