«سٶزٸ از, ماعىناسى كٶپ, تەرەڭ. نە نەرسە جايىنان جازسا دا اباي تٷبٸرٸن, تامىرىن, ٸشكٸ سىرىن, قاسيەتٸن قارماي جازادى. نەرسەنٸڭ سىرىن, قاسيەتٸن بٸلٸپ جازعان سوڭ, سٶزٸنٸڭ بەرٸ دە حالىققا تٸرەلٸپ, وقۋشىلاردىڭ بٸلٸمٸنە سىن بولىپ, ەمتيحان بولىپ تابىلادى. وقۋشى سٶزدٸ سىناسا, سٶز وقۋشىلاردى سىنايدى. اباي سٶزٸ زامانىنداعى اقىنداردىڭ سٶزٸنەن وقشاۋ, ولاردىڭ سٶزٸنەن ٷزدٸك, ارتىق», -دەپ 1913 جىلى ابايدىڭ قازاقتىڭ باس اقىنى ەكەنٸن عىلىمي تۇرعىدان دەلەلدەپ بەرگەن الاش كٶسەمٸ احمەت بايتۇرسىنۇلى جازعانداي, ارناسى اسىل, تاعىلىمى تەۋەلسٸز, كٷندەرٸ ٷلگٸ, ٶمٸرٸ تاعىلىم, تٷپسٸز تۇعيىق ويشىلدىڭ ەڭبەگٸنەن وقىعانىمىز تۋرالى بٸز دە بٸرەر ويىمىزدى ايتپاققا, «ابايداي قازاق تٷيدٸ مە وي?!» دەپ تولعانباققا بەكٸدٸك.
بٸز «ادامدى زامان تۋدىرادى» دەپ جٷرمٸز عوي. سوڭعى كەزدە عالىمدار مىناداي زاڭدىلىقتى اشتى. ۇلى تۇلعالار مىناداي ەكٸ جاعدايدا, بٸرٸنشٸسٸ ۇلت (قوعام) ٶركەندەگەن كەزدە, ەكٸنشٸسٸ ۇلت (قوعام) كٷيزەلگەن كەزدە كٶبٸرەك دٷنيەگە كەلەدٸ ەكەن. بٸرٸنشٸ جاعدايدى تٷسٸنۋ, ۇعىنۋ وڭاي.
بۇل ۇلتتىڭ تولىسقانىن, كەمەلٸنە كەلگەنٸن, پٸسكەنٸن, قاناتىن كەڭگە جايعانىن كٶرسەتەدٸ. ۇلت كٷيزەلٸسكە تٷسٸپ, كٷيرەپ جاتقاندا ۇلى ادام تۋعىزباق تۇرماق حالىق ٶزٸنٸڭ باسىمەن قايعى بولىپ كەتپەۋشٸ مە ەدٸ?! عالىمداردىڭ تٷسٸندٸرۋٸنشە, ۇلت نەعۇرلىم كٶنە بولسا, ونىڭ قورعانىش قابٸلەتٸ دە مىقتى بولادى. ۇلت كٷيزەلٸپ, كٷيرەپ, ۇلت زييالىلارىنىڭ ساناسىنا «وسى بٸز ۇلت رەتٸندە جويىلىپ كەتپەيمٸز بە?» دەگەن قاۋٸپ-تٷيسٸك ورناعان كەزدە, زاماننىڭ استان-كەستەن الاساپىراندىعى مەن قيىندىعىنا قاراماستان ۇلتتىڭ قورعانىش قابٸلەتٸ ويانىپ, شيرىعىپ, دٷنيەگە ۇلى تۇلعالاردى الىپ كەلەدٸ ەكەن. ياعني, ۇلتتىڭ قورعانىش قابٸلەت تٷيسٸگٸ ۇلتتىڭ گەنەتيكالىق قورىنا «تاپسىرىس» بەرەتٸن كٶرٸنەدٸ. ۇلت باسىنا قاۋٸپ-قاتەر ٷيٸرٸلگەن كەزەڭدە, ۇلتىمىزدىڭ رۋحىن وياتۋ, تٸلٸن دامىتۋ, ٶنەرٸن ٶسٸرۋ, مەدەنيەتٸن نىعايتۋ ياكي قازاقتىڭ ٶزٸنە دەگەن سەنٸمٸن بەكٸتۋ ٷشٸن ەل تٸلەگٸمەن دٷنيەگە كەلگەن ۇلى تۇلعالاردىڭ بٸرەگەيٸ اباي قۇنانبايۇلى بولاتىن.
