ەلييا ارزيەۆا: «بٸلٸم بەرۋدٸڭ جاڭا جٷيەسٸ وقۋشىلاردىڭ ساۋاتتى, بەسەكەگە قابٸلەتتٸ بولۋىن قامتاماسىز ەتەدٸ»
– ەلييا توقتامىسقىزى, بٷگٸندە بٸلٸم بەرۋ باعدارلامالارىنا كٶپتەگەن جاڭالىقتار ەنٸپ جاتقانىن وقۋلىقتاردى اشىپ قاراعاندا كٶزٸمٸز جەتٸپ جاتادى. وسى ٶزگەرٸستەردٸڭ مەنٸ مەن مازمۇنى جايىندا جەنە ولاردىڭ مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ تانىم كٶكجيەگٸن كەڭەيتۋدەن قانشالىقتى ورىن الاتىنىن تالداپ ايتىپ بەرسەڭٸز?
– بٷگٸندە بٸزدٸڭ كافەدرامىزدىڭ ماماندارى قازٸرگٸ بٸلٸم مازمۇنىن جاڭارتۋ جاعدايىندا ەربٸر مەكتەپتەردە ەربٸر پەن بويىنشا بٸلٸم باعدارلامالارىن ەنگٸزۋ باعىتىندا جۇمىس ٸستەپ جاتىر. بۇل رەتتە بٸزدەر بٸرٸنشٸ كەزەكتە مەكتەپتەگٸ ۇستازدار قاۋىمىنىڭ ٸس-تەجٸريبەسٸنە ماڭىزدى ٶزگەرٸستەر ەنگٸزٸپ, ولاردىڭ بٸلٸكتٸلٸگٸن شىڭداۋعا باسا مەن بەرەمٸز. بٷگٸندە ەربٸر پەن بويىنشا بٸلٸم بەرۋ باعدارلامالارى دايىندالىپ, جۇمىس ٸستەپ جاتىر.
– قانشا پەن بويىنشا بٸلٸم بەرۋ باعدارلامالارى دايىندالدى?
– بٸزدٸڭ ينستيتۋت التى پەن بويىنشا بٸلٸم بەرۋ باعدارلامالارىن دايىندادى. بٸلٸم بەرۋ باعدارلامالارى مۇعالٸمدەردٸڭ بٸلٸكتٸلٸگٸن ارتتىرۋعا باعىتتالعان. بۇل باعدارلامالاردى تەجٸريبەلٸ ماماندار دايىنداعاننان كەيٸن ونى قر بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترلٸگٸ بەكٸتەدٸ. سول بەكٸتٸلگەن باعدارلاما بويىنشا «ٶرلەۋ» پەداگوگيكالىق قىزمەتكەرلەردٸڭ بٸلٸكتٸلٸگٸن جەتٸلدٸرۋ ينستيتۋتى ۇستازداردى جيناپ, جاڭا باعدارلامانىڭ قىرى مەن سىرى جايىندا وقىتادى.
وسى رەتتە بٸلٸم بەرۋدٸڭ مازمۇنىن جاڭعىرتۋ جاعدايىنداعى بٸلٸم باعدارلامالارىن 2016 جىلى نۇر-سۇلتان قالاسىنداعى «نازارباەۆ زيياتكەرلٸك مەكتەبٸ» جانىنداعى «پەداگوگيكالىق شەبەرلٸك ورتالىعى» دايىنداپ, ەلٸمٸزگە تاراتقان بولاتىن. وسى ورتالىقتىڭ تاراتقان بٸلٸم باعدارلامالارى قازٸرگٸ تاڭدا مۇعالٸمدەردٸڭ بٸلٸكتٸلٸگٸن كٶتەرۋدە باستى شامشىراق بولىپ وتىر.
– وقۋ باعدارلامالارىنىڭ دا ٶزگەرگەنٸن ايتىپ قالدىڭىز. سوندا جاڭا وقۋ باعدارلاماسىنىڭ بۇرىنعى دەستٷرلٸ وقۋ باعدارلامالارىنان قانداي ٶزگەشەلٸگٸ بار?
