قازاقستاندا اەس سالۋعا قۇلشىنىپ وتىرعان رەسەي بۇعان ارگۋمەنت رەتٸندە: “ەسەسٸنە اۋا تازارادى. ەكولوگييالىق احۋال تٷزەلەدٸ. كٶمٸر جاعىپ, كٷننٸڭ كٶزٸن كٶك تٷتٸن تۇمشالامايدى. بالامالى قۋات كٶزٸ پايدا بولادى, تازا اۋامەن تىنىستاپ, تازا ەنەرگيياعا قارىق بولاسىزدار”, – دەگەندٸ العا تارتۋدا.
تٷنەۋكٷنٸ كومسومولكاعا سۇحبات بەرگەن رەسەيدٸڭ قازاقستانداعى ەلشٸسٸ الەكسەي بورودوۆكين دە جۇرتتى سوعان سەندٸرۋگە تىرىسقان-تۇعىن:
“روساتوم زاۋىتتىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸ مەن ەكولوگييالىق تازالىعىنا كەپٸلدٸك بەرە وتىرىپ, بۇل جوبانى قابىلداۋعا دايىن. ورىس اتومى تۋرالى فوبييالاردىڭ شىندىققا جاناسپايتىنىن اتاپ ٶتكٸم كەلەدٸ. رەسەيلٸك اەس-تاردا قولدانىلاتىن ەڭ زاماناۋي تەحنولوگييالار قۇرىلىس كەزٸندە دە, وسى وبەكتٸلەردٸ پايدالانۋ كەزٸندە دە قاۋٸپتٸڭ بولماۋىن قامتاماسىز ەتەدٸ. سونىمەن قاتار, اەس جوباسى ەلەكتر ەنەرگيياسىنان باسقا قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ كٶپتەگەن سالالارىنا سەرپٸن بەرەدٸ, بٸلٸكتٸ جۇمىس ورىندارىن اشادى جەنە يادرولىق فيزيكا سالاسىنداعى جوعارى بٸلٸم ساپاسىن ارتتىرادى,- دەپتٸ رەسەي ەلشٸسٸ.
الايدا مەسكەۋدٸڭ ورتا ازيياعا قاتىستى قۋلىق-سۇمدىقتارىن كٷنٸ بۇرىن سەزەتٸن اقش: “رەسەيدٸڭ قورشاعان ورتاعا جانى اشىپ وتىرعانى شامالى”, – دەيدٸ.
امەريكاداعى يادرو قارۋىنىڭ تارالۋىن زەرتتەيتٸن عىلىمي ورتالىقتىڭ ساراپشىسى مارگاريتا پول مۇنى كرەملدٸڭ كەزەكتٸ ساياسي جوباسى دەپ سانايدى.
ونىڭ ويىنشا اەس سالۋ ارقىلى كرەمل ورتا ازيياداعى “گەوساياسي اكتيۆتەرٸنٸڭ” سانىن ارتتىرا تٷسەدٸ.
“قازاقستان اەس سالىپ قانا قويماي, وعان سەرۆيستٸك قىزمەت كٶرسەتەتٸن رەسەيدٸڭ قاس-قاباعىن باعىپ, الداعى 30-40 جىلعا جٸپسٸز بايلانادى. كرەمل ايماقتان ايىرىلىپ قالماۋدىڭ تٷرلٸ جولدارىن ٸزدەپ, الاسۇرىپ جٷر. سونىڭ بٸرٸ - اتوم ەلەكتر ستانتسيياسىن سالۋ. بۇل جوبانىڭ ساياسي موتيۆٸ بار”, – دەيدٸ ول.
ەكولوگ ازاماتحان ەمٸرتاي دا وسى ويدا.
"اەس سالۋ رەسەي ٷشٸن ٶتە تيٸمدٸ.رەسەي سول ارقىلى قازاقستاندى باقىلاي الادى. بۇل دا بٸر ەسكەري ورىنعا اينالادى دەۋگە بولادى. جەنە بۇل رەسەيگە كوممەرتسييالىق جاعىنان ٶتە تيٸمدٸ. ٶيتكەنٸ, سول ٷشٸن قازاقستان ولارعا اقشا تٶلەيدٸ. ولاردىڭ بيزنەس كومپانييالارى سول ارقىلى اقشا تابادى. ول رەسەيلٸك وليگارحتار مەن مەملەكەتتٸك دۋماداعى, كرەملدەگٸ لوببيستەرگە پايدا ەكەلەدٸ", – دەيدٸ ول.
...
