قازاقستان مەن ارمەنييانىڭ كٶپتەگەن ونجىلدىقتار بويى ولاردى بٸرٸكتٸرٸپ كەلە جاتقان دوستىق پەن ورتاق قۇندىلىقتارعا نەگٸزدەلگەن ٶزارا تٷسٸنٸستٸك پەن ىنتىماقتاستىقتىڭ ۇزاق تاريحى بار. تاريحي تۇرعىدان العاندا, قازاقستان مىڭداعان ارميانداردىڭ ٷيٸنە اينالىپ, ولاردىڭ كٶپشٸلٸگٸ كەڭەستٸك قۋعىن-سٷرگٸن جەنە دەپورتاتسييا جىلدارىندا كەلدٸ.
قازاقستان ٶزٸنٸڭ قوناقجايلىلىق جەنە كەڭ پەيٸلدٸلٸك دەستٷرلەرٸمەن ارميان دياسپوراسىنا ٶزٸنٸڭ مەدەني جەنە ۇلتتىق تامىرلارىن ساقتاپ قالۋعا مٷمكٸندٸك بەردٸ, بۇل ارمياندار قازاقستاندىق قوعامعا بەلسەندٸ كٸرٸگٸپ وتىردى.
قازاقستاندا تۇراتىن ارمياندار ەل ەكونوميكاسىنىڭ, مەدەنيەتٸ مەن عىلىمىنىڭ دامۋىنا ەلەۋلٸ ٷلەس قوسادى, بۇل حالىقتار اراسىنداعى بايلانىستى نىعايتادى. بۇل ٶزارا ٸس-قيمىل گۋمانيتارلىق جەنە مەدەني بايلانىستاردان باستاپ ەكونوميكالىق جەنە ساياسي سەرٸكتەستٸككە دەيٸنگٸ بارلىق دەڭگەيدەگٸ ىنتىماقتاستىقتىڭ بەرٸك نەگٸزٸن قالادى.
كەڭەس وداعىنىڭ ىدىراۋىمەن جەنە تەۋەلسٸزدٸك الۋىمەن قازاقستان مەن ارمەنييا ساياسي تۇراقتىلىقتاعى, ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتاعى جەنە ٶڭٸرلٸك قاۋٸپسٸزدٸكتەگٸ ورتاق مٷددەلەردٸ باسشىلىققا الا وتىرىپ, ەكٸجاقتى قاتىناستاردى بەلسەندٸ دامىتۋدى جالعاستىردى. ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداق (ەاەو) جەنە ۇجىمدىق قاۋٸپسٸزدٸك تۋرالى شارت ۇيىمى (ۇقشۇ) سيياقتى حالىقارالىق ۇيىمدارعا مٷشە ەلدەر رەتٸندە ەكٸ ەل دە ساۋدا, قاۋٸپسٸزدٸك جەنە ديپلوماتييا سالاسىندا تىعىز بايلانىستا.
قازاقستان مەن ارمەنييانىڭ حالىقارالىق ارەنادا بٸر-بٸرٸن قولداۋعا دايىندىعىن ەرەكشە اتاپ ٶتكەن جٶن. قازاقستان عاسىرلار بويعى ديپلوماتييا مەن بٸتٸمگەرشٸلٸك دەستٷرلەرٸ بار مەملەكەت بولا وتىرىپ, حالىقتار اراسىنداعى ديالوگتا جەنە ەۋرازييالىق ٶڭٸردەگٸ قاۋٸپسٸزدٸكتٸ نىعايتۋ جٶنٸندەگٸ كٷش-جٸگەردە ماڭىزدى رٶل اتقارادى. ارمەنييا ٶز كەزەگٸندە قازاقستانمەن, ەسٸرەسە ساۋدا, كٶلٸك جەنە ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى ستراتەگييالىق ەرٸپتەستٸكتٸ باعالايدى.
ارمەنييا پرەزيدەنتٸ ۆااگن حاچاتۋرياننىڭ قازاقستانعا ساپارى وسى ىنتىماقتاستىقتىڭ جالعاسۋىنىڭ جەنە بولاشاقتا ونى تەرەڭدەتۋگە باعىتتالعاندىعىنىڭ جارقىن ايعاعى بولىپ تابىلادى. سوندىقتان, بۇل ماقالادا ەكٸ مەملەكەت اراسىنداعى ٶزارا قارىم-قاتىناس پەن سەرٸكتەستٸكتٸڭ ٶتكەن كەزدەگٸ جەتٸستٸكتەرٸ مەن نەتيجەلەرٸ, وسى كەزدەگٸ مەسەلەلەردٸڭ ارمەنييا پرەزيدەنتٸنٸڭ قازاقستانعا رەسمي ساپارى كەزٸندە تالقىلانۋى مەن ايتىلۋى, جاڭا باستامالارعا شولۋ جاسالادى, سونىمەن قاتار وسى ەكٸ مەملەكەتتٸڭ بولاشاقتاعى سەرٸكتەستٸگٸ مەن الار اسۋلارىنىڭ قالاي بولاتىندىعىنا بولجامدار جاسالادى.