– سۇراعىڭىز ورىندى. جاڭا وقۋ باعدارلاماسىنىڭ دەستٷرلٸ وقۋ باعدارلامالاردان باستى ەرەكشەلٸگٸ ۇستازدار وقۋشىلارعا بٸلٸم بەرٸپ قانا قويمايدى, سونىمەن قاتار ولاردى فۋنكتسيونالدىق ساۋاتتىلىعىن ارتتىرۋعا كٷش سالادى. دەستٷرلٸ بٸلٸم بەرۋ باعدارلامالارىندا وقۋشىلار تەك قانا بٸلٸم السا, جاڭا وقۋ باعدارلاماسىندا جاستار العان بٸلٸمٸن ٸس-تەجٸريبە بارىسىندا پايدالانىپ كٶرەتٸنٸمەن ەرەكشەلەنەدٸ. بۇل رەتتە جاڭا وقۋلىقتار, مۇعالٸمدەر ٷشٸن وقۋ-ەدٸستەمەلٸك قۇرالدار جەنە وقۋشىلارعا قاجەتتٸ ديداكتيكالىق قۇرالدار مەن وقۋ دەپتەرلەرٸ دايىندالعان بولاتىن. قازٸرگٸ تاڭدا بٸلٸم سالاسىندا بۇل ٶزگەرٸستەر ٶز جەمٸسٸن بەرە باستادى.
وسى رەتتە وقۋلىقتى دايىنداعان عالىمدارىمىز وقۋشىلاردىڭ كوممۋنيكاتيۆتٸ داعدىلارىن دامىتۋعا باسا مەن بەرٸپ, ٶمٸردەن العان مەتٸندەردٸ ەنگٸزگەنٸن اتاپ ايتۋعا بولادى. وسىلايشا, وقۋشىلار بٸلٸم مازمۇنىن جاڭارتۋ جاعدايىندا يننوۆاتسييالىق جەنە اقپاراتتىق تەحنولوگييالاردى كٷندەلٸكتٸ ٶمٸردە پايدالانىپ, شىنايى ٶمٸرگە سەيكەس بٸلٸم الۋدا.
– ەلييا توقتامىسقىزى, بالالارعا ساباق بەرگەندە قانداي يننوۆاتسييالىق, اقپاراتتىق تەحنولوگيياعا سٷيەنەسٸزدەر. وسىنى وقىرماندارىمىزعا قاراپايىم تٸلٸمٸن تٷسٸندٸرٸپ بەرسەڭٸز?
– اقپاراتتىق تەحنولوگييالار بويىنشا ايتاتىن بولساق, ٷستٸمٸزدەگٸ جىلدىڭ سەۋٸر ايىندا قر بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترٸ اسحات ايماعامبەتوۆتٸڭ ەلٸمٸزدەگٸ بٸلٸم بەرۋ مەكەمەلەرٸن قاشىقتىقتان وقىتۋ جٷيەسٸنە كٶشٸرۋ تۋراسىندا بۇيرىعى شىققانىن بٸلەسٸز. وسى كٷننەن باستاپ بٸزدٸڭ ينستيتۋت مۇعالٸمدەردٸڭ اقپاراتتىق قۇزٸرەتتٸلٸگٸن دامىتۋعا كٷش سالىپ جاتىرمىز. ياعني بٸزدەر ۇستازدار قاۋىمىنا ارناپ Zoom, WhatsApp جٷيەسٸندە قاشىقتان قالاي بٸلٸم بەرۋگە قاتىستى ۆەبينارلار ۇيىمداستىردىق. بۇدان باسقا تسيفرلىق بٸلٸم بەرۋ رەسۋرسىندا ەر پەن بويىنشا قاشىقتان وقىتۋدىڭ ونلاين ساباقتارىن دايىندادىق. قازٸرگٸ تاڭدا «ٶرلەۋ» ينستيتۋتى ماماندارى دايىنداعان ساباقتاردىڭ سانى 5 مىڭنان اسىپ كەتتٸ. وسى ساباقتاردىڭ بەرٸ ينستيتۋتتىڭ پورتالىنا ورنالاستىرىلعان. مۇعالٸمدەر بۇل ساباقتاردى ەركٸن پايدالانا الادى.