رەسەيدٸڭ اەس سالۋ تۋرالى ۇسىنىسى قوعام تاراپىنان تەگەۋرٸندٸ قارسىلىققا تاپ بولدى. سونىڭ ٸشٸندە قازاقتٸلدٸ اۋديتورييا بيلٸكتەن بۇل مەسەلەگە قاتىستى ٷزٸلدٸ-كەسٸلدٸ جاۋاپ بەرۋدٸ تالاپ ەتۋدە.
ساياساتكەر مۇحتار تايجاننىڭ پٸكٸرٸنشە, بٸزدٸڭ بيلٸك “كٶنبەيدٸ دە, كٶنبەيمٸن دەمەيدٸ دە”.
ونىڭ پٸكٸرٸنشە رەسەي تاراپى سالامىز دەپ سايلانىپ وتىرعان اەس-تە جارىلىس بولسا, ححٸ عاسىرداعى ەڭ ٷلكەن تراگەدييا وسى بولادى.
- رەسەيدٸڭ بٸردە بٸر اتوم ەلەكتر ستانتسيياسىن قازاقستانعا كٸرگٸزبەۋ كەرەك! چەرنوبىلدەگٸدەي بٸر جارىلىس بولسا, قازاقستاندا XXI عاسىرداعى ەڭ ٷلكەن تراگەدييا بولادى. مۇنىڭ شىعىنى اشارشىلىق اپاتىنان دا زور بولۋى مٷمكٸن.
بۇل مەسەلەگە - تاۋلارداعى دەمالىس ورىندارى مەن دەرەتحانالارعا بارۋعا ٷزٸلدٸ-كەسٸلدٸ قارسى بولىپ جٷرگەن «ەكولوگتارىمىز» نە ايتار ەكەن? ولاردىڭ دا تەگەۋرٸندٸ قارسىلىقتارىن كٷتەمٸز…”, – دەيدٸ تايجان.
…
ال اقش ساراپشىسى الداعى جىلدارى رەسەيدٸڭ نازارى ورتا ازيياعا اۋىپ, ۋىستان شىعىپ بارا جاتقان ايماقتى ٶز ىقپالىنا قايتارۋ ٷشٸن جانتالاسادى دەيدٸ.
“قىرىمدى وتارلاعاننان كەيٸن سانكتسيياعا ۇرىنىپ, جالپاق ەلەمنەن وقشاۋلانعان كرەمل اقش پەن باتىستا كەتكەن كەگٸن ورتا ازييادان الۋى عاجاپ ەمەس. اتالعان ايماقتان ٶزگە ساياسي جٷرٸس جاسايتىن كەڭٸستٸگٸ دە جوق, كرەملدٸڭ تىنىسى تارىلىپ تۇر”, – دەيدٸ ول.
ونىڭ ايتۋىنشا قازاقستان بيلٸگٸن الداپ-سۋلاپ اەس سالىپ السا كرەمل وداقتاسىن قولىندا ويناتادى. قازاقستانعا بٸر ەنٸپ السا, ەرٸ قاراي ايماقتاعى باسقا ەلدەرگە دە ەمەۋرٸن بٸلدٸرۋٸ ىقتيمال.
“بەلارۋستەگٸ رەسەيلٸكتەر سالىپ بەرگەن اەس بيىلعى جىلى ٸسكە قوسىلۋى كەرەك ەدٸ. بۇل ەندٸ شەشٸلگەن شارۋا. قازاقستان بيلٸگٸنٸڭ تٸلٸن تاپسا, كەلەسٸ كەزەكتە ٶزبەكستان تۇر”, – دەيدٸ ساراپشى.
…
مەجٸلٸس دەپۋتاتى ايدوس سارىم دا رەسەيدٸڭ قازاقستاندا اەس سالۋ يدەياسىنا تٷبەگەيلٸ قارسى.
سارىمنىڭ پٸكٸرٸنشە رەسەيمەن بايلانىستى كەز-كەلگەن بٸرلەسكەن جوباعا ساقتىقپەن قاراۋ كەرەك, ٶيتكەنٸ ونىڭ ارجاعىندا قازاقستاننىڭ ٸشكٸ ٸسٸنە تۇمسىق تىعۋ دەگەن پاسىق پيعىل جاتىر.
ودان بۇرىن بۇعان حالىق قارسى. بيلٸك حالىقتىڭ پٸكٸرٸنە كەراعار شەشٸم قابىلداسا, ٶزٸ قايتالاپ جٷرگەن “ەستيتٸن مەملەكەت” قاعيداسىنا قارسى كەلگەن بولادى.
