ارالعا قولدان جاڭبىر جاۋعىزىپ, "Rainman" اتانعان قازاقستاندىق عالىم التاي اينابەك الداعى ۋاقىتتا الماتىنىڭ كٶك تٷتٸنٸمەن كٷرەسپەك. بٷگٸندە ٸرٸ مەگاپوليستە نەرەستەگە دەيٸن تەمەكٸ شەگٸپ جاتىر دەپ دابىل قاققان مامان Dalanews.kz اگەنتتٸگٸنە جاڭا جوباسىن تانىستىردى.
تٷتٸنگە تۇنشىققان الماتىنىڭ اۋاسى كٷنٸ-تٷنٸ دامىلسىز جٷرەتٸن كٶلٸكتەر مەن قالانىڭ قاق ورتاسىندا ورىن تەپكەن زاۋىتتاردىڭ ەسەرٸنەن لاستانىپ جاتقانى كٶپشٸلٸككە مەلٸم. اتالعان مەسەلەگە قارسى تٷرلٸ شارا جٷرگٸزٸلٸپ جاتقانىمەن, نەتيجەسٸ كٶڭٸل كٶنشٸتپەيدٸ. سوندىقتان حالىقتىڭ كٶك تٷتٸنگە ەلدەقاشان ەتٸ ٷيرەنگەن.
ال الماتىنىڭ جاعدايىنا الاڭداپ, ارنايى جوبا ەزٸرلەگەن التاي اينابەك تٷيٸنٸ شەشٸلمەي تۇرعان مەسەلەنٸ اياقتان تۇرعىزۋعا بولاتىنىن جەتكٸزدٸ. ايتۋىنشا, بۇل ٸستٸ بٸرنەشە اي بۇرىن قولعا العان.
“الماتىنى كٶك تٷتٸننەن ارىلتۋ يدەياسىنا “قاڭتار وقيعاسىنا” دەيٸن 3-4 اي بۇرىن ٸسكە كٸرٸستٸم. سودان بەرٸ ەكٸمشٸلٸككە جەنە باسقا دا قىزىعۋشىلىق تانىتقان تۇلعالارعا رەسمي ٷندەۋ جاساپ كەلەمٸن. بٸراق وسى كٷنگە دەيٸن تەك جينالىستاردان كٶز اشپادىق. ەكولوگييا مينيسترٸمەن جەكە جولىعىپ, وسى مەسەلە تٶڭٸرەگٸندە سٶيلەسكەن ەدٸك. الماتى قالاسىنىڭ ەكولوگييا باسقارماسىمەن دە بٸرنەشە رەت بەت كٶرٸستٸك. “جاسىل الماتى” سىندى كٶپتەگەن مەكەمەلەرمەن دە كەزدەسۋلەر ۇيىمداستىردىق. ٶكٸنٸشكە قاراي, بٸتپەيتٸن جيىن مەن جينالىستاردان ارى اسا الماي قالدىق ”, - دەيدٸ ول.
ونىڭ سٶزٸنشە, بۇل جولى دا جوبانى سىنعا الىپ, تابالايتىندار تابىلعان.
“كازگيدرومەتتٸڭ باسشىسىمەن جەكە كەزدەسۋ بارىسىندا جوبانى جاساۋ مٷمكٸن ەمەس دەپ بەتمٸزدەن قاقتى. سونىمەن قاتار بۇعان قارسى توپتار دا شىعىپ جاتىر. ايتا كەتەيٸن, الماتىنىڭ كٶك تٷتٸنٸ بەز بٸرەۋلەر ٷشٸن - كەسٸپ كٶزٸ”, - دەيدٸ ول.
عالىم ەكٸمدٸك تاراپىنا ارنايى ۇسىنىس جولداعان. الايدا قاراجات ەلٸ بٶلٸنبەگەن.
“تەحنولوگييا جاڭا بولعاندىقتان, ونى ەندٸرۋ تەتٸكتەرٸ مەن ٶلشەۋ جولدارىنىڭ بەكٸتٸلگەن جوسپارى جوق. ەكٸمشٸلٸكپەن جٷزەگە اسپاي كەلەدٸ. بٸز بٸرٸنشٸ كەلسەك تە, ەردايىم ەكٸ اي تەگٸن جۇمىس جٷرگٸزەمٸز. نەتيجە كٶرسەتكەننەن كەيٸن, ونى تازا كٷيٸندە ساقتاپ وتىرۋعا كٷش جۇمسايمىز. وسىلايشا ەكٸ اي ٸشٸندە ۆەريفيكاتسييالىق قۇرالداردى بەكٸتكەننەن كەيٸن قارجىلاندىرۋ كٶزدەرٸ ارقىلى بٸرنەشە جىل بويى جۇمىس جٷرگٸزۋ ۇسىنىسىن جاساعان ەدٸك. باستاپقى 3-5 جىل ارالىعىندا كوممەرتسييالىق جوبا ەتٸپ, ارى قاراي الماتى قالاسىنىڭ ەكٸمدٸگٸنە تەحنولوگييانى ٶتكٸزۋ مەسەلەسٸن قاراستىرعانبىز. دەگەنمەن ەكٸمدٸكتەن جاۋاپ بولمادى. سوندىقتان بۇل جولى اتالعان جوبانى عىلىم, تەحنولوگييا, بيزنەس ەلەۋمەتپەن بٸرٸگٸپ جٷرگٸزەمٸز”, - دەيدٸ مامان.
