جوعارىدا ايتقانىمىزداي كٸتاپتىڭ العاشقى بەتٸ «اسىل ەجە» ايدارىمەن عالىم اعامىزدىڭ ٶمٸردەگٸ اياۋلى ەجەسٸ بولعان, بٷكٸل ەۋلەت, اۋىل «اپا» دەپ قادٸر تۇتقان, جان جٷرەگٸ مەيٸرٸم مەن شاپاعاتقا تولى, اينالاسىنا اقىلدىڭ نۇرىن شاشقان, ۇرپاعىنىڭ تٸلەۋٸن تٸلەۋشٸ مەرييامكٷل بولاتاي قاجى قىزىنىڭ انالىق اسىل قاسيەتتەرٸنەن باستاۋ الادى.
ەجەسٸنٸڭ ەۋ باستاعى جاراتىلىسىنان كەلبەتٸ مەن جاندٷنيەسٸنٸڭ تاماشا ٷيلەسٸمٸ جاراسقان ەرلٸ كٸسٸ بولعاندىعى, سونىمەن قاتار تەربيەنٸڭ دە تەكتٸلٸك تەگەۋرٸنٸنە بايلانىستى بولۋىمەن بٸرگە, «جەتٸ اتاسىنان قاراكٶك ٷزٸلمەگەن وتباسىنا كەلٸن بولىپ تٷسۋٸ» دە كٶپ نەرسەنٸ اڭعارتقانداي.
سەبەبٸ, بۇل ەۋلەتتە سۋان تايپاسىنىڭ بٸرلٸگٸنە, ابرويىنا سىزات تٷسٸرمەگەن, ايماققا ەيگٸلٸ قوجبامبەت بيلەرمەن, ەبسٷگٸردەن شىققان شويناقتاي, ازاتتىقتىڭ الداسپانى بولعان ەتٸكەيدەي باتىرلارمەن سىرلاس تا, سىيلاس بولعان جانداردىڭ ۇرپاعى ەدٸ.
تاعى بٸر ەرەكشەلٸك, مەرييامكٷل انامىز سۋاننىڭ توعارىستانىنان تارايتىن حانكەلدٸ مەن مىرزاكەلدٸ رۋلارىنىڭ جەتٸ اتادان اسقاننان كەيٸنگٸ بايىرعا بابالاردان كەلە جاتقان دەستٷر بويىنشا بوز بيەنٸڭ قانىن اعىزىپ, ەكٸ رۋلى ەلدٸڭ جاقسىلارىنا ساۋىن ايتتىرىپ, اعايىندىقتان الىستاپ قۇدا-جەكجاتتىققا قادام باسقاندىعىن ەيگٸلەيتٸن, سۋاننىڭ اۋزى دۋالى ابىزدارىنان باتا الۋ رەسٸمٸنەن باستالۋى دا ەرەكشە قۇبىلىس. مۇنداي باقىت العاش كەلٸن بولىپ اق بوساعا اتتاعان كەز-كەلگەن قازاق كەلٸنٸنٸڭ ماڭدايىنا جازىلماعان تاريحي سەتتٸڭ بٸرٸ ەكەندٸگٸ داۋسىز.
كەلٸن بولىپ تٷسكەن كەزدەن باستاپ-اق, تۋىستىق جٷيەنٸڭ تٷپقازىعى وتباسى ەكەندەگەن بٸردەن تٷسٸنگەن مەرييامكٷل انامىز ۇلدارىن نارعا بالاپ, قىزدارىن ارعا باۋلىپ ٶسٸرگەن. ٶز قۇرساعىنان شىققان ۇرپاعىن تەربيەلەي وتىرىپ, قارعا تامىرلى قازاقتىڭ تۋىستىق جاعىنان دا بارلىق الىس-جاقىن اعايىن مەن قۇدا, جەكجاتتىڭ كٶڭٸلٸن تاۋىپ, ولاردىڭ دا زور ٸلتيپاتپەن سىيلاستىعىنا ىقپال ەتكەن زەرەك جان.