ارمەنييا پرەزيدەنتٸ ۆااگن حاچاتۋرياننىڭ 2024 جىلعى 15 قازانداعى قازاقستانعا رەسمي ساپارى قازاق-ارميان قاتىناستارىنىڭ دامۋىنداعى ماڭىزدى وقيعا بولدى. بۇل ساپار ەكٸ ەل اراسىنداعى كٶپجىلدىق دوستىق بايلانىستاردى نىعايتىپ قانا قويماي, ەكونوميكا, كٶلٸك, تسيفرلاندىرۋ جەنە مەدەنيەت سيياقتى ستراتەگييالىق سالالارداعى ىنتىماقتاستىق ٷشٸن جاڭا پەرسپەكتيۆالار اشتى.
ارمەنييا پرەزيدەنتٸنٸڭ كەلۋٸنٸڭ الدىندا 14 قازاندا ارمەنييا پرەمەر-مينيسترٸ نيكول پاشينيان مەن قازاقستان پرەزيدەنتٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ اراسىنداعى تەلەفون ارقىلى سٶيلەسۋ بولدى. وسى ەڭگٸمە بارىسىندا كٶشباسشىلار ساۋدا-ەكونوميكالىق جەنە مەدەني-گۋمانيتارلىق سالالارداعى ىنتىماقتاستىقتى ودان ەرٸ نىعايتۋ پەرسپەكتيۆالارىن تالقىلادى. قازاقستان پرەزيدەنتٸنٸڭ 2024 جىلعى سەۋٸردەگٸ ارمەنيياعا ساپارى بارىسىندا قول جەتكٸزٸلگەن ۋاعدالاستىقتاردى ساپالى ٸسكە اسىرۋعا ەرەكشە نازار اۋدارىلدى.
بۇل جوعارى دەڭگەيدەگٸ قارىم-قاتىناس قازاقستان مەن ارمەنييا اراسىنداعى ديپلوماتييالىق بايلانىستاردىڭ ٶزارا سىيلاستىق پەن ۇزاق مەرزٸمدٸ ەرٸپتەستٸككە ۇمتىلۋ رۋحىندا قالاي داميتىنىنىڭ جارقىن مىسالى بولىپ تابىلادى.
15 قازاندا اقوردادا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ پەن ۆااگن حاچاتۋرياننىڭ سالتاناتتى كەزدەسۋ رەسٸمٸ ٶتتٸ, وندا قاسىم-جومارت توقاەۆ ٶزٸنٸڭ ارميان ەرٸپتەسٸن جىلى قارسى الدى. ەكٸ ەلدٸڭ كٶشباسشىلارى تاريحي دوستىققا, ورتاق مەدەني قۇندىلىقتارعا جەنە ەكونوميكالىق مٷددەلەرگە نەگٸزدەلگەن ەكٸجاقتى قاتىناستاردىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ ٶتتٸ. پرەزيدەنت توقاەۆ قازاقستاننىڭ ىنتىماقتاستىقتى ساپالى جاڭا دەڭگەيگە كٶتەرۋگە مٷددەلٸ ەكەنٸن اتاپ ٶتٸپ, بٷگٸنگٸ ۋاعدالاستىقتار وسى قاتىناستاردى نىعايتۋعا ىقپال ەتەتٸنٸنە سەنٸم بٸلدٸردٸ.
توقاەۆ قازاقستان مەن ارمەنييا اراسىنداعى دوستىق جەنە ىنتىماقتاستىق تۋرالى شارتقا قول قويىلۋىنىڭ 25 جىلدىعىنىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ ٶتٸپ, ونى ەكٸجاقتى قاتىناستار تاريحىنداعى ماڭىزدى كەزەڭ دەپ اتادى:
– بٷگٸنگٸ ۋاعدالاستىقتار ٶزارا بايلانىستىڭ نىعايا تٷسۋٸنە ىقپال ەتەدٸ دەپ سەنەمٸن. بٸز قازاق-ارميان سەرٸكتەستٸگٸنٸڭ نەگٸزٸ سانالاتىن جوعارى دەڭگەيدەگٸ كەزدەسۋلەرٸمٸزگە ەرەكشە مەن بەرەمٸز. قازاقستان ارمەنييامەن دوستىق قارىم-قاتىناستى جوعارى باعالايدى. قازاق ەلٸنٸڭ ارميان حالقىنا ىقىلاسى ەرەكشە. ارمەنييا – ەلٸمٸزدٸڭ سەنٸمدٸ ەرٸ ۋاقىت سىنىنان ٶتكەن جاقىن سەرٸكتەسٸ. بٸزدٸڭ حالىقتاردى بەرٸك دوستىق, ورتاق تاريح جەنە ۇقساس مەدەني-گۋمانيتارلىق قۇندىلىقتار بايلانىستىرادى. ەكٸجاقتى قاتىناستار بارلىق سالادا قارقىندى دامىپ كەلە جاتقانىن ايرىقشا اتاپ ٶتكٸم كەلەدٸ, – دەدٸ.
