الماتىداعى ع.دەۋكەەۆ اتىنداعى الماتى ەنەرگەتيكا جەنە بايلانىس ۋنيۆەرسيتەتٸندە «قازاقستاندا اەس نە ٷشٸن سالىنۋى كەرەك?» اتتى تاقىرىپتا ٶتكەن دٶڭگەلەك ٷستەلدە بايانداما جاساعان ماماندار دەربەس ەلەكتر ستانتسيياسىنىڭ قاجەتتٸگٸن العا تارتتى.
مەسەلەن, ەلٸمٸزدٸڭ ٶڭٸرلەرٸندە سەزٸلٸپ وتىرعان ەنەرگييا داعدارىسىنا از-كەم توقتالساق, سولتٷستٸك ايماقتا احۋال تۇراقتى, ال وڭتٷستٸكتە تاپشى كٶرٸنەدٸ. ياعني, ەلٸمٸزدٸڭ وڭتٷستٸگٸندە حالىق سانى كٶپتٸگٸنە بايلانىستى 2030 جىلى ەلەكتر ەنەرگيياسىنىڭ تاپشىلىعى 2,7 گۆت-قا جەتۋٸ مٷمكٸن.
ع.دەۋكەەۆ اتىنداعى الماتى ەنەرگەتيكا جەنە بايلانىس ۋنيۆەرسيتەتٸ ەلەكتروەنەرگەتيكا جەنە ەلەكتروتەحنيكا ينستيتۋتى ديرەكتورى جۇبانىش ەبدٸمۇراتوۆتىڭ (سۋرەتتە) ايتۋىنشا, سولتٷستٸكتەن وڭتٷستٸككە جٶنەلتٸلەتٸن ەنەرگييانى قايتا ايداۋ كەزٸندە اۋقىمدى بٶلٸگٸ جوعالىپ كەتەدٸ ەكەن.
«بۇل ەنەرگييانىڭ 50 پايىزىن شىعىن ەتەدٸ. ونىڭ ٷستٸنە گەنەراتسييالايتىن قۋاتتىڭ نەگٸزگٸ بٶلٸگٸنٸڭ قولدانۋ مەرزٸمٸ 40 جىلدان اسىپ كەتكەن. سوندىقتان ەنەرگەتيكالىق جٷيەنٸ مودەرنيزاتسييالاۋ مەسەلەسٸ ٶزەكتٸ», – دەيدٸ ول.
اەس سالۋ تۋرالى پرەزيدەنت ق.توقاەۆ تا جيٸ تٸلگە تيەك ەتٸپ جٷر. «قازاقستاندا اتوم ەنەرگيياسىن قۇرۋ مٷمكٸندٸگٸن جان-جاقتى زەرتتەۋ كەرەك. مەنٸڭشە, بۇل مەسەلەنٸ ەگجەي-تەگجەيلٸ قاراستىراتىن ۋاقىت جەتتٸ, سەبەبٸ قازاقستانعا اەس كەرەك. تازا اتوم ەنەرگيياسى بولماسا, بٷكٸل ەكونوميكامىزدى جوعالتامىز» دەگەن ەدٸ جولداۋىندا. دەمەك, ناقتى ماقسات پەن جوسپار بار, ەندٸگٸ مەسەلە – ورىندالۋىندا.
سونىمەن, قۇرىلىسىنا 11 ملرد اقش دوللارى كٶزدەلگەن اەس-تٸ سالاتىن ورىن رەتٸندە بالقاش كٶلٸ ماڭىنداعى ٷلكەن اۋماعى تاڭدالدى. الايدا, اەس-تٸ قاي مەملەكەت سالادى? بٸزگە قاي ەلدٸڭ رەاكتورى تيٸمدٸ? شەشٸم ارنايى بايقاۋ ارقىلى انىقتالىپ, قۇرىلىس جۇمىسىنا 2025 جىلى كٸرٸسٸپ كەتسەك, 2035 جىلى پايدالانۋعا بەرٸلۋٸ مٷمكٸن.