ايتالىق, ەدەبيەت پەنٸنە ارنالعان ونلاين ساباقتا بٸر تاقىرىپتى قالاي يگەرۋگە قاتىستى ەدٸس-تەسٸلدەر بٷگە-شٸگەسٸنە دەيٸن كٶرسەتٸلگەن. بٸرٸنشٸ كەزەكتە وقۋشىلار بەلگٸلەنگەن تاقىرىپتى دجيگسو ەدٸسٸ بويىنشا وقىپ شىعادى. سودان كەيٸن تاقىرىپتاعى مەتٸن بويىنشا وقۋشىلار سۇراقتار قۇراستىرىپ, وعان جاۋاپ بەرەدٸ. بۇدان كەيٸن وقۋشىلار «بلۋم تاكسونوميياسى» بويىنشا مەتٸندەگٸ كەيٸپكەرلەردٸ انىقتاپ, ولارعا مٸنەزدەمە بەرەدٸ.
– كەشٸرٸڭٸز, سٶزٸڭٸزدٸ بٶلەيٸن, «بلۋم تاكسونوميياسى» دەگەن نە?
– بەندجامين بلۋم – امەريكالىق وقىتۋ ەدٸستەمەسٸنٸڭ پسيحولوگٸ, بلۋم تاكسونوميياسىنىڭ اۆتورى. ول «بلۋم تاكسونوميياسى» اتتى كٸتابىندا ٶز تەوريياسىن دامىتىپ, ول 1956 جىلى «بلۋم تاكسونوميياسى» سىن تۇرعىسىنان ويلاۋدىڭ يەرارحييالىق مودەلٸن ويلاپ تاپتى.
بلۋم جٷيەسٸ ارقىلى ۋاقىتتى تيٸمدٸ پايدالانا وتىرىپ قولدانۋعا جەنە ساپالى بٸلٸم مەن وقۋشىلاردىڭ ٶزٸن-ٶزٸ باعالاۋعا قول جەتكٸزۋٸنە مٷمكٸندٸك تۋادى. «بلۋم تاكسونوميياسى» التى ويلاۋ دەڭگەيلەرٸمەن كٶرسەتٸلەدٸ. ولار – بٸلۋ, تٷسٸنۋ, قولدانۋ, تالداۋ, جيناقتاۋ جەنە باعالاۋ. وسى ەدٸس ارقىلى بٸزدەر بٸلٸم مازمۇنىن جاڭارتۋ جاعدايىندا وقۋشىلاردىڭ فۋنكتسيونالدىق ساۋاتتىلىعىن ارتتىرۋعا مٷمكٸندٸك الامىز.
وسىعان دەيٸنگٸ دەستٷرلٸ بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸ بويىنشا وقۋشىلارىمىز بٸلۋ جەنە تٷسٸنۋ دەڭگەيٸندە بٸلٸپ الىپ كەلگەن ەدٸ. ول اقپاراتتىق تەحنولوگييا دامىعان قازٸرگٸ زاماندا ازدىق ەتەدٸ. سول سەبەپتٸ قازٸر وقۋشىلارىمىزعا بٸلٸم بەرۋدە «بلۋم تاكسونوميياسىن» قولدانىپ, كەشەندٸ بٸلٸم بەرٸپ جاتقان جايىمىز بار.
– اتا-انالار بٸلٸم بەرۋ سالاسىنداعى وسىنداي ەدٸس-تەسٸلدەردٸ تٷسٸنبەي, بٸراز سىن ايتاتىنى جاسىرىن ەمەس. بۇنى قالاي قابىلدايسىزدار?