ٶز كەزەگٸندە ارمەنييا پرەزيدەنتٸ جىلى قابىلداعانى ٷشٸن العىسىن بٸلدٸرٸپ, قازاقستاننىڭ جوعارى دامۋ قارقىنىن اتاپ ٶتتٸ:
– قاسيەتتٸ قازاق جەرٸنە كەلگەنٸمە قۋانىشتىمىن. قازاقستاننىڭ دامۋ جەنە ٶركەندەۋ قارقىنىنا تەنتٸ بولدىم. ەكٸ ەل اراسىنداعى دوستىق قارىم-قاتىناستار ۇزاق جىلدارعا جالعاسادى دەپ سەنەمٸن. ٶيتكەنٸ ونىڭ تاريحي تامىرى تەرەڭدە جاتىر. قازاقستان – بٸزدٸڭ سەنٸمدٸ ەرٸ دوستاس سەرٸكتەسٸمٸز. بۇدان بٶلەك, ەكٸ ەل اراسىنداعى ەكونوميكالىق بايلانىس تابىستى دامىپ كەلە جاتقانىن اتاپ ٶتكٸم كەلەدٸ, – دەپ ارمەنييا پرەزيدەنتٸ ەكٸ ەل اراسىنداعى ەكونوميكالىق قاتىناستاردىڭ سەتتٸ دامىپ كەلە جاتقانىن اتاعان بولاتىن.
كەلٸسسٶزدەر بارىسىندا كٶشباسشىلار بٸرقاتار نەگٸزگٸ باعىتتارداعى ەكٸجاقتى ٶزارا ٸس قيمىلدى ودان ەرٸ تەرەڭدەتۋدٸ تالقىلادى, ونىڭ ٸشٸندە كەلەسٸ باعىتتاردى بٶلٸپ كٶرسەتسەك:
- ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق. تاراپتار تاۋار اينالىمىن ۇلعايتۋعا جەنە ٶزارا ينۆەستيتسييالاردى جانداندىرۋعا نيەت بٸلدٸردٸ. ارمەنييا پرەزيدەنتٸ قازاقستان ارميان ەكونوميكاسى ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداق شەڭبەرٸندە بەلسەندٸ ٶزارا ٸس-قيمىل جاسايتىن ماڭىزدى سەرٸكتەس بولىپ تابىلاتىنىن اتاپ ٶتتٸ.
- كٶلٸكتٸك-لوگيستيكالىق ٶزارا ٸس-قيمىل. كاۆكاز بەن ورتالىق ازييانى بايلانىستىراتىن كٶلٸك دەلٸزدەرٸن دامىتۋدىڭ ستراتەگييالىق ماڭىزدىلىعى اتاپ ٶتٸلدٸ. بۇل تەك قازاقستان مەن ارمەنييا اراسىنداعى عانا ەمەس, بٷكٸل ٶڭٸر اياسىنداعى ساۋدا مەن ەكونوميكالىق بايلانىستاردى نىعايتۋعا جاڭا مٷمكٸندٸكتەر اشادى.
- اگرارلىق سەكتور. اۋىل شارۋاشىلىعى ەكٸ ەل دە تەجٸريبە الماسۋ جەنە بٸرلەسكەن جوبالاردى جٷزەگە اسىرۋ مٷمكٸندٸكتەرٸن كٶرەتٸن ماڭىزدى سالا بولىپ تابىلادى, بۇل ەسٸرەسە جاھاندىق كليماتتىق ٶزگەرٸستەر جاعدايىندا ٶزەكتٸ.
- تسيفرلاندىرۋ جەنە يننوۆاتسييا. ەكٸ كٶشباسشى دا تسيفرلىق تەحنولوگييالار مەن يننوۆاتسييالار سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا دايىن ەكەندٸكتەرٸن بٸلدٸردٸ, بۇل ەكونوميكانى جاڭعىرتۋ ٷشٸن جاڭا كٶكجيەكتەر اشادى.
- مەدەني-گۋمانيتارلىق ىنتىماقتاستىق. توقاەۆ 2023 جىلى ارمەنييادا قازاق تەاترىنىڭ كٷندەرٸن ٶتكٸزۋ جەنە 2025 جىلى ارمەنييادا قازاقستان مەدەنيەتٸنٸڭ ونكٷندٸگٸن ۇيىمداستىرۋ جوسپارلارىن ەسكە تٷسٸرە وتىرىپ, ەلدەر اراسىنداعى مەدەني الماسۋلاردىڭ ٶسكەنٸن قاناعاتتانۋشىلىقپەن اتاپ ٶتتٸ. اعىمداعى ساپار اياسىندا قازاقستاندا ارمەنييانىڭ مەدەنيەت كٷندەرٸ سالتاناتتى تٷردە اشىلدى, بۇل ەكٸجاقتى قاتىناستار ٷشٸن مەدەني بايلانىستاردىڭ ماڭىزدىلىعىن كٶرسەتەدٸ.
