قاباەۆ ەبدٸكەرٸم قابايۇلى – ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرٸ. ول 1925 جىلدىڭ 20 مامىرى كٷنٸ تۋىلعان. سوندىقتان مامىر ايى بٸز ٷشٸن ٶتە ىستىق. انام, بالالارى مەن نەمەرەلەرٸ بولىپ ەكٸ مەرەكەنٸ قاتار اتاپ ٶتەمٸز. جەڭٸس كٷنٸ مەن ەكەمٸزدٸڭ تۋعان كٷنٸن. بٸز ٷشٸن بۇل كٷندەردٸ ەسكە الۋ – بۇلجىماس زاڭدىلىق.
ەكەمنٸڭ ٶمٸرٸنەن كەيبٸر سەتتەردٸ ەسكە تٷسٸرٸپ, تٸزٸپ جازعىم كەلدٸ. مەنٸڭ سانامدا سايراپ تۇرعان, ەش ۇمىتىلمايتىن جاعداياتتار.
مەنٸڭ ەكەم ۇلى ٶزگەرٸستەر جاساعان دەۋٸردٸڭ ۇرپاعى. ول دەۋٸردٸڭ ادامدارى سوعىستا جەڭٸسكە جەتتٸ. جاڭا مەملەكەتتٸڭ ٸرگەتاسىن قالادى. سوندىقتان ولاردىڭ بٸزدەر ٷشٸن جاساعان جاقسىلىعى ۇشان-تەڭٸز.
1. ەكەم ەۋروپانى ازات ەتۋ قوزعالىسىنا قاتىستى. فاشيستٸك گەرمانييادان قانشاما ەۋروپالىق ەلدەردٸ ازات ەتتٸ. بٸراق ەكەم ەشقاشان نەمٸستەر تۋرالى بٸر اۋىز سٶز تەرٸس پٸكٸر بٸلدٸرگەن ەمەس. نەمٸستەرگە قاتىستى بٸر عانا لەبٸزٸ بولدى: «نەمٸستەر مەدەنيەتٸ جوعارى حالىق». بٸزدٸڭ وتباسىمىز مايسكيي اۋىلىندا تۇردى. وندا كٶپتەگەن نەمٸستەرمەن كٶرشٸ بولدىق. بۋشمان, گالينگەر, اكست, سايبەل جەنە ت.ب. ولاردى رەنجٸتۋ ويىمىزعا كٸرٸپ-شىقپايتىن. بٸز باسقا دا نەمٸستەر تۋرالى, ياعني انتيفاشيست ە.تەلماندار حاقىندا دا بٸلٸپ ٶستٸك.
2. مەكتەپتەگٸ جىلدارى مەن ٷشٸن ەڭ قيىن نەرسە سوعىس تۋرالى شىعارما جازۋ ەدٸ. بٸراق كەڭەستٸك مەكتەپتەردە ول كەڭ تاراعان تاقىرىپ بولدى. ونداي شىعارما قاتتى باعالاناتىن. ەسٸرەسە, تٸرٸ ارداگەرلەردٸڭ سٶزدەرٸن قاتىستىرساڭ, وندا تٸپتٸ قاتىپ كەتەتٸن. ال ٶزٸڭنٸڭ ەكەڭنٸڭ ەستەلٸگٸن جارييالاۋ – كەرەمەتتٸڭ كەرەمەتٸ. مۇعالٸمدەر وسىلاي دەپ تالاپ قويعاندى جاقسى كٶرەتٸن. بۇل تاقىرىپقا دەندەي المادىم. ٶيتكەنٸ, ەكەم ەشقاشان سوعىس تۋرالى ايتپايتىن. وقۋشىلار ەكەسٸ قايدا, قاي جىلى سوعىسقانىن ايتۋى كەرەك. ال ەكەم تٸس جارمايتىن. سوعىستاعى قورقىنىشتى احۋالدى مەن كەيٸندەۋ بٸلدٸم عوي. ەكەم بالا-شاعاسىن سونداي زۇلماتتى ايتىپ, جٷرەكتەرٸنە جارا سالعىسى كەلمەگەنٸن كەش تٷسٸندٸك.