حٸح عاسىر! بۇل ۋاقىت «قۇلاش بويىم قۇلاسا دا, تٸككەن تۋىم قۇلاماسىن» دەگەن اتا دەستٷردٸڭ شىن مەنٸندەگٸ مۇراگەرلەرٸ ازايعان شاعى ەدٸ. رەسەي وتارشىلدىعىنىڭ جاڭا كەزەڭٸ باستالىپ, حاندىق بيلٸك جويىلىپ, قاشقان, بوسقان ورىس شارۋالارى قازاق جەرٸنە كەلٸپ كٷنەلتٸپ قانا قويماي, ەسكەري وتارشىلاردىڭ قازاق ەلٸن جاعالاپ ەمەس, ونىڭ جٷرەگٸنەن, كٸندٸگٸنەن, قولقاسىنان ويىپ, شۇرايلى جەرلەرٸن تارتىپ الىپ, تٷگٸن تارتسا مايى شىعاتىن ايماقتارعا كازاكتاردى جاپپاي قونىستاندىرعان ۋاقىت ەدٸ. پاتشا ٷكٸمەتٸنٸڭ ەل بٸرلٸگٸنە, ۇلتتىق قاسيەتٸمٸزگە, تٸلٸمٸز بەن دٸنٸمٸزگە, كەڭدٸگٸمٸز بەن ەلدٸگٸمٸزگە زييان كەلتٸرٸپ, ەن دالادا ەركٸن كٶشكەن حالقىمىزلىڭ كٶشٸپ قونۋىن شەكتەپ, مالىن بارىمتالاپ, نامىسىنا تيگەن, قازاقتىڭ سۇلتاندارى مەن بيلەرٸنە شەن-شەكپەن ٷلەستٸرٸپ, ولاردى ٶكٸمەت پەن حالىق اراسىنداعى ٷستەم تاپ ەتٸپ قالىپتاستىرىپ, جەر – سەنٸكٸ, بيلٸك – مەنٸكٸ دەگەن الماعايىپ كەزەڭدە ەل نامىسىنىڭ نايزاعايى ٸسپەتتەس پاراسات پەن اقىلدى, بٸلٸم مەن بٸلٸكتٸ تەڭ ۇستاعان ابايداي دارا تۇلعا ٶمٸرگە كەلگەن بولاتىن.
شالقايسا تاريح شىڭى بار, ەڭكەيسە يەن ەلٸ بار قازاق حالقىنىڭ تاريحى تۋرالى كٶپ تولعاعان دانامىز مۇحتار ەۋەزوۆ «زامانا دەگەن ۇستا بار, ادام الماسىن سول دارحان شىعارادى», - دەگەن ەكەن.
زامانا دەگەن ۇستا تۋدىرعان اباي حاكٸم حالىققا جانى اشيتىنىن ٸسٸمەن, ەرەكەتٸمەن (سٶزٸمەن ەمەس!) كٶرسەتٸپ قانا قويماي, حالىققا جانى اشيتىنىن قاي كەزدە دە, قاي جاعدايدا دا, قانداي سىن ساعاتتا دا, نەندەي قيىندىقتا دا دەلەلدەي بٸلگەن دارا تۇلعاعا اينالدى. قۋانىشى مەن قايعىسى, قاسٸرەتٸ مەن قاسيەتٸ يتجىعىس تٷسكەن حIح عاسىردا ابايداي ارىسىمىز تولىققاندى ۇلت بولۋ ٷشٸن بٸزدٸڭ حالقىمىزعا وتارشىلدىق كەزەڭدە ايرىلىپ قالعان: دٸن تۇتاستىعى, تٸل تۇتاستىعى, جەر تۇتاستىعى, ەكونوميكالىق تۇتاستىقتى قالپىنا كەلتٸرۋ جولىندا ەڭبەك ەتتٸ.