كەلٸسسٶزدەردە ٶڭٸرلٸك قاۋٸپسٸزدٸك جەنە حالىقارالىق كٷن تەرتٸبٸ مەسەلەلەرٸ ەرەكشە ورىن الدى. پرەزيدەنت توقاەۆ قازاقستاننىڭ ەزٸربايجان مەن ارمەنييا اراسىندا بەيبٸتشٸلٸك شارتىن جاساسۋ بويىنشا كەلٸسسٶزدەر جٷرگٸزۋ ٷشٸن الماتى الاڭىن ۇسىنۋعا دايىن ەكەنٸن راستادى. بۇل قازاقستاننىڭ ەۋرازييالىق ايماقتاعى بەيبٸتشٸلٸك پەن تۇراقتىلىققا ۇمتىلاتىن بەيتاراپ جەنە سىندارلى كٷش رەتٸندەگٸ رٶلٸن كٶرسەتەدٸ.
ۆااگن حاچاتۋرياننىڭ رەسمي ساپارى ەكٸ ەلدٸڭ ىنتىماقتاستىقتى ودان ەرٸ دامىتۋعا دايىن ەكەندٸگٸن كٶرسەتتٸ, الايدا الدا بەلگٸلٸ بٸر سىن-قاتەرلەر تۇر. ولاردىڭ ٸشٸندە جاھاندىق تۇراقسىزدىق جاعدايىندا ەكونوميكالىق بايلانىستاردى نىعايتۋ, كٶلٸك ينفراقۇرىلىمى مەن تسيفرلىق جٷيەلەردٸ جاقسارتۋ, سونداي-اق ٶڭٸرلٸك قاۋٸپسٸزدٸك مەسەلەلەرٸن شەشۋ قاجەتتٸگٸ بار. وسىعان قاراماستان, كٶپجىلدىق دوستىق قارىم-قاتىناستار مەن ەكٸ حالىقتىڭ يگٸلٸگٸ ٷشٸن جۇمىس ٸستەۋگە دايىن بولۋدىڭ ارقاسىندا قازاقستان مەن ارمەنييا ٶزارا تيٸمدٸ ەرٸپتەستٸكتٸ دامىتۋدى جالعاستىرا وتىرىپ, وسى سىن-قاتەرلەردٸ ەڭسەرە الادى.
ارمەنييا پرەزيدەنتٸنٸڭ قازاقستانعا رەسمي ساپارىنىڭ بٸرٸنشٸ بٶلٸگٸ بۇل ەكٸجاقتى قاتىناستاردىڭ ستراتەگييالىق ماڭىزدىلىعىن اتاپ ٶتكەن جەنە ىنتىماقتاستىق ٷشٸن جاڭا پەرسپەكتيۆالار اشقان ماڭىزدى وقيعالارعا تولى بولدى. ەكٸ ەلدٸڭ كٶشباسشىلارى قازاقستان مەن ارمەنييا اراسىنداعى دوستىقتى جەنە ولاردىڭ حالىقتارىنىڭ يگٸلٸگٸ ٷشٸن ٶزارا ٸس-قيمىلدى دامىتۋدى جالعاستىرۋعا مٷمكٸندٸك بەرەتٸن بارلىق نەگٸزگٸ سالالاردا ەرٸپتەستٸكتٸ نىعايتۋ باعىتىنا ٶز مٸندەتتەمەلەرٸن راستادى.
2024 جىلعى 15 قازاندا استانادا پرەزيدەنت ۆااگن حاچاتۋرياننىڭ ساپارى اياسىندا ارمەنييانىڭ مەدەني كٷندەرٸ اشىلدى. بۇل وقيعا قازاقستان مەن ارمەنييا اراسىنداعى مەدەني-گۋمانيتارلىق بايلانىستاردى نىعايتۋداعى ماڭىزدى قادام بولدى. ەكٸ پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ پەن ۆااگن حاچاتۋريان حالىقتار اراسىنداعى ٶزارا تٷسٸنٸستٸك پەن دوستىقتى تەرەڭدەتۋ ٷشٸن مەدەني الماسۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ ٶتتٸ.
سالتاناتتى شارا قاليبەك قۋانىشباەۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق مۋزىكالىق دراما تەاترىندا ٶتتٸ. سالتاناتتى كونتسەرت باستالار الدىندا پرەزيدەنتتەر اتى اڭىزعا اينالعان ارميان رەجيسسەرٸ سەرگەي پارادجانوۆتىڭ 100 جىلدىعىنا ارنالعان فوتوكٶرمەنٸ تاماشالادى. توقاەۆ مەدەنيەت «حالىقتاردى بٸرٸكتٸرەتٸن كٶپٸر» ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ.
كونتسەرتتٸك باعدارلاماعا ارمەنييانىڭ مەملەكەتتٸك دجاز وركەسترٸ جەنە ارمەنييانىڭ مەملەكەتتٸك دجاز وركەسترٸ مەن ينگا ارشاكيان, گور سۋدجيان سەكٸلدٸ ٶنەرپازدارى ەلەمگە ەيگٸلٸ ارميان كومپوزيتورلارى كوميتاستىڭ, شارل ازناۆۋردىڭ, جورج گارۆارەنتستٸڭ جەنە ارنو بابادجانياننىڭ مۋزىكالىق شىعارمالارىن ورىندادى.