كٷندەلٸكتٸ ٶمٸردە تازالىق پەن ۇقىپتىلىقتى پٸر تۇتقان, كيٸنۋ مەنەرٸندە – ەكٸ شىقشىتى زەرلٸ جٸپپەن كٶمكەرٸلگەن, كەۋدە تۇسى ۇلتتىق ويۋ-ٶرنەكپەن سىرىلعان كيمەشەك كيۋٸنٸڭ ٶزٸ كەلٸندەرگە ٶنەگە. ەتەك-جەڭٸ زەرلەنگەن تٷرلٸ-تٷستٸ ماساتى كامزول مەن اياقتاعى جۇمساق مەسٸمەن جٷرۋٸ ارقىلى قازاقى بولمىستى قاتاڭ ساقتاۋىنىڭ ٶزٸ بٸر عانيبەت ەمەس پە?!.
دەمەك, جٷرٸس-تۇرىسى, سٶيلەۋ مەنەرٸ مەن ەڭبەكقورلىعى بٸر بويىندا ٷيلەسٸم تاۋىپ, تۇلا بويىمەن, ٸس-ەرەكەتٸمەن قازاقىلىق بولمىستى اينالاسىنا پاش ەتٸپ تۇراتىن اياۋلى انا. سونداي-اق, قيمىل-قوزعالىستاعى شيراقتىعى, ٶجەت مٸنەزٸ مەن ويىن استارلاپ جەتكٸزەر سىپايىلىعى مەن شەشەندٸگٸ جەنە شەشٸم قابىلدارداعى باتىلدىعى, ەنشٸلٸك قاسيەتٸ ٶزٸنٸڭ كٸندٸگٸنەن تاراعان بارلىق ۇرپاقتارىنا بەرٸلگەندٸگٸ دە قۋانتارلىق جاعداي.
اپامىزدىڭ تاعى بٸر ەرەكشە قاسيەتٸ اعايىن اراسىنداعى رەنٸشتٸ «جانىم قۇربان» دەپ, بارلىعىنىڭ ٶكپەسٸن باسىپ, رەنٸشٸن تارقاتىپ, قيياننان قيىستىرىپ بەرٸنٸڭ باسىن بٸر داستارقان باسىندا بٸرٸكتٸرٸپ, بٸر قازاننان اس ٸشكٸزٸپ كەز-كەلگەن داۋلى مەسەلەنٸ ۋشىقتىرماي سول مەزەتٸندە اسقان مەملەگەرلٸكپەن شەشە بٸلۋٸ ەدٸ.
سونىمەن قاتار تاعدىردىڭ قايبٸر قيىندىعى بولسا دا قاسقايىپ قارسى تۇرار ٶجەتتٸگٸ, ۇرپاعىنىڭ بولاشاعىنا بولجاۋ جاساپ كٶرەگەندٸك تانىتا بٸلۋٸ مەن ٸزگٸلٸكتٸ جانىنا سەرٸك ەتكەن اسىل قاسيەتتەرٸ قاشاندا ۇرپاق جادىندا. ول كٸسٸنٸڭ بۇل باعىتتا قازاق حالقىنا تەن – ٶزارا تٷسٸنٸستٸك, قۋانىشتى بٶلٸسۋ مەن قيىندىققا بٸرٸگٸپ قارسى تۇرۋمەن قاتار, اعايىن-تۋىستىق قاتىناستاعى ابىسىن-اجىننىڭ, كٶرشٸلەردٸڭ ىنتىماق-بٸرلٸگٸنٸڭ اۋاداي قاجەتتٸگٸن دە تەرەڭ تٷسٸنٸپ ەۋلەتتٸڭ, اۋىلدىڭ بەرەكە-بٸرلٸگٸنٸڭ تٸزگٸنٸن تەڭ ۇستاعان ابىز انا ەكەندٸگٸ دە ايقىن سۋرەتتەلگەن.