ونىڭ سٶزٸنشە, جوبا اياسىندا الماتىعا قاراپايىم جٷيە جاسالادى.
“الماتىداعى كٶك تٷتٸننٸڭ باستى مەسەلەسٸ كليماتتىق مٸنەزدەمەسٸندە ەكەنٸن اتاپ ٶتكٸم كەلەدٸ. ٶيتكەنٸ تاۋدان جىلى اۋا تٷسەدٸ, ونى “فيون” (بۇل تاۋلاردان تٷسەتٸن جىلى, قۇرعاق جەل) دەپ اتايدى. ول تاۋ باۋرايلارىنداعى اۋانىڭ تٶمەن قاراي قوزعالىسى كەزٸندە قىزۋىنا بايلانىستى پايدا بولادى. فيون جەلٸ تاۋلاردان تٶمەن تٷسكەندە اۋا قىسىمى ارتىپ, اۋا تەمپەراتۋراسى جوعارىلايدى. بۇل قۇبىلىس الماتى سيياقتى تاۋلى جەرلەردە جيٸ كەزدەسەدٸ. الماتىنىڭ كليماتىنا ەسەر ەتەتٸن فيون جەلٸ جازدا قالاعا ىستىق ەرٸ قۇرعاق اۋا ەكەلۋٸ مٷمكٸن. سول اۋانىڭ جىلىلىعى مەن دەڭگەيٸ قازٸرگٸ تاڭدا جوعارىلاپ جاتىر. سەبەبٸ بٷگٸندە كٶپ قۇرىلىس نىساندارى سالىنىپ, كٶلٸكتەر مەن باسقا دا ٶندٸرٸستەر كٶبەيٸپ, اۋانى لاستاۋدا.
ينۆەرتسييالىق قابات جىلى بولماعاندىقتان, الماتىنىڭ ويپاتتى جەرٸندە (كوتلوۆينا) لاس اۋا جينالىپ, قالادا ۇزاق ۋاقىت تاراماي تۇرىپ قالادى. سودان ادامدار تٷن شىعىپ جاتادى. ال ينۆەرتسييالىق قابات دەگەنٸمٸز – بۇل اتموسفەرالىق قۇبىلىس, وندا جىلى اۋا سالقىن اۋانىڭ ٷستٸندە قاقپاق سيياقتى تۇرىپ قالادى. بۇل كەزدە لاستانعان اۋا جوعارى كٶتەرٸلمەي, قالا ٸشٸندە قالىپ قويادى. الماتى تاۋلاردىڭ ورتاسىندا ورنالاسقاندىقتان, ينۆەرسييا جيٸ بولادى, جەنە لاس اۋا قالادا جينالىپ, تازا اۋاعا شىقپايدى. سوندىقتان الماتىدا اۋانىڭ لاستانۋى كٶپ بايقالادى”, - دەيدٸ التاي اينابەك.
تٷسٸنٸكتٸ بولۋى ٷشٸن عالىم بٸرنەشە مىسالدى بٶلٸسٸپ ٶتتٸ.
“بٸر ينستيتۋت عىلىمي جۇمىس جاساعان ەكەن. ەگەر الماتى قالاسىندا بٸر ميكروگرامعا لاستانۋ تٷسەتٸن بولسا, ادامدار دەنساۋلىق جاعدايى مەن جۇمىس ٶنٸمدٸلٸگٸنە 52 ملن دوللار ٷنەمدەي الادى. 2011 جىلى قازاقستاندىق عالىمداردىڭ زەرتتەۋٸ بويىنشا, الماتى اۋاسىنىڭ ساپاسى ناشارلاپ, ادامداردىڭ دەنساۋلىعى مەن ٶمٸرٸنە 500 ملن دوللارداي شىعىن كەلگەن ەكەن. قازٸر 2024-2025 جىلدارى ادام سانى تٸپتەن كٶپ. سەيكەسٸنشە لاستاۋشى دەڭگەيٸ دە ارتقان. وسى تۇستا شامامەن ايتاتىن بولساق, ادامدار جىلىنا 1,5-2 ملرد دوللار شىعىنعا ۇشىراپ وتىر. ياعني, ونىڭ ٸشٸنە ەم-دوم شاراسى, ادامداردىڭ جۇمىسقا دەگەن قابٸلەت كٶرسەتكٸشٸ كٸرەدٸ”, - دەپ قوستى ول.