سونىمەن قاتار, 15-16 قازان ارالىعىندا استانادا ارميان كينوسىنىڭ كٷندەرٸ ٶتەدٸ, ال «امازگاين» تەاترى دانييل حارمستىڭ تۋىندىلارى نەگٸزٸندە «ليۋ-بەف» سپەكتاكلٸن ۇسىنادى, بۇل ەكٸ ەل اراسىنداعى مەدەني ديالوگتى جالعاستىرادى.
قازاقستان مەن ارمەنييا اراسىنداعى ەكونوميكالىق جەنە مەدەني ىنتىماقتاستىق كٶپجىلدىق ٶزارا تيٸمدٸ قاتىناستارمەن نىعايتىلعان تۇراقتى ٶسۋدٸ كٶرسەتۋدٸ جالعاستىرۋدا. قازاقستان پرەزيدەنتٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ پەن ارمەنييا پرەزيدەنتٸ ۆااگن حاچاتۋريان بۇل بايلانىستاردى دامىتۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن بٸرنەشە رەت اتاپ ٶتتٸ, بۇل ەسٸرەسە سوڭعى جىلدارى ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جاڭا دەڭگەيگە ٶتكەن كەزدە بايقالدى.
قازاقستان مەن ارمەنييا ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋگە سەنٸمدٸ تٷردە بارادى, بۇل ٶزارا ساۋدا كٶلەمٸنٸڭ ەدەۋٸر ۇلعايۋىمەن راستالادى. 2023 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ەكٸ ەل اراسىنداعى تاۋار اينالىمى 2,4 ەسە ٶسٸپ, 33,5 ميلليون دوللارعا جەتتٸ, بۇل ٶسۋ سەرپٸنٸ مەن ەكونوميكالىق ٶزارا ٸس-قيمىلعا ٶزارا مٷددەلٸلٸكتٸ كٶرسەتەدٸ. قازاقستان ارمەنيياعا 26,9 ميلليون دوللارلىق ٶنٸم ەكسپورتتادى, ونىڭ ٸشٸندە تەمٸردەن جاسالعان جالپاق پروكات, اليۋمينيي جەنە تاماق ٶنەركەسٸبٸ ٶنٸمدەرٸ. ٶز كەزەگٸندە ارمەنييا ەتيل سپيرتٸن, توڭازىتقىشتاردى, دەرٸلٸك پرەپاراتتاردى جەنە ەلەكتر جابدىقتارىن ەكسپورتتاي وتىرىپ, قازاقستانعا تاۋارلاردى جەتكٸزۋدٸ 19,6 ميلليون دوللارعا ۇلعايتتى.
پرەزيدەنت توقاەۆ ٶز سٶزٸندە ەكٸ ەل اراسىنداعى ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى ودان ەرٸ تەرەڭدەتۋ ٷشٸن ەلەۋلٸ ەلەۋەتتٸ اتاپ ٶتتٸ. ول ەنەرگەتيكا, يننوۆاتسييا جەنە ٶنەركەسٸپتٸك جوبالار سالاسىندا جاڭا مٷمكٸندٸكتەر قۇرۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ ٶتتٸ. ارمەنييا پرەزيدەنتٸ ۆااگن حاچاتۋريان ەكٸجاقتى ساۋدانى كەڭەيتۋدٸڭ جەنە جاڭا باعىتتاردا بٸرلەسكەن جوبالاردى ٸسكە اسىرۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ ٶتٸپ, ٶزارا ٸس-قيمىلدىڭ اعىمداعى دەڭگەيٸنە قاناعاتتانۋشىلىعىن بٸلدٸردٸ.
ينۆەستيتسييالىق ىنتىماقتاستىققا ەرەكشە نازار اۋدارىلدى. ەلدەر اراسىنداعى تٸكەلەي شەتەلدٸك ينۆەستيتسييالار اعىنى ٶسۋدە: قازاقستان ارمەنييا ەكونوميكاسىنا 56,5 ميلليون دوللار ينۆەستيتسييالادى, ال ارميان ينۆەستيتسييالارى قازاقستانعا 2023 جىلى ەكٸ ەسەگە ٶسٸپ, 6 ميلليون دوللارعا جەتتٸ. الماتىدا «مانتاشيانتس» ٸرٸ ارميان كەسٸپكەرلٸك وداعىنىڭ ٶكٸلدٸگٸن اشۋ ەكٸ ەل اراسىنداعى ٸسكەرلٸك بايلانىستاردى نىعايتۋ ٷشٸن ماڭىزدى قادام بولدى.