ەندٸگٸ كەزەكتە ايبىن اعامىزدىڭ تۋعان اناسى ىرىسجان جاراسبەكقىزىنىڭ بويىنداعى اياۋلى انالارعا تەن ٸزگٸ قاسيەتتەرگە توقتالساق, وسى كٸتاپتاعا «جاقۇت جان» اتتى ماقالانى الدىعا تارتامىز. بۇل جەردە انا بويىنداعى اسىل قاسيەتتەر – جەر-انا, تابيعات-انا ۇعىمىنداعى شەكسٸز قۇدٸرەتپەن ٷيلەسٸمدٸ ۇشتاستىرىلعان. قازاق حالقىنا تەن ەجەلدەن كەلە جاتقان دەستٷردٸڭ بٸرٸ «اناعا, قىز بالاعا» – دەگەن قۇرمەت پەن قاستەرلەۋدەن تۇراتىنى دا ايشىقتى جازىلعان. وعان دەلەل رەتٸندە ەرتەدەن ەل اۋزىندا اڭىز بولعان – ۇماي انا, تۇمار, زارينا پاتشايىمدار مەن ٷيسٸن زامانىنداعى دومالاق انالارمەن قاتار ەسٸمدەرٸ ۇرانعا اينالىپ بٷكٸل بٸر رۋدىڭ اتى بولعان باتىر انالارىمىز بەن قىزدارىمىزدىڭ بولعاندىعى تٸلگە تيەك ەتٸلگەن.
قانداي قوعام بولماسىن مەملەكەتتٸڭ بولاشاعى جاس ۇرپاق بولاتىنى بارشاعا ايان, ال, سول جاستاردىڭ ٶمٸرگە كەلۋٸ, تەربيەسٸ, وتباسىنىڭ بەرەكەسٸنٸڭ بٸردەن-بٸر تٸرەگٸ انا. مٸنە, سول ٷشٸن دە قازاق قاۋىمى ٷشٸن «انا» دەگەن ەرقاشاندا قاستەرلٸ ۇعىم. دەمەك, كەز-كەلگەن وتباسىنىڭ ۇيىتقىسى, كەلەشەگٸ مەن جٷرەگٸ – ول انا!
سەبەبٸ, مىناۋ جارىق دٷنيەدە بالاسىنا دەگەن انا ماحابباتىنان ارتىق قۇدٸرەت جەر بەتٸندە جوققا تەن. دەمەك, سول مەيٸرٸم مەن شاپاعاتقا تولى انالىق ماحابباتتى جاندٷنيەسٸمەن سەزٸنٸپ, بالالىق اقجٷرەكپەن تەبٸرەنە وتىرىپ قاعازعا تٷسٸرۋدٸڭ ٶزٸ دە كٶپشٸلٸككە بۇيىرماعان, دارالىققا ۇمتىلعان بٸرەگەي تۇلعانىڭ عازيز جانىنىڭ راحاتى ەمەس پە?!.
ولاي دەيتٸنٸم, كٸشكەنە كٸدٸرٸس جاساپ, وي تارازىسىنا سالىپ كٶرٸڭٸز. اعامىز, ەجەسٸنٸڭ باۋىرىندا جٷرسە دە «اناسىنىڭ جاراتقاننان سۇرايتىن تٸلەگٸ, ەربٸر ٸسٸن, سٶيلەۋ مەنەرٸ مەن بار جٷرەگٸمەن ەلجٸرەي قاراعان كٶزقاراستارىن, ەجەسٸنٸڭ كٶزٸن الا بەرە قۇشىرلانا سٷيٸپ, بارىنشا ەركەلەتٸپ, ەربٸر ٸسٸ مەن باسقان قادامىنا جٷزٸ جادىراپ, جان-تەنٸمەن شاتتانا قۋاناتىن ەزيز اناسىنىڭ...» اسىل بەينەسٸن جٷرەگٸنٸڭ تٷكپٸرٸندە ساقتاپ, جىلدار بويى جينالعان ساعىنىشتىڭ سارى تابى سىرتقا قاراي لىقسي قوزعالعاندا, جاناردى تۇمشالاعان ىستىق جاستى تەجەپ, تولقي وتىرىپ قاعازعا تٷسٸرۋٸ, وقىپ تٷسٸنگەن, اناسىنىڭ اياۋلى الاقانىن ساعىنعان ادامنىڭ جاندٷنيەسٸن تەبٸرەنتپەي قويماس...