3. بالا كٷنٸمدە ونىڭ وردەن-مەدالدارىن اقتاراتىنىم ەسٸمدە قالىپ كەتٸپتٸ. ولارمەن ويناعاندى جاقسى كٶرۋشٸ ەدٸم. ماعان ەربٸرٸ قىزىقتى بولاتىن. ەسٸرەسە, قىزىل جۇلدىز وردەنٸ ەدەمٸ كٶرٸنەتٸن.
4. ەبدٸكەرٸم قابايۇلى 17 جاسىندا سوعىسقا اتتانىپ, الماتىداعى ٷش ايلىق كۋرستى لەيتەنانت دەرەجەسٸندە تامامداپ, 1946 جىلى دەموبيليزاتسييالانعان.
ەسٸمدە قالعان ٷش ەپيزودتى ايتايىن. اتام قاباي سوعىسقا كەتٸپ بارا جاتقان ەبدٸكەرٸم ۇلىنا اق باتاسىن بەرٸپتٸ: «ەشتەڭە الما!» دەپتٸ.
1945 جىلى 9 مامىردان سوڭ ەكەم مەن مايدانگەرلەر پويىزبەن ەلگە ورالىپ كەلە جاتقاندا, ورتا جولدا ولاردى شىعىس مايدانعا لاقتىرادى. ەلگە ەمەس, تاعى دا سوعىسقا بارا جاتقاندارىن ەستٸگەن مايدانگەرلەردٸڭ بٸرازى پويىزدىڭ تەرەزەسٸنەن سەكٸرٸپ كەتٸپتٸ. بٸر ادام تٸگٸن مەشٸڭكەسٸنٸڭ ينەلەرٸن تەرەزەدەن تاستاي سالىپتى. بٸر بۋمادا مىڭ دانا بولادى ەكەن.
مەكتەپتەگٸ جىلدارى مەن ٷشٸن ەڭ قيىن نەرسە سوعىس تۋرالى شىعارما جازۋ ەدٸ. بٸراق كەڭەستٸك مەكتەپتەردە ول كەڭ تاراعان تاقىرىپ بولدى. ونداي شىعارما قاتتى باعالاناتىن. ەسٸرەسە, تٸرٸ ارداگەرلەردٸڭ سٶزدەرٸن قاتىستىرساڭ, وندا تٸپتٸ قاتىپ كەتەتٸن. ال ٶزٸڭنٸڭ ەكەڭنٸڭ ەستەلٸگٸن جارييالاۋ – كەرەمەتتٸڭ كەرەمەتٸ. مۇعالٸمدەر وسىلاي دەپ تالاپ قويعاندى جاقسى كٶرەتٸن. بۇل تاقىرىپقا دەندەي المادىم. ٶيتكەنٸ, ەكەم ەشقاشان سوعىس تۋرالى ايتپايتىن. وقۋشىلار ەكەسٸ قايدا, قاي جىلى سوعىسقانىن ايتۋى كەرەك. ال ەكەم تٸس جارمايتىن. سوعىستاعى قورقىنىشتى احۋالدى مەن كەيٸندەۋ بٸلدٸم عوي. ەكەم بالا-شاعاسىن سونداي زۇلماتتى ايتىپ, جٷرەكتەرٸنە جارا سالعىسى كەلمەگەنٸن كەش تٷسٸندٸك.
