بٸزدٸڭ سۇحباتىمىزدىڭ كەيٸپكەرٸ – ارمان يسابەكوۆ. ۋكراينادا تۇرادى. قاراعاندىنىڭ جٸگٸتٸ. ۇلتى قازاق. بالا كەزٸندە ەكە-شەشەسٸ جۇمىس بابىمەن اتالعان ەلدٸڭ دنەپروپەتروۆسك قالاسىنا كٶشٸپ بارىپ سول جەردە تٷپكٸلٸكتٸ تۇراقتاپ قالىپتى. ارماننىڭ ٶزٸ «قازاقستانعا قايتقىم جوق, قازٸر ۋكراينالىق قازاق بولىپ كەتتٸم» دەيدٸ. ول ەندٸ ٶز ەركٸ. ەڭگٸمەمٸز بۇل جايىندا ٶربٸگەن جوق. بٷگٸنگٸ ۋكراين داعدارىسىنا سول وتتىڭ ورتاسىندا وتىرعان قازاق بالاسى قانداي باعا بەرەدٸ? بٸزدٸ قىزىقتىرعانى وسى ەدٸ.
– ارمان قالىڭ قالاي?
– شىعىسىندا سوعىس جٷرٸپ جاتقان ەل ٷشٸن جامان ەمەس. سوڭعى ٷش جىلدا ماقساتتى تٷردەگٸ توناۋ مەن بٷلٸنۋدەن كٶز اشپادىق. رەفورمالار قابىلدانىپ جاتىر. بٸراق ولاردىڭ ورىندالۋى قيىنداۋ بولىپ تۇر. مۇنى تٷسٸنەمٸز. قازٸرگٸ جاعدايدا ولاردى جٷزەگە اسىرۋ ٶتە اۋىر.
– جالپى قازٸرگٸ رەسەيدٸ ۋكرايندىقتار قالاي قابىلدايدى ٶزٸ?
– بٸرجاقتى ۇستانىم جوق ەرينە. بٸراق «بۇل سوعىسقا بٷكٸل رەسەيلٸك قوعام جاۋاپتى» (بۇعان مەن دە قوسىلامىن) دەيتٸندەردٸڭ سانى باسىم. پۋتيندٸك جٷيە قۇلاعاننان كەيٸن رەسەيمەن اراداعى بايلانىس قالىپقا كەلەدٸ دەپ ويلايتىندار بار. ٶز باسىم رەسەيلٸك-ۋكراينالىق ەرٸپتەستٸك بولاشاقتا ەكٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىستان كەيٸنگٸ گەرمانييا مەن پولشانىڭ قارىم-قاتىناسىنا ۇقساس بولادى دەپ توپشىلايمىن. بٸراق, بۇل ٷشٸن رەسەي ٶز كٸنەسٸن مويىنداۋى كەرەك.
ال بٸزدٸڭ قوعامنىڭ سٸزدەردەن ەرەكشەلٸگٸ (سٸزدەر ەۋرازييالىق وداققا بٸرٸكتٸڭٸزدەر عوي, سوندىقتان قاتار قاراستىرىپ ايتايىن) ۋكرايندىقتار رەسەيلٸك-پۋتيندٸك جٷيەنٸڭ قانشالىقتى قاۋٸپتٸ ەكەنٸن انىق تٷسٸندٸ, ۇعىندى. بۇل ٶز كەزەگٸندە كەيبٸر تاريحي جاعدايلارعا جاڭا كٶزقاراسپەن قاراۋعا الىپ كەلدٸ.
– ۋكراين قوعامىنىڭ بٸزدٸڭ قوعامنان قانداي دا بٸر ايىرماشىلىعى بار ما?