مٸنە, انانىڭ بالاعا, بالانىڭ اناعا دەگەن مەڭگٸلٸك اسقاق ماحابباتىنىڭ شەكسٸزدٸگٸ.
يە, اقىن ەدەپحان تٶرەحانۇلىنىڭ جۇبايى بولعان اناسى ەيەلگە تەن يبالىقپەن جەكە باسىنان گٶرٸ كٶپشٸلٸكتٸڭ, اعايىننىڭ, بالا-شاعانىڭ دا الدىندا ەرٸنٸڭ ابرويىن جوعارى ۇستاعاندىعى, ول كٸسٸنٸڭ اقىلدىلىعى مەن كٶرگەندٸگٸنٸڭ ايعاعى ٸسپەتتٸ. كٷننٸڭ قاي مەزگٸلٸ بولسا دا ەرٸمەن بٸرگە كەلگەن, ٶنەر, اقىن, جازۋشىلاردىڭ بٸرٸنە دە قاباق شىتقان ەمەس, تٶرگە شىعارىپ تٶرەدەي كٷتٸپ سىيلاعان, ىستىق ىقلاستارى مەن ٸزگٸ باتالارىن العان مەيٸرباندىعىن ايتسايشى.
مىسالى, ىرىسجان انامىزدىڭ اق پەيٸلٸمەن جايعان داستارحانىنان: حالىق ەرتٸسٸ دەنەش راقىشەۆ, ەن تارلانى نۇرعالي نٷسٸپجانوۆ, ەيگٸلٸ سازگەرلەر ەسەت بەيسەۋوۆ, ەسكەندٸر حاسانعاليەۆ, قالامگەر اقكٶل وتارباەۆ, اقىندار – ٶتەجان نۇرعاليەۆ, ەبەن دەۋرەنبەكوۆ, قاسەنحان تالعاروۆ, جۇماتاي جاقىپباەۆتارمەن قاتار, تاريح پەن ەدەبيەتتٸڭ ساڭلاعى اقسەلەۋ سەيدٸمبەكوۆ, پروفەسسور قويشىعارا سالعارين, سٶز شەبەرٸ سابىر شٷكٸروۆ, اكادەميك انۋار بايجۇمانوۆ, قوعام قايراتكەرلەرٸ مىرزاحمەت مولداحمەتوۆ, مەملەكەتتٸك سىيلىقتىڭ يەگەرٸ بەكسۇلتان نۇرجەكەۇلى, «تارلان» سىيلىعىنىڭ يەگەرٸ جٷسٸپبەك قورعاسبەك, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سٸڭٸرگەن قايراتكەرٸ, سۋرەتشٸ بايتۇرسىن ٶمٸربەكوۆ سىندا قازاقتىڭ نەبٸر مارقاسقا وعالاندارى دەم تاتىپ, ريزالىعىن بٸلدٸرگەن ەدٸ.
