«بٷگٸنگٸ تاڭدا باعىتتاردى ەرتاراپتاندىرۋ تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ سينونيمٸنە اينالدى», – دەدٸ كاسپيي ايماعىنداعى مۇناي-گاز جوبالارى بويىنشا ساراپشى راشيد جاقسىلىقوۆ. وسى ماقساتقا قول جەتكٸزۋ ٷشٸن استانا بەيجٸڭمەن, ەسٸرەسە ەلدٸڭ ماڭىزدى مۇناي-گاز سەكتورىنداعى ىنتىماقتاستىقتى قۇپتاپ وتىر.
ەلٸمٸزدٸڭ جەتەكشٸ كومپانييالارىنىڭ باسىن بٸرٸكتٸرگەن «سامۇرىق-قازىنا» ۇلتتىق ەل-اۋقات قورى مەن قىتاي ۇلتتىق مۇناي كورپوراتسيياسى (CNPC) قازاقستاندا تٶرت ٸرٸ جوبانى ٸسكە قوسۋعا بەل بۋدى. ولاردىڭ قاتارىندا ەكٸ مۇناي قۇبىرىن كەڭەيتۋ بار: كەڭقيياق-اتىراۋ ٶتكٸزۋ قابٸلەتٸ جىلىنا 6 ميلليون تونناعا, كەڭقيياق-قۇمكٶل جىلىنا 5 ميلليون تونناعا ارتادى. ەكٸ قۇبىر دا بەيجٸڭ قارجىلاندىراتىن قىتايعا شيكٸ مۇناي ەكسپورتتاۋ جەلٸسٸنٸڭ بٶلٸگٸ.
جاقسىلىقوۆ رەسەي 2014 جىلى قىرىمدى زاڭسىز اننەكسييالاعاننان كەيٸن قيىر شىعىستاعى مۇناي ينفراقۇرىلىمىن قىتايعا قاراي نىعايتۋعا بەلسەندٸ تٷردە ينۆەستيتسييا سالعانىن ەسكە سالدى.
«قازاقستان وسى سەگٸز جىلدى تەك كتك-عا (رەسەي ارقىلى قارا تەڭٸزگە مۇناي تاسىمالدايتىن قۇبىر) ارقا سٷيەۋ ارقىلى بوسقا ٶتكٸزٸپ الدى جەنە قازٸر قازٸرگٸ جاعدايدا ٶز قاتەلٸگٸن تٷزەتۋگە تىرىسۋدا», – دەپ تٷسٸندٸردٸ ول.
بۇل جوبالار استانا ٷشٸن ٶتە ماڭىزدى, ٶيتكەنٸ شيكٸ مۇناي ەكسپورتى ۆاليۋتالىق تٷسٸمدەردٸڭ 70%-ىن جەنە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتٸڭ جارتىسىنا جۋىعىن بەرەدٸ. قازاقستان اتالعان قۇبىرلاردان باسقا قىتايلىق مۇناي الىبىنىڭ كٶمەگٸمەن جىلدىق قۋاتى 15 ميلليارد تەكشە مەتر گازدى قۇرايتىن بەينەۋ-بوزاي-شىمكەنت گاز قۇبىرىنىڭ جاڭا جەلٸسٸن سالۋعا ٷمٸتتٸ.
بۇل قازاقستاننىڭ وڭتٷستٸگٸندەگٸ شىمكەنت مۇناي ٶڭدەۋ زاۋىتىن كەڭەيتۋمەن, ونىڭ ٶندٸرٸستٸك قۋاتىن ەكٸ ەسەگە ۇلعايتۋ جەنە كٶمٸرسۋتەگٸ شيكٸزاتىن 12 ميلليون تونناعا دەيٸن ارتتىرۋمەن, سونداي-اق قازاقستاننىڭ باتىسىنداعى ەڭ ٸرٸ قاشاعان كەن ورنىندا 4 ميلليارد تەكشە مەتر مۇناي ٶندٸرەتٸن گاز زاۋىتىنىڭ قۇرىلىسىمەن تولىقتىرىلادى.
قىتايدىڭ ىنتىماقتاستىعى مۇنىمەن بٸتپەيدٸ. قىتاي مۇناي-حيمييا كورپوراتسيياسى (SINOPEC) قازاقستاننىڭ مۇناي-حيمييا ٶنەركەسٸبٸن, اتاپ ايتقاندا, ەلٸمٸزدٸڭ باتىسىنداعى پوليەتيلەن شىعاراتىن زاۋىتتى دامىتۋعا قىزىعۋشىلىق تانىتىپ ٷلگەردٸ.
Qmotinor.kz مەلٸمەتٸنشە, CNPC 1997-2020 جىلدار ارالىعىندا قازاقستانعا 46 ميلليارد دوللار ينۆەستيتسييا سالعان, ودان كەيٸن قاتاردا قىتاي حالىقارالىق سەنٸم جەنە ينۆەستيتسييالىق كورپوراتسيياسى (CITIC) جەنە SINOPEC سيياقتى كورپوراتسييالار تۇر.
ەرينە, بۇدان كەيٸن استانانىڭ بەيجٸڭگە شەكتەن تىس تەۋەلدٸلٸگٸ تۋرالى ەسكەرتكەندەر بولدى. جاقىندا استانا تۇرعىندارى شاھاردا «China Railway Asia-Europe Construction Investment» ينۆەستيتسييالىق كومپانيياسى سالىپ جاتقان بولاشاق اسپان پويىزى باعىتىنىڭ بويىنداعى قىتاي تٸلٸندە جازىلعان جازۋلارعا قارسىلىق بٸلدٸرگەن ەدٸ.
مۇنىڭ نەگٸزٸندە قىتايدىڭ «ەكسپانسيونيستٸك ۇمتىلىسىنا» قاتىستى الاڭداۋشىلىق تۋىنداعانى راس. الايدا, بەلگٸلەر الىنىپ تاستالىپ, شۋ باسىلعان.
دەسەك تە, قازاقستاندىق ساياساتتانۋشى تالعات قاليەۆ قازٸرگٸ قازاقستان-قىتاي قارىم-قاتىناسى «پراگماتيكالىق جەنە ٶزارا تيٸمدٸ» ەكەنٸن ايتتى.
«بٸز بارلىق كٶرشٸلەرٸمٸزبەن ەكونوميكا مەن ساياساتتى ارالاستىرماي ٶزارا ەرەكەتتەسۋگە تيٸسپٸز. دابىل قاعۋ ەمەس, الدىمىزدا اشىلىپ جاتقان مٷمكٸندٸكتەردٸ كٶرۋ ٶتە ماڭىزدى», – دەگەن ول استانا مەن بەيجٸڭ گەوگرافييالىق تۇرعىدان بايلانىستى ەكەنٸن اتاپ ٶتٸپ, قازاقستاندىقتاردى وعان بايلانىستى كەز كەلگەن فوبييادان باس تارتۋعا شاقىردى.
