– اجار احمەتقىزى, ميكروبيولوگييا سالاسىندا اشقان جاڭالىقتارىڭىزدان حابارىمىز مول. ال قوڭىر كٶمٸر قالدىقتارىن پايدالانۋ ارقىلى توپىراق قۇنارلىلىعىن ارتتىرۋ تۋراسىنداعى جوباڭىزدى جاساۋعا نە سەبەپ بولدى?
– بٷگٸندە توپىراقتىڭ قۇنارلىلىعىن قالپىنا كەلتٸرۋ, سول ارقىلى ٶسٸمدٸكتەردٸڭ ٶنٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋ تەحنولوگيياسى – ەلەمدٸك سۇرانىستىڭ اگروتەحنولوگييا سالاسىنداعى جاڭا پاراديگماعا كٶشۋٸنە بايلانىستى بولىپ وتىر. سوڭعى 50 جىلدا توپىراقتى اياۋسىز قولدانۋ نەتيجەسٸندە ونىڭ ساپاسى مەن كٶلەمٸ اپاتتىق جوعالۋدىڭ الدىندا تۇر, سوندىقتان توپىراق قۇنارلىلىعىن قالپىنا كەلتٸرۋ تەحنولوگييالارىنا سۇرانىس ٶتە جوعارى. ەلەمدە جىل سايىن 12 ملن گا جەر شٶلگە اينالادى جەنە 25 ملرد توننا توپىراقتىڭ قۇنارلىعى جوعالnادى. وسىعان بايلانىستى ەلەمنٸڭ كٶپتەگەن ەلدەرٸ گۋمۋس جەنە ەكوقاراشٸرٸك ٶندٸرۋدٸڭ جاڭا تەحنولوگييالارىن جاساۋدى قولعا الىپ جاتىر. بٸز ٶز كەزەگٸمٸزدە گۋميندٸ قىشقىلعا باي شيكٸزات قوڭىر كٶمٸردٸ گۋمۋس ٶندٸرٸسٸ ٷشٸن پايدالانۋدى قولعا الدىق.
– تٷسٸنگەنٸم, سٸزدٸڭ جوباڭىز بويىنشا كٶمٸردٸڭ قالدىعىنان گۋمۋس ٶندٸرۋدٸڭ تەحنولوگيياسى جاسالادى عوي?
– قازاقستاندا كٶمٸر قورى تاۋسىلمايتىنداي ەلەستەتەمٸز. قاراعاندى, نارىنقول, لەڭگٸر, ەكٸباستۇزدان ٶندٸرٸلەتٸن كٶمٸرلەر بٸر كٷنٸ تاۋسىلادى-اۋ دەپ ەستە ويلانبايمىز. كٶمٸر بٷگٸن بەرٸمٸزگە جەتكەنٸمەن, ەرتەڭ ونىڭ دا قورى ازايادى. بۇل – بٸرٸنشٸ مەسەلە. ەكٸنشٸدەن, جانعان كٶمٸرلەردٸڭ تاۋ بولىپ ٷيٸلٸپ جاتۋى, ونىڭ تيٸمدٸ پايداعا اسپاۋى بولىپ وتىر. ەلبەتتە, كٶمٸردٸڭ قالدىعى توپىراقتى لاستايدى, ونى تازالاۋ وڭاي جۇمىس ەمەس. كٶمٸر قالدىقتارى جاڭبىر مەن قاردىڭ ەسەرٸنەن اسپاننان تٷسكەن اۋىر مەتالدارمەن ەرەكەتتەسٸپ توپىراقتىڭ تەرەڭ قاباتتارىنا سٸڭەدٸ, ال جەل سوقسا باسقا جاققا ۇشادى. تٸپتٸ, نايزاعاي تٷسسە كٶمٸر قالدىقتارى جانىپ, سوڭى الاپات ٶرتكە الىپ كەلەدٸ. ەڭ ٶزەكتٸسٸ سول – قالدىقتار تۇرعان جەرٸنٸڭ توپىراق قۇنارلىلىعىن كەمٸتەدٸ. بٷگٸندە ەلەم عالىمدارى كٶمٸردەن قالاتىن قالدىقتاردىڭ تىم كٶپتٸگٸنە الاڭداۋشىلىق بٸلدٸرٸپ جٷر. ٶزٸمٸز دە كٶمٸردٸڭ قالدىقتارىن پايداعا اسىرۋ تۋرالى وسىعان دەيٸن اسا كٶپ ويلانبادىق, كٶمٸر بار, جىلۋ بەرەدٸ, ول تاۋسىلمايدى جەنە ونىڭ قالدىعى پايداعا اسپايدى دەپ كەلدٸك. بٸراق تەحنولوگييا كٷن سايىن دامىپ جاتىر, قالدىقسىز ٶنٸمدەر شىعارۋ الدىڭعى ورىنعا شىعىپ وتىر.
– جوبا بويىنشا جۇمىستارىڭىزدى ەلٸمٸزدٸڭ قاي ايماقتارىندا جالعاستىرۋدى جوسپارلاپ وتىرسىزدار?