اەس سالۋ يدەياسىنا جاپپاي قارسى شىعىپ, ٶرە تٷرەگەلگەن ەلەمجەلٸدەگٸ جۇرتتىڭ اشۋ-ىزاعا تولى اشىق حاتتارى مەن پەتيتسيياسى توقاەۆقا جەتٸپ, پرەزيدەنت بىلتىرعى جىلدىڭ قازانىندا بۇل جوباعا پەرمەن بەرۋدەن باس تارتقان.
“بٸزدٸڭ ەل مۇنداي اۆانتيۋراعا باس سۇقپاۋى كەرەك. بٷگٸنگٸ ەكونوميكالىق جاعدايعا شىنايى كٶزبەن قاراپ, ەلەۋمەتتٸك احۋالدى ەسەپكە العان جٶن”, – دەيدٸ ايدوس سارىم.
رەسەيمەن ەرٸپتەستٸكتٸڭ قازاقستانعا پايدا ەكەلگەن كەزٸ جوق. مەجٸلٸس دەپۋتاتى رەسەي جالعا الىپ وتىرعان بايقوڭىردى مىسالعا كەلتٸرٸپ, سونىڭ سالدارىنان بولعان ەكولوگييالىق اپات تۋرالى ايتىپتى.
رەسەي زىمىراندارىنىڭ قالدىعى قىزىلوردا وبلىسىنىڭ اۋماعىندا ٷيٸلٸپ جاتىر. ولاردان تاراعان ۋ جەرگٸلٸكتٸ تۇرعىنداردىڭ اعزاسىن ۋلاپ, ٶڭٸردٸڭ كليماتىنا دا تەرٸس ەسەر ەتۋدە.
دەپۋتات سارىم وسى كٷنگە دەيٸن قازاقستاننىڭ ەكولوگيياعا قاتىستى تالاپتارىنا قۇلاق اسپاي كەلە جاتقان كرەملدٸ ايىپتاپ وتىر.
“بٸزدٸڭ ەل اەس سالۋ تۋرالى يدەيادان باس تارتقانىن كەسٸپ ايتسا دا, مەسكەۋدٸڭ ورتا ازيياداعى پروپاگاندا قۇرالدارى جوبانى جارنامالاۋدى دوعارار ەمەس. ٷگٸت-ناسيحاتتىڭ ارجاعىندا مەسكەۋدٸڭ سۇعاناق ساياساتى مەن استىرتىن امبيتسيياسى جاتقانى بەسەنەدەن بەلگٸلٸ. وسىدان-اق بۇل جوباعا كٸمنٸڭ شىن “مۇحتاج” ەكەنٸن اڭعارامىز”, – دەيدٸ سارىم.
…
رەسەيدٸڭ قازاقستانداعى ەلشٸسٸ اەس سالۋ تۋرالى يدەياعا بيىل بولماسا دا, كەلەسٸ جىلى قايتا اينالىپ سوعۋى مٷمكٸن. سەبەبٸ بۇل باستاما بٷگٸن قانا كٶتەرٸلگەن جوق. وسىدان 3 جىل بۇرىن دەل سول بورودوۆكين: “2019 جىلى بۇل مەسەلە بويىنشا ناقتى شەشٸمگە كەلەمٸز”, – دەپ مەلٸمدەگەن.
2019 جىلدىڭ سەۋٸرٸندە پۋتين پرەزيدەنت توقاەۆقا رەسەي تەحنولوگيياسىن پايدالانا وتىرىپ اەس سالۋدى ۇسىنعان. ەلٸمٸزدٸڭ ەنەرگەتيكا مينيسترلٸگٸ اەس سالۋ ٷشٸن الماتى وبلىسىنىڭ ٷلكەن اۋىلى قولايلى ەكەنٸن ايتقان.
پۋتيننٸڭ ۇسىنىسى قوعام قارسىلىعىنا ۇشىراپ, توقاەۆ ەل پٸكٸرٸ ەسكەرٸلمەي ەلدە اەس سالىنبايتىنىن ايتقان ەدٸ.
«اەس قۇرىلىسى تاقىرىبى قوعامدا ٷلكەن رەزونانس پەن پٸكٸرتالاس تۋدىردى. بۇل پروبلەما ٶتە كٷردەلٸ. 2030 جىلعا قاراي قازاقستان ەلەكتر ەنەرگيياسىنىڭ تاپشىلىعىنا تاپ بولادى. سوندىقتان, بۇل مەسەلەنٸ قازٸر شەشۋ كەرەك. سونىمەن بٸرگە, ەلدٸڭ پٸكٸرٸن ەسكەرمەي, اتوم ەلەكتر ستانتسيياسىن سالۋ تۋرالى شەشٸم قابىلدانبايدى», - دەدٸ ول.
ەزٸرلەگەن, دۋمان بىقاي