كەلەسٸ وقيعا ەكەمنٸڭ راسىندا دا ٷيگە قايتقان سەتٸنەن. دالا. قويلى اۋىل. شوپانداردىڭ جايىلىمى ونداعان شاقىرىم جەرمەن بٶلٸنەدٸ. ول زاماندا تەلەفون جوق. قاباي اتامىزدىڭ اۋىلىنان ونىڭ بٸر تۋىسىنىڭ قاشارىنا دەيٸن ۇزاق جەر بولادى. ول تۋىسى باقسى ەكەن. اينالاداعى ەل-جۇرت وعان قاتتى سەنەدٸ ەكەن. ەشقاشان قاتەلەسپەيدٸ ەكەن. 1946 جىلى سول باقسى ٶزٸنٸڭ ۇلىنا بىلاي دەيدٸ: «قابايدىڭ ٷيٸنە جەت! قويىن سويا بەرسٸن! تويعا دايارلىق قىلسىن! ەرتەڭ ۇلى مايداننان كەلەدٸ!» دەپتٸ. اتامىز دايىندالادى. ەرتەسٸندە شىنىمەن ەكەم مايداننان امان-ەسەن ورالىپتى.
5. بٸردە ەكەم: «مەن دۇرىس ٶمٸر سٷردٸم!» دەپ ايتىپ قالدى. بۇل سٶزدٸڭ مەنٸ زور ەدٸ. ەسٸمە العان سايىن تەرەڭ ويعا تٷسەمٸن. شىنىندا دا ونىڭ ٶمٸرٸ بٸزگە ٷلگٸ. ول شىن سٷيٸپ, انامىزعا قوسىلدى. انام ارشا سەرسەنقىزى الدابەرگەنوۆا ەكەۋٸ تاتۋ-تەتتٸ ٶمٸر سٷردٸ. ولار سەگٸز بالاسىنا تەرەڭ تەربيە بەردٸ. ٶسٸردٸ, جەتكٸزدٸ. ەل قاتارىنا قوستى. جاقسى بٸلٸم بەردٸ. كٸتاپ وقۋدى ٷيرەتتٸ. ادام ٶمٸرٸندەگٸ كٸتاپتىڭ زور رٶلٸن سانامىزعا سٸڭٸردٸ. بايقاساق, وقىعان, توقىعان ادامنىڭ بەرٸ «مەنٸ ادام ەتكەن – كٸتاپ» دەپ تەگٸننەن تەگٸن ايتپاسا كەرەك.
ەكەم قازاق پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىن وقىپ, بٸتٸرگەن. ستالين اتىنداعى ستيپەنديات بولدى. 1953 جىلى وقۋىن قىزىل ديپلوممەن تامامدادى. بٸرنەشە جىل بۇرىن دەل وسى وقۋ ورداسىندا ونىڭ نەمەرەسٸ قاراشاش سەرعازينا دا وقىپ, بٸتٸردٸ. مەن دە وسى ينستيتۋتتا جۇمىس ٸستەيمٸن.
ەكەم ٶنەگەلٸ ۇستاز ەدٸ. ٶزٸنٸڭ پەنٸن تەرەڭ مەڭگەرگەن. ٶز جۇمىسىن جان-تەنٸمەن جاقسى كٶردٸ. بٸزدٸڭ ٷيدە نەشە تٷرلٸ كارتالار كٶپ بولدى. ٷلكەن-كٸشٸ گلوبۋستار دا جەتٸپ, ارتىلاتىن. مٷمكٸن سودان دا شىعار, مەنٸڭ گلوبۋستاردى جاقسى كٶرەتٸنٸم. ونىڭ شەكٸرتتەرٸ ەلٸ كٷنگە دەيٸن ەسكە الىپ, ٷيگە كەلٸپ تۇرادى. ەكەمنٸڭ بەلگٸلٸ بٸر ەلدٸ بايانداپ تۇرعان سەتٸندە ونى كارتادان كٶرسەتەتٸنٸن ەڭگٸمە ەتەمٸز. قولىنداعى تاياعىمەن تاقتاداعى كارتادان كەز كەلگەن مەملەكەتتٸ كٶزٸن جۇمىپ تاۋىپ بەرەتٸن.