ال بٸزدٸڭ قوعامنىڭ سٸزدەردەن ەرەكشەلٸگٸ (سٸزدەر ەۋرازييالىق وداققا بٸرٸكتٸڭٸزدەر عوي, سوندىقتان قاتار قاراستىرىپ ايتايىن) ۋكرايندىقتار رەسەيلٸك-پۋتيندٸك جٷيەنٸڭ قانشالىقتى قاۋٸپتٸ ەكەنٸن انىق تٷسٸندٸ, ۇعىندى. بۇل ٶز كەزەگٸندە كەيبٸر تاريحي جاعدايلارعا جاڭا كٶزقاراسپەن قاراۋعا الىپ كەلدٸ. ايتالىق, ۋكراينا حالىق رەسپۋبليكاسىن جويۋ (1918 جىلى كەڭەس وداعىنان بٶلەك قابىرعان كٶتەرگەن ) جەنە شەشەنستانداعى سوعىس. سايىپ كەلگەندە, قازٸرگٸ رەسەي بيلٸگٸنٸڭ بٸر كەزگٸ «چك», «نكۆد», «كگب-دان» ەش ايىرماشىلىعى جوق.
– ۋكراينا ەۋرووداققا كٸرۋگە نەگە سونشا ۇمتىلىپ وتىر?
– ونىڭ بٸر سەبەبٸن جوعارىدا ايتىپ كەتتٸم. ەۋروپاعا ۇمتىلىپ وتىرعانىمىزدىڭ ەڭ باستى سەبەبٸ, بٸز باتىسقا ۇمتىلۋدان باسقا جول جوقتىعىن, تٸپتٸ ونداي جول بولعاننىڭ ٶزٸندە, ونىڭ بٸردەن-بٸر بالاماسى – رەسەيگە جۇتىلۋ ەكەندٸگٸن جاقسى تٷسٸنەمٸز. يە, ەل اراسىندا ەۋروپالىق ساياسي ەليتانىڭ بٸزگە قاتىستى كەيبٸر ەرەكەتٸن ۇناتپايتىندار بار. ەۋرووداقتان بٷگٸنگٸدەن دە بەلسەندٸ ەرەكەتتٸ كٷتەتٸندەر, ياعني, ونىڭ رەسەيگە قاتىستى «جۇمساق» پوزيتسيياسىنا كٶڭٸلٸ تولمايتىندار دا جەتٸپ ارتىلادى. الايدا بۇل قوعام ٸشٸندە رەسەيشٸل كٶڭٸل-كٷي قالىپتاسىپ كەلەدٸ دەگەن سٶز ەمەس.
– رەسەيلٸك اقپارات قۇرالدارى «ۋكراين قوعامى قاق جارىلىپ جاتىر» دەپ حابارلاپ جاتىر عوي...
– ول نەندەي, قانداي سەبەپ?
– مەملەكەتكە دەگەن كەڭەستٸك كٶزقاراس – بۇل تٸپتٸ سوعىس جٷرٸپ جاتسا دا ٷكٸمەت ٶز قولىمەن تۇراقتىلىقتى ساقتاپ, تۇرمىستىق جاعدايدى جاقسارتۋى كەرەك دەگەن سەنٸم. ونىڭ قالاي جٷزەگە اسارىنا حالىق باس قاتىرا بەرمەيدٸ. «ٷكٸمەت اسىرايدى». ۋكرايندىقتاردىڭ كٶپ بٶلٸگٸ ەلٸ دە بولسا وسىلاي ويلايدى.
سٸزدەر ورىس پەن ۋكراين باۋىرلاس ەلدەر دەپ ويلايسىزدار ما? باۋىرلاس ەلدەر جوق جەنە بولماعاندا. مۇنىڭ سەبەبٸن بٸلگٸڭٸز كەلسە 1932-33 جىلداردىڭ ارالىعىنداعى ۋكراينداعى جاپپاي اشتىقتىڭ تاريحىن وقىپ شىعۋدى ۇسىنامىن. گەنوتسيدتٸڭ كەسٸرٸنەن 4,6 ملن. ۋكراين قازا تاپتى. ال مۇنداي جاعدايدا ەكٸ ەلدٸ باۋىرلاس ۇلتتار دەپ ايتۋ قيسىنسىز.