بٷگٸندە ەلەم بويىنشا قۋاتى 391 گۆت بولاتىن 439 رەاكتور جۇمىس ٸستەيدٸ. اەس 32 ەلدە بار, ولاردىڭ ٸشٸندە اقش, فرانتسييا, جاپونييا جەنە ٷندٸستان كٶش باستاپ تۇر. قازٸر 19 ەلدە ەلەكتر قۋاتى 55 گۆت بولاتىن 52 رەاكتور سالىنىپ جاتىر.
بۇل تٸزٸمگە قازاقستان قاشان قوسىلادى?
دٶڭگەلەك ٷستەلدە بايانداما جاساعان مامانداردىڭ پٸكٸرٸنە قۇلاق اسساق, اەس سالۋدا ٶزٸندٸك تەجٸريبەسٸ مەن ەلەۋەتٸ بار 4 مەملەكەتتٸڭ ٸشٸندە رەسەيدٸڭ «روساتومى» ٶز ەلٸنەن بٶلەك ەلەمنٸڭ 8 ەلٸندە, اتاپ ايتقاندا تٷركييا, ۆەنگرييا, بانگلادەش, يران, ەگيپەت, قىتاي, بەلارۋستا 21 رەاكتور جوباسىن سالىپ جاتىر.
سودان كەيٸنگٸ ورىندا فرانتسييانىڭ «EDF Energy» كومپانيياسى قىتاي, ۇلىبريتانييا, فرانتسييادا 3 رەاكتور سالۋ جوباسىن قولعا العان. ال قىتايدىڭ CNNC يادرولىق كورپوراتسيياسى پەكٸستاندا 5 رەاكتور, وڭتٷستٸك كورەيانىڭ ICHNP كومپانيياسى باە-دە 3 رەاكتوردىڭ قۇرىلىسىن سەتتٸ جٷزەگە اسىرۋدا.
ايتا كەتۋ كەرەك, قىتاي, كورەيا, رەسەي, اقش جەنە فرانتسييادان 6 ۆەندوردان تەحنيكالىق-كوممەرتسييالىق ۇسىنىستار تٷستٸ. سونىڭ نەتيجەسٸندە يادرولىق-ەنەرگەتيكالىق تەحنولوگييالاردى سالىستىرمالى تالداۋ جەنە باعالاۋ ٷشٸن فرانتسييانىڭ «Assystem» كومپانيياسىمەن بٸرلەسٸپ قۇجاتتارداعى ۇسىنىمدار نەگٸزٸندە كريتەرييلەر جٷيەسٸ ەزٸرلەندٸ. جالپى, شەتەلدٸك اتومدىق تەحنولوگييالار ۆەندورلارى (III جەنە III+ بۋىندى) ۇسىنعان جاڭا زاماناۋي رەاكتورلاردىڭ 13 جوباسى زەردەلەنٸپ, دايىن تۇر.
اەس: ارتىقشىلىعى
«قازاقستاندىق اتوم ەلەكتر ستانتسييالارى» جشس جاڭا يادرولىق جەنە ەنەرگەتيكالىق تەحنولوگييالار بويىنشا باس مەنەدجەرٸ اسۋان سييابەكوۆتىڭ ايتۋىنشا, ەكٸ بلوكتان تۇراتىن جوعارى قۋاتتى اەس-تە 2000 ادام جۇمىس ٸستەيدٸ. بٷگٸندە قازاقستاننىڭ جوعارى وقۋ ورىندارى 2010-2022 جىلدار ارالىعىندا اتوم سالاسى ٷشٸن 2 193 باكالاۆر, 909 ماگيستر جەنە 135 دوكتور دايىنداعان.