قىستىڭ كٷنٸ. ەكەم جۇمىستان ٷيگە كەلدٸ. ٸشكە ەنگەندە كٶزٸلدٸرٸگٸ بۋ بولىپ كەتەدٸ. وسى بۋى ٸشٸندە كٶزٸلدٸرٸگٸن سٷرتٸپ تۇرعان ەكەمنٸڭ سۇلباسىن ٷنەمٸ ەسكە الامىن. بٸزگە قاراپ جىميسا, وندا ساباعى جاقسى ٶتكەنٸ. دەرەۋ بٸزدٸڭ قالىمىزدى سۇراي باستايدى. بالانى وقىتقاندى, ادامدارعا پايداسىن تيگٸزگەندٸ جاقسى كٶرەتٸن. اۋىل ادامدارى قۇجات تولتىرا الماسا, ىلعي ەكەمە كەلەتٸن. وسى مٸنەزٸ بالالارىنا جۇقتى.
2005 جىلعى مامىر ايى. ەكەمنٸڭ مەرەيتويى. ول الماگٷل دەگەن قىزىنىڭ قولىندا تۇرىپ جاتقان. الماگٷل وتباسىمەن ەكٸباستۇز بەن پاۆلوداردىڭ اراسىنداعى اقسۋ قالاسىنىڭ ماڭايىنا جاڭا كٶشكەن كەزٸ. ول اۋىلدىڭ اتىن ۇمىتىپ قالا بەرەمٸز. پارامانوۆكا ما, سولاي شاماسى. مەرەيتوي قارساڭىندا بارا جاتىرمىز. سونداعى مەكتەپتٸڭ اسحاناسىنا توي جاساپ جاتىر.
ٶزٸمٸز ەرەڭ تاپقان اۋىلعا باسقا كٸم كەلە قويار دەيسٸڭ دەپ وتىرعانمىن كٷلٸپ. كەلەسٸ كٷنٸ تۋرا 12-00-دە قازاقستاننىڭ تٷكپٸر-تٷكپٸرٸنەن قوناق دەگەن اعىلدى دەيسٸز. مايسكيي اۋىلىنداعى مەكتەپ ۇجىمى تولىق كەلدٸ. شەكٸرتتەرٸ, تۋىستارىمىز, جايعان داستارقانىمىز تارلىق ەتٸپ, قوسىمشا ٷستەلدەر قويدىق. سول تويدان قالعان ەستەلٸك بەينەتاسپانى كٶرە بەرگٸم كەلەدٸ. ٶمٸرٸنٸڭ سوڭعى جىلىن ەكەم سول كٸشكەنتاي اۋىلدا ٶتكٸزدٸ. 2007 جىلى 16 جەلتوقساندا قايتىس بولدى. بٸراق مايسكيي اۋىلىنداعى انامىزدىڭ جانىنا ەكەلٸپ, ارۋلاپ جەرلەدٸك.
سوعىس ارداگەرٸ رەتٸندە ول قالادان پەتەر الۋىنا بولار ەدٸ. وتباسى دا, بالالارى دا كٶپ بولعان. بٸراق مايسكيي اۋىلىنداعى ٷيٸنەن باسقا ەشتەڭەسٸ بولمادى. قالادا تۇراتىن بالالارىنىڭ بٸردە بٸرٸنٸڭ قولىنا بارىپ تۇرعىسى كەلمەدٸ. ەيتپەسە, الماتىدان دا, پاۆلوداردان دا پەتەر الۋعا قۇقى بولار ەدٸ. انامىز قايتىس بولعان سوڭ بالالارى اقسۋ قالاسىنان ٷش بٶلمەلٸ پەتەر ەپەردٸك.
بٸزدٸڭ ەكەلەرٸمٸزدٸڭ زامانداستارى ازايىپ بارادى. ارداگەرلەر قاتارى سيرەپ كەلەدٸ. ول زاماننىڭ ادامدارىنا قاراساڭىز, قايتسەم دە ادام بالاسىنا پايدام تيەر دەگەن ماقساتپەن ٶمٸر سٷرەدٸ. وسى مٸنەزدەرٸ بٷگٸنگٸ ۇرپاققا ساباق بولسا ەكەن.
ەكە, بٸز سٸزدٸ ەشقاشان ۇمىتپايمىز!
جۇلدىز ەبدٸكەرٸمقىزى قاباەۆا.