مٸنە, قاراپايىم عانا قازاق انالارىنىڭ ٶنەر ادامدارى مەن جازۋشى, حالقىنىڭ قۇرمەتٸنە بٶلەنگەن بٸرەگەي تۇلعالارعا دەگەن جٷرەكجاردى ٸلتيپاتىنىڭ ٶزٸ قانداي باعا جەتپەس ۇلىلىق. وسىندايدا, «ۇلىلىق – قاراپايىمدىلىقتا» دەگەن عيبراتتى سٶز ٶزٸ-اق كٶكەيگە ورالادى.
جوعارىدا ايتقان مەرييامكٷل ەجەمٸزدەن باستالعان ٶمٸر كٶشٸ – دەۋلەتحان, ەۋەلحان, ەدەپحان, بازارحان, عاني سيياقتى ۇلدارىنا جالعاستى. ولاردىڭ ٶمٸرلٸك سەرٸكتەرٸ بولعان يبالى كەلٸندەرگە ۇشتاسىپ, ەلگە تانىمال اقىن, ەنشٸ, عىلىم دوكتورلارى مەن لاۋازىمدى ازاماتتاردى دٷنيەگە كەلتٸردٸ. بٸر عاسىرعا جۋىق عۇمىر كەشٸپ, بٸر ەۋلەتتٸڭ قادٸرمەندٸ اناسى بولعان ەجەمٸز ٶز كٸندٸگٸنەن تاراعان 121-دەن استام ۇرپاققا ٷلگٸ, ٶنەگە بولىپ, ولاردىڭ جٷرەگٸنەن مەڭگٸلٸك ورىن الدى.
مٸنەكەي, عالىم اعامىز ايبىن تٶرەحانوۆ ٶزٸنٸڭ «كەمەڭگەر انا, كەنەن كەلٸن» كٸتابىندا ەجەسٸ مەن اناسىنا دەگەن جٷرەكتەن شىققان ٸزگٸ لەبٸزٸ مەن ٸشكٸ تولعانىسى ارقىلى بٷكٸل قازاق انالارىنىڭ بولمىسىن پاش ەتكەنٸن بايقايمىز. قازاقتىڭ ۇلان-عايىر دالاسىندا وسىنداي قاراپايىم وتباسىنان باستاپ جوعارى مەملەكەتتٸك دەرەجەگە دەيٸنگٸ ارالىقتاعى ۇلتىمىزدىڭ ۇيىتقىسى بولىپ, بەرەكە-بٸرلٸگٸ مەن ابرويىن اسقاقتاتقان سۇڭعىلا انالارىمىز بارلىق زاماندا بولعان جەنە بولا بەرەدٸ.
قازاق قوعامىنداعى ۇرپاقتار ساباقتاستىعىنىڭ التىن كٶپٸرٸ بولعان رۋحاني جاندٷنيەسٸ باي, تەكتٸلٸگٸمەن, سۇڭعىلالىعىمەن دارالانعان ابىز انالارىمىز تۋرالى توم-توم كٸتاپ جازساق تا ەش ارتىقتىعى جوق. انانىڭ ۇرپاققا دەگەن شەكسٸز ماحابباتى, مەيٸرٸمٸ, جارىنا دەگەن ادالدىعى, دوسقا دەگەن اق پەيٸلٸ مەن اعايىنعا ارنالعان باۋىرمالدىعى ادامي قاسيەتتەردٸڭ ەڭ ۇلىعى. انا تاقىرىبى – ول مەڭگٸلٸك تاقىرىپ. سوندىقتان دا اقىندارىمىز جىرلاعانداي «...سىيىنار ەم, انا دەگەن – تەڭٸرگە!» دەگەن ٶلەڭ جولىمەن از-كەم تولعانىسىمىز ەزٸرگە وسىمەن تەمەم! وسىناۋ ەلەمدەگٸ بار تٸرشٸلٸككە نەر بەرۋشٸ, ٶمٸر سىيلاۋشى انالار ماحابباتىنا مىڭ تاعزىم..!..
قالي يبرايىمجانوۆ, قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مٷشەسٸ
جاركەنت قالاسى.