– توپىراقتىڭ قۇنارلىعىن قايتا قالپىنا كەلتٸرۋ جەنە كارتوپتىڭ ساپاسى مەن ٶنٸمدٸلٸگٸن جوعارىلاتۋ ەدٸستەرٸن ٶڭدەۋگە باعىتتالعان زەرتتەۋلەر ەلەمدەگٸ كٶپتەگەن ەلدەر ٷشٸن ٶزەكتٸ مەسەلە بولىپ وتىرعانىن جوعارىدا اتاپ ٶتتٸك. بٸزدٸڭ باستى ماقساتىمىز – توتىققان قوڭىر كٶمٸر مەن زووميكروبتىق قاۋىمداستىق نەگٸزٸندە بەلسەندٸلٸگٸ جوعارى «بيوگۋمۋس-پليۋس» پرەپاراتىن الۋ بيوتەحنولوگيياسىن قۇراستىرۋ. وسى رەتتە زەرتتەۋدٸ قاراعاندى كٶمٸر باسسەينٸ, وي-قاراعاي جەنە لەڭگٸر كٶمٸر كەن ورىندارىنىڭ شاحتا ماڭى ايماقتارىن زەرتتەۋدەن باستايمىز. جوبا بارىسىندا الىنعان ماتەريالداردىڭ (توپىراق جەنە كٶمٸر) ميكروبتىق پەيزاجىن, فيزيكا-حيمييالىق كٶرسەتكٸشتەرٸن, انتيميكروبتىق قاسيەتتەرٸن زەرتتەيمٸز. وسىلايشا توتىققان قوڭىر كٶمٸر مەن زووميكروبتىق قاۋىمداستىق نەگٸزٸندە ميكسكونسورتسيۋم بولىپ تابىلاتىن ەكسپەريمەنتالدى گۋمۋس جاساۋدى باستايمىز. زەرتتەۋ نەتيجەسٸندە كەشەندٸ پرەپارات الماتى وبلىسى قازاق كارتوپ جەنە كٶكٶنٸس عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرٸندە اپروباتسييادان ٶتكٸزٸلەدٸ, پرەپاراتتىڭ توپىراق قۇنارلىلىعى مەن كارتوپتىڭ ٶنٸمدٸلٸگٸنە, ساپاسىنا ەسەرٸنە اگروەكولوگييالىق باعا بەرٸلەدٸ.
– ەر ٶلكەنٸڭ كليماتى ەرقالاي, وسىعان وراي توپىراقتى قۇنارلاندىرۋ تەسٸلدەرٸن دە ٶزگەرتٸپ وتىراسىزدار ما?
– ەدەتتە توپىراق قۇنارىن بايىتامىز دەپ گۋمۋستى پايدالانامىز. بٸراق جىلدا ەگٸن ەكسەڭٸز, گۋمۋس تا كەدەيلەنەدٸ. گۋمۋستى توپىراققا سالىپ ونىڭ قۇنارلىلىعىن ارتتىرۋ ٷشٸن وعان تاعى نە جەتٸسپەيتٸنٸن بٸلۋگە بولادى. مىسالى تىڭايتقىش كەرەك بولسا, توپىراققا تەك تۇز عانا سالمايسىڭ. سۋپەرفوسفات تا كەرەك, بٸراق ول تازا كٷيٸندە توپىراقتى قۇرتادى, ونى باسقا زاتتارمەن ەرەكەتتەستٸرۋ قاجەت. جەنە ونىڭ ساپاسىن ارتتىرىپ, بٸرنەشە جىلعا جەتەتٸندەي ەتٸپ جاساۋ كەرەك. تەك گۋمۋستى عانا ەمەس, ميكروبتاردى قوسىپ تا كومپوزيتسييا جاسايمىز. ٶزٸمٸز جاساعان پرەپاراتتار تەك بٸزدٸڭ جەرٸمٸزدٸڭ جاعدايىنا جارايدى. تٸپتٸ الماتىدا جاساعان ميكروبتار اقتٶبەنٸڭ جەرٸنە ساي كەلمەي جاتادى. بۇل رەتتە شەتەلدٸك پرەپاراتتاردى قولدانۋعا دا بولار ەدٸ. بٸراق ولاردىڭ ميكروبتارى توپىراقتىڭ قاسيەتٸن 1-2 جىل عانا ۇستاپ تۇرۋى مٷمكٸن, سونىمەن قاتار توپىراقتا جەندٸكتەر, قۇرتتار دا تٸرشٸلٸك ەتٸپ جاتىر. ولار ٶز تٸرشٸلٸگٸمەن توپىراقتى تابيعي جولمەن قۇنارلاندىرادى. ولاردىڭ تٸرشٸلٸگٸنە بٸزدٸڭ زييانىمىز تيمەۋٸ كەرەك. سوندىقتان ەر جەردٸڭ جاعدايىن سول ٶلكەنٸڭ باعبانى مەن زەرتتەۋشٸلەرٸ جاقسى بٸلەدٸ. توپىراققا ناقتى نە كەرەك ەكەنٸن بٸلٸپ بارىپ, تەكسەرٸپ, اقىلمەن شەشٸم قابىلداۋ قاجەت. ٶيتكەنٸ جەر دەگەنٸمٸز – بولاشاق. بٸزگە اماناتتاپ تاپسىرىلعان ورتاق مەكەنٸمٸزدٸ بولاشاق ۇرپاققا ساقتاپ جەتكٸزۋ – پارىزىمىز.
ارايلىم بيمەنديەۆا, «ۇمعتسو» اق قوعاممەن بايلانىس بٶلٸمٸ باس مامانى