«بٸرٸنشٸدەن, عىلىمي-تەحنيكالىق ەلەۋەتٸمٸز ارتىپ, جوعارى بٸلٸكتٸ كادرلار پايدا بولادى. قۇرىلىس كەزٸندە 8 مىڭداي ادام جۇمىسپەن قامتىلسا, اەس پايدالانۋعا بەرٸلگەن سوڭ 2 مىڭ مامان تۇراقتى ەڭبەك ەتەدٸ. بۇدان بٶلەك ەلٸمٸزگە ينۆەستيتسييا سالاتىندار قاتارى ارتىپ, سالىق قورجىنىنا 2,5-3 ملرد اقش دوللارى تٷسەدٸ» دەگەندٸ ايتادى.
ال ع.دەۋكەەۆ اتىنداعى الماتى ەنەرگەتيكا جەنە بايلانىس ۋنيۆەرسيتەتٸ ەلەكتروەنەرگەتيكا جەنە ەلەكتروتەحنيكا ينستيتۋتى ديرەكتورى جۇبانىش ەبدٸمۇراتوۆتىڭ پٸكٸرٸنشە
اەس سالىنسا, ەلەكتر ەنەرگيياسىن ٶندٸرۋ ارزانعا تٷسەدٸ.
«1000 مۆت قۋاتقا يە جەس جىلىنا 8 ميلليون توننا وتتەگٸ جۇتادى. ال اەس وتتەگٸنٸ قاجەت ەتپەيدٸ, زيياندى تٷتٸن شىعارمايدى. جەس-تٸ قۇرۋ ٷشٸن ٸرٸ كٶمٸر نە گاز كەن ورىندارى كەرەك. ولارعا كٶمٸر مەن گاز جەتكٸزۋ كٶپ قاراجاتتى قاجەت ەتەدٸ. ال اەس-كە قاجەتتٸ ۋران بٸر جٷك ماشيناسىمەن عانا ەكەلٸنەدٸ. قولدانىلاتىن وتىن, قايتا ٶڭدەلٸپ ودان تاعى دا وتىن رەتٸندە پايدالانۋعا بولادى», – دەپ تەپتٸشتەپ تٷسٸندٸردٸ.
الماس ىسقاقوۆ, يادرولىق فيزيكا ينستيتۋى نەيتروندى فيزيكا زەرتحاناسىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرٸ:
اتوم سالاسىندا جۇمىس ٸستەيتٸن ماماندارعا سۇرانىس ارتادى
– ەگەر اەس سالىنسا, يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتى قانداي كٶمەك بەرە الادى? بٸرٸنشٸدەن, ينستيتۋتتا قازاقستانداعى جالعىز رەاكتور جۇمىس ٸستەپ تۇر. وندا 70-تەن استام جوعارى بٸلٸكتٸ مامان ەڭبەك ەتۋدە. دەل سول ماماندار بولاشاقتا سالىناتىن اەس-تە جۇمىس ٸستەۋگە دايىن. سەبەبٸ, تەجٸريبە بار. قازٸر جوعارى وقۋ ورنىن بٸتٸرگەن مامانداردىڭ 30 پايىزى عانا سالا بويىنشا جۇمىس ٸستەيدٸ.
ٶكٸنٸشكە قاراي, مەملەكەتتە تولىق بازا جوق. ينستيتۋت سانى از. يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتىندا 500 مامان جۇمىس ٸستەسە, كۋرچاتوۆتا 400-دەي. ەكٸ ينستيتۋتتا بار-جوعى مىڭ ادام.
بۇل سالاعا دەگەن سۇرانىس ەندٸ ارتادى. سوندىقتان اەس تازا ەلەكتر كٶزٸن ٶندٸرٸپ قانا قويماي, عىلىمي-تەجٸريبەلٸك بازانى كٶتەرەدٸ. تٸپتٸ, تەحنوكراتتىق دەۋٸرگە وسى جوبا ارقىلى ەنەتٸن شىعارمىز.