ارمەنييانىڭ گەوگرافييالىق جاعدايى, ەسٸرەسە ونىڭ يرانمەن شەكاراسى قازاقستان الدىندا ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداق (ەاەو) شەڭبەرٸندەگٸ ەكونوميكالىق ٶزارا ٸس-قيمىلدى كەڭەيتۋ ٷشٸن جاڭا مٷمكٸندٸكتەر اشادى. ەكٸ ەل دە ەاەو-نىڭ يرانمەن ەركٸن ساۋدا ايماعىن قۇرۋدى بەلسەندٸ تٷردە قاراستىرۋدا, بۇل تاۋار اينالىمىنىڭ ودان ەرٸ ٶسۋٸ مەن ينۆەستيتسييالار كٶلەمٸنٸڭ ۇلعايۋى ٷشٸن ماڭىزدى فاكتورعا اينالادى. بۇل جوسپارلاردا وڭتٷستٸك كاۆكاز ايماعىندا كٶلٸك بايلانىسىن قالپىنا كەلتٸرۋ دە ماڭىزدى رٶل اتقارادى.
قازاقستاندا ەكٸ ەلدٸڭ ٸسكەر توپتارى ٶكٸلدەرٸنٸڭ قاتىسۋىمەن ٶتكەن بيزنەس-فورۋم ماڭىزدى وقيعا بولدى. فورۋمدا تۋريزم, مۇناي-حيمييا جەنە ينۆەستيتسييالار سيياقتى سالالارداعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى مەموراندۋمدارعا قول قويىلدى, بۇل ستراتەگييالىق ماڭىزدى سەكتورلارداعى ٶزارا ٸس-قيمىلدى كەڭەيتۋگە ۇمتىلىستى كٶرسەتەدٸ. 2024-2025 جىلدارعا ارنالعان ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جٶنٸندەگٸ جول كارتاسىنا قول قويۋ ۇزاق مەرزٸمدٸ ىنتىماقتاستىق جوسپارلارىن قۇرىلىمداۋداعى باستى قادام بولدى
ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جٶنٸندەگٸ ٷكٸمەتارالىق كوميسسييالار دەڭگەيٸندەگٸ تۇراقتى كەزدەسۋلەر دە قارىم-قاتىناستاردى نىعايتۋعا ىقپال ەتەدٸ. 2023 جىلى ەرەۆاندا ٶتكەن كوميسسييانىڭ 9-شى وتىرىسى ماڭىزدى كەزەڭ بولدى, وندا قالا قۇرىلىسى, مەتاللۋرگييا, عىلىم جەنە فارماتسەۆتيكا سيياقتى سالالارداعى ودان ەرٸ ٶزارا ٸس-قيمىل پەرسپەكتيۆالارى تالقىلاندى.
ەۋرازييالىق ينتەگراتسييا شەڭبەرٸندە قازاقستان مەن ارمەنييا ساۋدا-ەكونوميكالىق سالاداعى قول جەتكٸزٸلگەن تابىستارعا سٷيەنە وتىرىپ, ىنتىماقتاستىقتى ودان ەرٸ كەڭەيتۋدٸ جوسپارلاپ وتىر. بۇل جوسپارلاردا تۋريزمدٸ, يندۋسترييالىق جوبالاردى جەنە بٸرلەسكەن ينۆەستيتسييالاردى دامىتۋ ماڭىزدى رٶل اتقارادى. 2024 جىلدىڭ كٶكتەمٸندە ەرەۆاندا قازاقستان-ارميان بيزنەس-فورۋمىن ٶتكٸزۋ ەكونوميكالىق بايلانىستاردى نىعايتۋ جەنە جاڭا سەرٸكتەستٸكتەردٸ دامىتۋ جولىنداعى كەزەكتٸ قادام بولماق.
وسىلايشا, قازاقستان مەن ارمەنييا ەكونوميكادان مەدەنيەتكە دەيٸنگٸ تٷرلٸ سالالاردا ٶز قارىم- قاتىناستارىن سەنٸمدٸ تٷردە نىعايتۋدى جالعاستىرۋدا. ساۋداداعى ٸلگەرٸلەۋ, ينۆەستيتسييالاردىڭ ٶسۋٸ جەنە مەدەني الماسۋدىڭ جاندانۋى ٶزارا سەنٸم مەن ورتاق مٷددەلەردٸ دامىتۋعا دەگەن ۇمتىلىسقا نەگٸزدەلگەن ودان ەرٸ ىنتىماقتاستىق ٷشٸن بەرٸك نەگٸز جاسايدى.