– ۋكراينا ٷشٸن ەۋروپا دەگەنٸمٸز نە?
– دەموكراتييا. ال رەسەيدە دەموكراتييانىڭ وتىن ەلدەقاشان ٶشٸرگەن. بۇل تاراپتا بٸز پوستكەڭەستٸك ەلدەردٸڭ بەرٸن باسىپ وزدىق. حالىق مەملەكەتتٸڭ ساياسي ٶمٸرٸنە شىنداپ اتسالىسا باستادى. ەرينە, ەلٸ دە ٷيرەنەرٸمٸز كٶپ. مىسالعا, بولاشاقتا ٶز يدەولوگيياسى بار ناقتى پارتييالار قۇرۋ قاجەت. ايتپاقشى, سٸز نازارباەۆ «نورماند تٶرتتٸگٸن» نەلٸكتەن استاناعا شاقىرعانىن بٸلەسٸز بە?
...
– ول پۋتينگە قىرىمنىڭ ازدىق ەتەرٸن تٷسٸندٸ. ال العاشقىدا قىرىمدى قول استىنا قاراتقان سوڭ ساباسىنا كەلەدٸ دەپ ويلادى. سول سەبەپتٸ تٷبەكتٸ رەسەيدٸڭ بٸر بٶلشەگٸ رەتٸندە مويىندادى.بٸراق, ودان كەيٸنگٸ جاعداي بەلگٸلٸ عوي. نازارباەۆ رەسەيدٸڭ نە جەنە پۋتيننٸڭ كٸم ەكەنٸن ەندٸ-ەندٸ تٷسٸنٸپ كەلەدٸ. دەل قازٸر سٸزدەر (قازاقستان) تىعىرىقتا تۇرسىزدار. سٸزدەردٸ پۋتيندٸك مەملەكەتتٸڭ قيراۋى عانا قۇتقارا الادى. يە, ول (نازارباەۆ.اۆتور) لۋكاشەنكوعا قاراعاندا ەلدەقايدا ابىرويلى, ەلدەقايدا ىقپالدى. ەۋروپا, اقش-پەن بايلانىسى جاقسى. ال لۋكاشەنكو مينسك كەلٸسسٶزدەرٸن ٶتكٸزۋ ارقىلى ٶزٸنٸڭ بٸر كەزدەرٸ شەلەكتەپ تٶگٸلگەن ابىرويىن, قاسىقتاپ قايتا جيناپ جاتىر. بەلارۋس پرەزيدەنتٸ نازارباەۆتى بٸر تۇستا ۇتىپ كەتتٸ. ول پۋتين قىرىممەن توقتاماسىن تەز تٷسٸندٸ.
– باۋىرلاس ەلدەردٸڭ اراسىنداعى ارازدىق كٸمگە تيٸمدٸ?
– سٸزدەر ورىس پەن ۋكراين باۋىرلاس ەلدەر دەپ ويلايسىزدار ما? باۋىرلاس ەلدەر جوق جەنە بولماعاندا. مۇنىڭ سەبەبٸن بٸلگٸڭٸز كەلسە 1932-33 جىلداردىڭ ارالىعىنداعى ۋكراينداعى جاپپاي اشتىقتىڭ تاريحىن وقىپ شىعۋدى ۇسىنامىن. گەنوتسيدتٸڭ كەسٸرٸنەن 4,6 ملن. ۋكراين قازا تاپتى. ال مۇنداي جاعدايدا ەكٸ ەلدٸ باۋىرلاس ۇلتتار دەپ ايتۋ قيسىنسىز.
– ەڭگٸمەڭٸزگە, راحمەت!
سۇحباتتاسقان, دۋمان بىقاي