اسۋان سييابەكوۆ, «قازاقستاندىق اتوم ەلەكتر ستانتسييالارى» جشس جاڭا يادرولىق جەنە ەنەرگەتيكالىق تەحنولوگييالار بويىنشا باس مەنەدجەرٸ:
3+ بۋىنداعى رەاكتورلار بالقىپ كەتپەيدٸ
– 2021 جىلى 15,8 گۆت بولسا, 2050 جىلى 38 گۆت جەتەدٸ دەگەن بولجام بار. ياعني, ەكٸ ەسە جٷكتەمە ارتادى. مەملەكەت باسشىسى قازاقستانداعى اەس سالۋ مٷمكٸندٸگٸن قاراستىرۋدى تاپسىردى. قازٸرگٸ تاڭدا بٸزدٸڭ مەكەمەنٸڭ اتقارىپ جاتقان شارۋاسى كٶپ. 2018 جىلى تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگٸزدەمەنٸڭ ماركەتينگتٸك بٶلٸمٸن ەزٸرلەدٸك. وندا اەس قۋاتى, ورنالاسۋ اۋماعى جازىلدى. بٸز جازدا تٷركيياداعى اككۋيا اەس-نە باردىق. 4 ەنەرگوبلوگى بار اتام ستانتسيياسىنىڭ بٸرٸنشٸ ەنەرگوبلوگى كەلەسٸ جىلدان باستاپ ٸسكە قوسىلادى. 1200 مبت ەنەرگييامەن بٷكٸل تٷركييانى قامتاماسىز ەتپەك.
بٸزدە جۇرت ەلٸ اەس سالۋدان قورقادى. سوندىقتان حالىقتى دا تٷسٸنۋگە بولادى.
الايدا, ونىڭ بەرٸ وتىنعا, ۋراننىڭ ٷلەسٸنە بايلانىستى. ونىڭ ٷستٸنە بٸز قاراستىرىپ جاتقان 3+ بۋىنداعى رەاكتورلار. بۇل فۋكۋسيمادان كەيٸنگٸ شىققان. بۇلار بالقىپ كەتپەيدٸ, راديواكتيۆتٸ قالدىقتار سىرتقا شىعىپ كەتۋ قاۋپٸ جوق, سۋمەن جاناسپايدى.
سول سەبەپتەن قورقۋدىڭ قاجەتٸ جوق. اەس-تٸ ورتاشا ەسەپپەن 60 جىل پايدالانۋعا بولادى. ەگەر سۇرانىس بولسا جيىرما جىلدى قوسىپ, ۇزارتۋعا بولادى.
ەر ەلدٸڭ رەاكتورى ٶزٸنشە جاقسى. بەرٸ بٸردەي ەلەكتر قۋاتىن ٶندٸرەدٸ. بٸز الدىمەن رادياتسييالىق يادرولىق قاۋٸپسٸزدٸگٸنە مەن بەرەمٸز. قورشاعان ورتاعا ەسەرٸ, سوسىن ەكونوميكالىق تۇرعىدان قاراستىرامىز. ماگاتە-نٸڭ العىشارتىن ەسكەرٸپ, قازاقستاننىڭ نورماتيۆتٸك بازاسىنا ساي ما, جوق پا, بٸزدٸڭ كادرلاردى دايىنداپ بەرە الا ما, جوق پا, بەرٸن قارايمىز.
بٸزدە ۋران قورى كٶپ. جىلىنا 30 مىڭ توننا ۋران ٶندٸرەمٸز, ال اەس-كە كەرەگٸ 150-200 توننا. سوندىقتان رەاكتورلارعا ۋراندى ٶزٸمٸز قويساق دەيمٸز. ولار سونداي تەحنولوگييانى بەرە مە, بۇل كريتەريي دە ماڭىزدى.
اۋقىمدى جوبا بولعان سوڭ قارجىلاندىرۋ جاعى ەلٸ شەشٸلگەن جوق. ەكٸ كەلٸسٸم-شارت بار. قازاقستان تاراپى 10 نەمەسە 20 پايىز اقشاسىن قۇيسا, اەس سالاتىن ەل ٶزٸ قارجى قۇيادى. ەكٸنشٸ, بٷكٸل اقشاسىن ٶزٸ شىعارىپ سالادى دا, بٸراق بٸزگە ەلەكتر ەنەرگيياسىن بەرٸپ, قالعانىن ٶزدەرٸ پايدالانۋى مٷمكٸن.