قازاقستان مەن ارمەنييا اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق سوڭعى ونجىلدىقتار بويى تۇراقتى سەرپٸندٸ كٶرسەتە وتىرىپ, دامۋىن جالعاستىرۋدا. بۇل سالاداعى جەتٸستٸكتەر ساۋدا-ەكونوميكالىق سالاداعى ەلەۋلٸ كٶرسەتكٸشتەرمەن, ٸسكەرلٸك بايلانىستاردى نىعايتۋمەن جەنە حالىقارالىق ارەنادا ٶزارا قولداۋمەن راستالادى. بۇل جەتٸستٸكتەر ەكونوميكالىق ٶزارا ٸس-قيمىلدى نىعايتۋعا ىقپال ەتٸپ قانا قويماي, ودان ەرٸ سەرٸكتەستٸك ٷشٸن بەرٸك نەگٸز جاسايدى. سوڭعى جىلدارى قازاقستان مەن ارمەنييا ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتا ايتارلىقتاي جەتٸستٸكتەرگە جەتتٸ. 2023 جىلى ەلدەر اراسىنداعى تاۋار اينالىمى 2,4 ەسە ٶستٸ, بۇل ەكٸجاقتى ساۋدادا ايتارلىقتاي ٸلگەرٸلەۋدٸ كٶرسەتەدٸ. ارمەنيياعا قازاقستاندىق ەكسپورتقا تەمٸر, اليۋمينيي, قاعاز تسەلليۋلوزاسىنان جەنە تاماق ٶنەركەسٸبٸ ٶنٸمدەرٸ, ال ارميان تاۋارلارى ەتيل سپيرتٸمەن, توڭازىتقىش جابدىقتارىمەن جەنە ەلەكتر تەحنيكاسىمەن ۇسىنىلعان تاۋارلار تاسىمالدانادى.
2024-2025 جىلدارعا ارنالعان ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جٶنٸندەگٸ جول كارتاسىنا قول قويۋ باستى جەتٸستٸك بولدى, ول تۋريزم, مۇناي-حيمييا جەنە ينۆەستيتسييالار سالالارىنداعى كووپەراتسييا ٷشٸن جاڭا پەرسپەكتيۆالار اشادى. بۇل ساۋدا اعىندارىن ەرتاراپتاندىرۋ جەنە ەكٸ ەل ٷشٸن دە ينۆەستيتسييالىق مٷمكٸندٸكتەردٸ كەڭەيتۋ جولىنداعى ماڭىزدى قادام. قازاقستان پرەزيدەنتٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ ىنتىماقتاستىقتىڭ نەگٸزگٸ ماقساتى ەكونوميكالىق ٶسۋ ٷشٸن ورتاق ەلەۋەتتٸ پايدالانۋ ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ. بۇل تۇرعىدا ەكونوميكالىق بايلانىستاردى نىعايتىپ قانا قويماي, قازاقستان مەن ارمەنييانىڭ حالىقارالىق ارەناداعى ماڭىزدىلىعىن ارتتىراتىن ەنەرگەتيكا, يننوۆاتسييا جەنە ينفراقۇرىلىم سالاسىنداعى بٸرلەسكەن جوبالاردى قۇرۋ ماڭىزدى بولىپ تابىلادى.
ەكٸجاقتى قاتىناستاردى ساياسي قولداۋ جوعارى دەڭگەيدە قالىپ وتىر. رەسمي دەلەگاتسييالاردىڭ ساپارلارى, ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جٶنٸندەگٸ ٷكٸمەتارالىق كوميسسييانىڭ تۇراقتى وتىرىستارى جەنە باسقا دا ٸس-شارالار وڭ ديناميكانى ساقتاۋعا جاعداي جاسايدى. قازاقستاندا ارمەنييانىڭ مەدەني كٷندەرٸن ٶتكٸزۋدٸ قوسا العاندا, مەدەني الماسۋ حالىقتار اراسىنداعى تۇلعاارالىق جەنە مەدەني بايلانىستاردى نىعايتۋدا دا ماڭىزدى رٶل اتقارادى. پرەزيدەنت توقاەۆ مەدەنيەتتٸڭ حالىقتار اراسىنداعى كٶپٸر ەكەندٸگٸنە باسا نازار اۋدارادى جەنە بيزنەستٸ دامىتۋ مەن گۋمانيتارلىق ٶزارا ٸس-قيمىل ٷشٸن سەنٸمدٸ اتموسفەرا قۇرۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ كٶرسەتەدٸ.
مەملەكەتتەر اراسىنداعى قارىم-قاتىناستىڭ ٶزگەرۋٸ دە مٷمكٸن, بۇل ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق ٷشٸن ەلەۋلٸ كەدەرگٸلەر بيۋروكراتييالىق كەدەرگٸلەر مەن ەاەو ٸشٸندەگٸ ساۋدا-ەكونوميكالىق ساياساتتىڭ سەيكەس كەلمەۋٸنەن دە تۋىنداۋى مٷمكٸن. بۇل ٷكٸمەتارالىق كوميسسييالار دەڭگەيٸندە نەعۇرلىم بەلسەندٸ ٶزارا ٸس-قيمىلدى جەنە وسى پروبلەمالاردى شەشۋدٸڭ كەلٸسٸلگەن تەسٸلدەرٸن ەزٸرلەۋدٸ تالاپ ەتەدٸ. قازاقستان مەن ارمەنييا اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ نەگٸزگٸ ماقساتى تۇراقتى ەكونوميكالىق ٶسۋگە قول جەتكٸزۋ جەنە ساياسي جەنە مەدەني بايلانىستاردى نىعايتۋ بولىپ تابىلادى. تابىستىڭ ماڭىزدى كٶرسەتكٸشتەرٸ تاۋار اينالىمىنىڭ ٶسۋٸ, ينۆەستيتسييالاردىڭ ۇلعايۋى جەنە ەنەرگەتيكا, اۋىل شارۋاشىلىعى, تۋريزم جەنە ٶنەركەسٸپ سيياقتى نەگٸزگٸ سالالاردا ەكٸجاقتى جوبالاردىڭ جاندانۋى بولادى.