ايتۋىنشا, بۇل جوبا ەكٸ قادامنان تۇرادى.
“بٸرٸنشٸ بٸز اۋانىڭ ۆەرتيكالدى جەنە گوريزونتالدىق قوزعالىسىن قامتاماسىز ەتەمٸز. ناقتىراق ايتساق, ٷنەمٸ جەلدەتۋ جاساپ وتىرامىز. بۇنىڭ جاۋىن-شاشىنعا ەش قاتىسى جوق. تەك اۋانىڭ قوزعالىسىن قامتاماسىز ەتەمٸز. توقىراۋ بولماۋى كەرەك. ەكٸنشٸ قادام - ەلەكتريزاتسييا. بۇل – اۋاداعى ۇساق بٶلشەكتەردٸ (مىسالى, شاڭ, تٷتٸن) ەلەكتر زاريادى ارقىلى باسقارۋ پروتسەسٸ. ەلەكتريزاتسييانىڭ كٶمەگٸمەن وسى بٶلشەكتەردٸڭ بٸر بٶلٸگٸ جەرگە قونادى نەمەسە اتموسفەراعا تارالادى. مۇنىڭ ماقساتى – اۋانىڭ تازالىعىن ساقتاۋ جەنە زيياندى بٶلشەكتەردٸڭ قالقىپ جٷرمەۋٸن قامتاماسىز ەتۋ. ال ەڭ ٷلكەن كٷردەلٸ لاستانۋعا پم 2,5 (اۋاداعى ٶتە ۇساق, كٶزگە كٶرٸنبەيتٸن بٶلشەكتەر) جەنە ودان كٸشٸ بٶلشەكتەر جول اشادى. سونى جەرگە قوندىرىپ, بٸرازىن اتموسفەراعا جٸبەرۋٸمٸز كەرەك.
اتالعان ەكٸ پروتسەستٸ جٷزەگە اسىرعاننان كەيٸن الماتى قالاسى تازا بولادى. الايدا ٶتە تازا بولادى دەپ ايتا المايمىن. ٶيتكەنٸ ەلٸ دە كٶلٸكتەر توقتاۋسىز جٷرٸپ جاتىر. قالا بەردٸ زاۋىت پەن فابريكالار جۇمىس ٸستەپ تۇر. بٸراق جاۋىن-شاشىننان كەيٸن بولاتىن تازالىق دەڭگەيٸن سىيلايدى. الماتىنىڭ كٶزگە كٶرٸنەتٸن ەكٸ-ٷش جەرٸنە بەينەباقىلاۋ ورناتىپ, ينۆەرتسييالىق قاباتتى باقىلاپ وتىرامىز”, - دەيدٸ ول.
ال جوبا جەتٸ ايعا سوزىلماق.
“وسى قازان ايىنىڭ ورتاسىنان باستاپ, سەۋٸر ايىنا دەيٸن جالعاسىن تابادى. سول ۋاقىتتىڭ ٸشٸندە تاپ-تازا ەتٸپ ۇستاپ وتىرامىز”, - دەيدٸ.
جوبانى اياقتان تۇرعىزۋ ٷشٸن عالىم قايىرىمدىلىق قورى اشىلعانىن قۇلاققاعىس ەتتٸ.
“جوبانى ٸسكە اسىرۋ ٷشٸن كەسٸپكەرلەردەن دەمەۋشٸلٸك ەتۋٸن سۇراپ, حاتتار دايىنداپ وتىرمىز. وسى ماقساتتا ارنايى “Altay Rain Man foundation” قورىن اشتىق. وسى قور ارقىلى جوبانى ٸسكە اسىرامىز دەپ جوسپارلاپ وتىرمىز. جەتٸ ايعا سوزىلاتىن جوبادا ۋنيۆەرسيتەتتەردٸڭ بٸرەۋٸمەن كوللابوراتسييا جاساپ, سول جەردە تەحنولوگييانىڭ عىلىمي زەرتتەۋ قۇرالدارىن بٸرگە بەكٸتٸپ, قازاقستان قالالارىنىڭ اۋاسىن جاقسارتۋعا بايلانىستى عىلىمي جۇمىسپەن اينالىسامىز. ادامداردىڭ كٶشەدە بەتپەردەسٸز جەنە كٶلٸك تەرەزەسٸن اشىپ وتىرا الاتىنداي جاعدايىن جاساۋعا ەرەكەتتەنەمٸز”, - دەپ سٶزٸن تٷيٸندەدٸ.