– ەرينە, كەز كەلگەن جاڭا دٷنيەنٸڭ ورتاعا سٸڭٸسٸپ كەتۋٸ قيىن. سوندىقتان اتا-انالاردىڭ سىندارىنا تٷسٸنٸستٸكپەن قاراۋعا تىرىسامىز. ال بٸلٸم بەرۋدٸڭ جاڭا جٷيەلەرٸ بولاشاق ۇرپاقتىڭ ساۋاتتى, بەسەكەگە قابٸلەتتٸ بولۋى ٷشٸن اسا قاجەت.
بٸر سىنىپتا جيىرمانىڭ ٷستٸندە بالا بٸلٸم الاتىنى بەلگٸلٸ. ولاردىڭ وقۋ ٷلگەرٸمٸ, تاقىرىپتى تٷسٸنۋٸ تٷرلٸ دەڭگەيدە بولادى. دەستٷرلٸ بٸلٸم بەرۋ باعدارلاماسى بويىنشا بالالار ساباقتى بٸلٸپ, تٷسٸنٸپ قانا كەلدٸ. وسىلايشا, بٸزدەر وقۋشىلاردىڭ قولدانۋ, تالداۋ, جيناقتاۋ جەنە باعالاۋ سىندى قاسيەتتەرٸن دامىتا المادىق. جاڭا مازمۇنداعى بٸلٸم بەرۋ باعدارلاماسى وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرىپ, بالالاردىڭ كەڭ ويلاۋىنا مٷمكٸندٸك تۋعىزىپ وتىر. بٷگٸندە ۇستازدار قاۋىمى وقۋشىلاردىڭ سىني تۇرعىسىنان ويلاۋ جٷيەسٸن دامىتۋعا باسا مەن بەرٸپ وتىر. اتا-انالار وسى جايتتى تٷسٸنۋٸ كەرەك.
– جاڭارتىلعان وقۋ مازمۇنى جاعدايىنداعى بٸلٸم باعدارلاماسى ەربٸر وقۋشىعا جەكە تۇلعا رەتٸندە قاراۋدى كٶزدەيتٸن بولىپ تۇر عوي?
– ەرينە. مۇعالٸم سىنىپتاعى ەربٸر وقۋشىنىڭ تالانتىن اشۋ ٷشٸن «ٶرلەۋ» ينستيتۋتى دايىنداعىن بٸلٸم باعدارلامالارى بويىنشا بٸلٸكتٸلٸگٸن كٶتەرۋٸ كەرەك. سول كەزدە ولار كٶزدەگەن ماقساتتارىنا قول جەتكٸزەدٸ.
– جاڭا بٸلٸم باعدارلاماسىنىڭ قولدانىسقا ەنٸپ, جاڭا زاماننىڭ ۇستازدارىن دايىنداۋ ٸسٸنٸڭ قولعا الىنعانىنا بەس جىلدان اسىپتى. وسى ۋاقىت ارالىعىندا الماتى قالاسى بويىنشا قانشا مۇعالٸمنٸڭ بٸلٸكتٸلٸگٸن كٶتەردٸڭٸزدەر?
– بۇل سۇراعىڭىزعا ينستيتۋتىمىزدىڭ اكادەمييالىق بٶلٸمٸنەن ناقتى جاۋاپ الۋعا بولادى. بٷگٸندە بٸزدٸڭ ينستيتۋت جىل سايىن ەكٸ مىڭنان استام مۇعالٸمنٸڭ بٸلٸكتٸلٸگٸن كٶتەرەدٸ. وسىدان قاراپ-اق بەس جىل ٸشٸندە ون مىڭنان استام مۇعالٸمنٸڭ بٸلٸكتٸلٸگٸن كٶتەردٸك دەپ نىق سەنٸممەن ايتۋعا بولادى. جالپى, الماتى قالاسىندا 17-18 مىڭداي مۇعالٸم بار. قازٸرگٸ تاڭدا بٸزدٸڭ ينستيتۋت ولارمەن تىعىز جۇمىس ٸستەۋدە.