ەاەو اياسىنداعى ينتەگراتسييالىق جوبالاردىڭ جەنە يران مەن وڭتٷستٸك كاۆكاز ارقىلى جاڭا ساۋدا مارشرۋتتارىن قۇرۋدىڭ ارقاسىندا ەلدەر اراسىنداعى ەكونوميكالىق قاتىناستار ساپالى جاڭا دەڭگەيگە شىعادى دەپ كٷتٸلۋدە. نەگٸزگٸ نەتيجە لوگيستيكا, يندۋسترييالىق جوبالار جەنە يننوۆاتسييالار سالاسىنداعى تەرەڭٸرەك ىنتىماقتاستىق بولادى, بۇل ٶز كەزەگٸندە ەكٸ ەل حالقىنىڭ ٶمٸر سٷرۋ دەڭگەيٸنە وڭ ەسەر ەتەدٸ. وسىلايشا, قازاقستان مەن ارمەنييا اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق ودان ەرٸ ٶسۋ مەن دامۋ ٷشٸن ايتارلىقتاي ەلەۋەتكە يە, بۇل رەتتە قازٸرگٸ سىن-قاتەرلەردٸ ويداعىداي ەڭسەرۋ ٶزارا تيٸمدٸ نەتيجەلەرگە قول جەتكٸزۋ ٷشٸن ايقىنداۋشى فاكتور بولادى.
قازاقستان مەن ارمەنييا ٶزارا ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ جەنە كەڭەيتۋ باعىتىندا سەنٸمدٸ تٷردە قوزعالۋدا. ساياسي قولداۋدىڭ جوعارى دەڭگەيٸ, ٶرشٸل ەكونوميكالىق جوبالاردىڭ بولۋى جەنە مەدەني ٶزارا ٸس-قيمىل ەكٸجاقتى قاتىناستاردىڭ ودان ەرٸ ٶسۋٸنە بەرٸك نەگٸز جاسايدى. گەوساياسي تۇراقسىزدىق جەنە ەكونوميكالىق كەدەرگٸلەر سيياقتى قيىندىقتاردى جەڭۋ بٸرلەسكەن باستامالاردى سەتتٸ جٷزەگە اسىرۋدىڭ ماڭىزدى فاكتورى بولادى. الايدا, سەرٸكتەستٸكتٸڭ جالپى ەلەۋەتٸ مەن ستراتەگييالىق ماڭىزدىلىعىن ەسكەرە وتىرىپ, قازاقستان مەن ارمەنييا ەۋرازييالىق ٶڭٸردە تۇراقتىلىق پەن ٶركەندەۋگە ىقپال ەتە وتىرىپ, ٶز بايلانىستارىن دامىتۋدى جالعاستىرادى دەپ بولجاۋعا بولادى.
قازاقستان مەن ارمەنييا اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق, ونىڭ جارقىن مىسالى ارمەنييا پرەزيدەنتٸنٸڭ جۋىرداعى ساپارى بولدى, ەكٸ مەملەكەت ٷشٸن دە جاڭا كٶكجيەكتەر اشادى. كەزدەسۋلەر مەن كەلٸسسٶزدەر بارىسىندا ساۋدا, ەكونوميكا, مەدەني الماسۋلار مەن قاۋٸپسٸزدٸككە قاتىستى ماڭىزدى كەلٸسٸمدەرگە قول جەتكٸزٸلدٸ. بۇل ىنتىماقتاستىق ەكٸجاقتى قارىم-قاتىناستاردى نىعايتىپ قانا قويماي, ٶڭٸردە ودان ەرٸ بٸرلەسكەن دامۋ ٷشٸن بەرٸك نەگٸز جاسايدى. تاراپتار بٸرلەسكەن كٷش-جٸگەر ازاماتتاردىڭ ٶمٸر سٷرۋ دەڭگەيٸن ارتتىرۋعا جەنە حالىقارالىق ساياساتتاعى ۇستانىمدارىن نىعايتۋعا ەكەلەتٸنٸنە سەنٸم بٸلدٸرەدٸ. ساپار بارىسىندا قول جەتكٸزٸلگەن جەتٸستٸكتەر بولاشاقتا ٶركەندەۋ مەن ٷيلەسٸمدٸلٸك ٷشٸن سەنٸمدٸ ٸرگەتاس قۇرا وتىرىپ, قازٸرگٸ جاعدايدا ديالوگ پەن ٶزارا تٷسٸنٸستٸكتٸڭ ماڭىزدىلىعىن كٶرسەتەدٸ. ەكٸ ەل دە سەرٸكتەستٸكتٸ بەلسەندٸ دامىتۋعا باعىتتالعان, بۇل ىنتىماقتاستىقتى تەرەڭدەتۋ جەنە جالپى ەل-اۋقاتتى قالىپتاستىرۋ ٷشٸن پەرسپەكتيۆالار اشادى.