بٷگٸندە اەس سالىناتىن ايماقتار مۇقييات زەردەلەنٸپ جاتىر. اباي وبلىسىنىڭ كۋرچاتوۆ اۋدانى مەن الماتى وبلىسىنىڭ ٷلكەن اۋىلى بارلىق تالاپقا ساي بولىپ وتىر.
الماس ساۋحيموۆ, اەجبۋ عىلىمي جەنە يننوۆاتسييالىق قىزمەت جٶنٸندەگٸ پرورەكتورى:
ەلٸمٸزدە بٸر ەمەس, ٷش اەس سالۋ قاجەت
– ەلٸمٸزدە ەلەكتر ەنەرگيياسى تاپشىلىعى قاتتى سەزٸلٸپ جاتىر. اەس سالۋ تۋرالى تالقىلاۋ 2012 جىلدان بەرٸ باستالىپ, ەندٸ عانا توقتامعا كەلدٸك. بٸزگە بەرٸبٸر تۇراقتى ەنەرگييا كٶزٸمەن قامتاماسىز ەتەتٸن اتوم ەلەكتر ستانتسيياسى كەرەك.
بٸزدە كٶمٸر, اتوم, جاڭارتىلعان ەنەرگييا كٶزدەرٸ, گاز بار. ەڭ تيٸمدٸسٸ – اەس. ونى سالۋ ٷشٸن بٸزدە بەرٸ بار. ۋران قورى بويىنشا ەلەمدە ەكٸنشٸ ورىندى الامىز.
سوندىقتان ٷلكەن اۋىلىنان بٶلەك, بولاشاقتا ەكٸنشٸ اەس-تٸ كۋرچاتوۆتا, ٷشٸنشٸسٸن ماڭعىستاۋ وبلىسىندا سالۋ جوسپارلانعان.
بٸز وقۋ ورنىندا كادرلار دايىنداۋ ٷشٸن 2019 جىلى وقۋ باعدارلاماسىن جاسادىق. قازٸر بٸزدە 4 ينستيتۋت بار. بٷكٸل سالادا عىلىمي جوبالارمەن جۇمىس ٸستەيمٸز. ەندٸگٸ مەسەلە – ينجەنەرلٸك كادرلار توبىن جاساقتاپ, بٸلٸكتٸلٸگٸن ارتتىرۋ كەرەك. وسى تۇرعىدا ارنايى جٷيە قالىپتاسۋى كەرەك.
P.S. كەڭەستٸك كەزەڭنەن كەلە جاتقان قۇرالدار اپاتتى جاعدايدا تۇر. ولار ەرٸ كەتسە, ون جىل عانا جۇمىس ٸستەيدٸ. سوسىن وعان ەشقانداي جٶندەۋ جۇمىسى دا كٶمەكتەسە المايدى. ال ەنەرگييانىڭ 70 پايىزى كٶمٸر ارقىلى قامتاماسىز ەتٸلٸپ تۇر.
«پاريج كەلٸسٸمٸنە» سەيكەس, ەكٸ جىلدان كەيٸن ترانسشەكارالىق كٶمٸر سالىعى ەنگٸزٸلەدٸ. بۇل ەكونوميكانىڭ بەسەكەگە قابٸلەتسٸزدٸگٸن كٶرسەتپەك. «قازاقستان اتوم ەلەكتر ستانتسييالارى» جشس باس ديرەكتورى تيمۋر جانتيكين «قازاقستاندا اەس سالىنباسا, وندا جوعارى كٶمٸرتەكتٸ ەنەرگەتيكامەن قالادى. ونسىز جاسىل ەكونوميكا ماقساتتارىنا جەتۋ مٷمكٸن ەمەس» دەگەن سٶزٸنٸڭ جانى بار.