– بٸلٸكتٸلٸگٸن جەتٸلدٸرٸپ, بالالارعا ساپالى بٸلٸم بەرۋگە بەت بۇرعان مۇعالٸمدەر ماتەريالدىق تۇرعىدان قانداي دا بٸر قولداۋلارعا قول جەتكٸزە الا ما?
– ەرينە. ٶزٸنٸڭ بٸلٸكتٸلٸگٸن كٶتەرگەن مۇعالٸمدەرگە قازٸر قر بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترلٸگٸ «پەداگوگ مەرتەبەسٸ» زاڭى اياسىندا بارىنشا قولداۋ كٶرسەتٸپ وتىر. قازٸرگٸ تاڭدا تٶرت كاتەگورييا بويىنشا بٸلٸكتٸلٸگٸن كٶتەرگەن شەبەر مۇعالٸمدەردٸڭ ايلىعى 300-400 مىڭ تەڭگەنٸ قۇرايدى. بۇل ٶزٸن-ٶزٸ دامىتۋعا بەت بۇرعان مۇعالٸمدەر ٷشٸن ٷلكەن قولداۋ دەپ ەسەپتەيمٸن.
– ەلييا حانىم, بٷگٸندە تاياق لاقتىرساڭىز مۇعالٸمدەردٸڭ بٸلٸكتٸلٸگٸن كٶتەرۋ ورتالىقتارىنا بارىپ تيەدٸ. وسىنشاما ورتالىق بٸزگە قاجەت پە? مۇنداي ورتالىقتار بٸلٸم ساپاسىنىڭ قۇلدىراۋىنا كەسٸرٸن تيگٸزٸپ وتىرعان جوق پا?
– سۇراعىڭىز ٶتە ورىندى. قازٸرگٸ تاڭدا ۇستازداردىڭ بٸلٸكتٸلٸگٸن جەتٸلدٸرۋ ورتالىقتارى جاڭبىردان كەيٸنگٸ ساڭىراۋقۇلاق سەكٸلدٸ قاپتاپ كەتتٸ. مەنٸڭشە, ولاردىڭ كٶزدەگەن ماقساتى – اقشا تابۋ. ولار بٸلٸم بەرۋ سالاسىنىڭ اياعىنا تۇساۋ سالىپ وتىر دەپ ەسەپتەيمٸن.
يە, نارىق زاماندا ەر سالادا بەسەكە بولۋى كەرەك ەكەنٸن تٷسٸنەمٸز. بٸراق مۇنداي ەلجۋاز ورتالىقتار «ٶرلەۋ» سىندى 60 جىلدىق تاريحى بار پەداگوگيكالىق قىزمەتكەرلەردٸڭ بٸلٸكتٸلٸگٸن جەتٸلدٸرۋ ينستيتۋتىمەن بەسەكەگە تٷسە المايدى. ەڭگٸمە اراسىندا ونلاين وقۋ كەزٸندە بٸزدٸڭ ماماندار 5 مىڭنان استام بەينەساباقتار تٷسٸرٸپ, پورتالعا ورنالاستىرعانىن ايتتىم عوي. وسىنداي اۋقىمدى جۇمىستى بٸزدەن باسقا ەشقانداي ورتالىق ٸسكە اسىرعان جوق. سوندىقتان قر بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترلٸگٸ قاپتاعان ورتالىقتاردىڭ جۇمىسىن ٷيلەستٸرۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيمٸن. الداعى ۋاقىتتا بۇعان دا كەزەك كەلەتٸنٸنە سەنٸمدٸمٸن.
– ەڭگٸمەڭٸزگە راقمەت!
سۇحباتتاسقان نۇرلان جۇماحان