حالقىمىز ەلٸمساقتان ەل بيلەگەن حانداردىڭ حاق پٸكٸرٸنە جٷگٸنگەن, بايىرعى بيلەردٸڭ ەدٸل شەشٸمٸن بويىنا سٸڭٸرگەن, «ارتىقشا تۋعان ازامات, حالىققا ٷلكەن بەل بولار» دەپ ادال باسشىنىڭ سوڭىنان ەرگەن. ەلدٸڭ ەڭسەسٸنٸڭ تٸك, مۇراتىنىڭ اسقاق, مەرەيٸنٸڭ ٷستەم بولۋى مەملەكەتتٸ باسقاراتىن باسشى مەن ونىڭ ساياساتىن جٷرگٸزٸپ وتىراتىن قوسشىلارىنا تٸكەلەي بايلانىستى ەكەندٸگٸ دەلەلدەۋدٸ قاجەت ەتپەيتٸن اكسيوما دەسەك, اباي ٶز زامانىندا جٷرەكتەن جارىپ شىققان ٶلەڭدەرٸ مەن قارا سٶزدەرٸنە قوعامداعى ساياسي وقيعالار مەن ەلەۋمەتتٸك تەڭسٸزدٸكتٸ, بۇراتانا دەپ بۇقتىرىلعان, قاراڭعىلىقتىڭ قويناۋىندا, مەشەۋلٸكتٸڭ ورتاسىندا قالعان قايران قازاعىنىڭ مۇڭى مەن مۇقتاجىن, زارى مەن زاپىرانىن ارقاۋ ەتتٸ. قولى تازا, قاناعاتشىل, ادال, ەدٸل, حالىققا جانى اشيتىن جاننىڭ ەردايىم جۇرتشىلىقتىڭ اراسىندا بەدەلٸنٸڭ بەكەم ەكەندٸگٸن, ال قورقاق, ساتقىن, جاعىمپاز, مەڭگٷرت, قۇلقىننىڭ قۇلى بولار ساتىلىمپاز بي-بولىستاردىڭ حالىق الدىندا بەدەلدەن جۇرداي بولاتىندىعىن اياۋسىز ەشكەرەلەدٸ.
«بولىس بيدٸ قۇرمەتتەيٸن دەسەڭ قۇدايدىڭ ٶزٸ بەرگەن بولىستىق پەن بيلٸك ەلدە جوق. ساتىپ العان, جالىنىپ, باس ۇرىپ العان بولىستىق پەن بيلٸكتٸڭ ەشبٸر قاسيەتٸ جوق» دەگەن عۇلامانىڭ سٶزٸنٸڭ عاسىر جارىم ۋاقىت ٶتسە دە ٶزەكتٸلٸگٸن جويماعانىنا تاڭعالاسىڭ. حاكٸم ابايدىڭ:«مەن بولامىن دەمەڭدەر, اياقتى الشاڭ باسقانعا. ەكٸ كٶزٸڭ الاقتاپ, قۇر قارايسىڭ اسپانعا» دەگەن ٶز زامانىنىڭ شەندٸسٸن سىناعان مىسالىنىڭ ٸشٸنارا بٸزدٸڭ قوعامىمىزدا كەزدەسەتٸنٸنە كٷيٸنەسٸڭ.
«ادام بوپ كەلٸپ ٶمٸرگە, ادام بوپ كەتۋ پارىزىڭ, بولماسا ونداي قاسيەت, ٶتەلمەگەن قارىزىڭ» دەمەكشٸ, اللانىڭ ٶلشەپ بەرگەن عۇمىرىندا ادامدىق كەلبەتٸڭە كٸر جۇقتىرماي, كٸسٸلٸكتٸڭ تۋىن جىقپاي, ازاماتتىق ارىڭدى بيٸك ۇستاپ, ادالدىقتان تايماۋ ەر پەندەگە سىن بولماق. ال, ادامدىقتىڭ نەگٸزٸ يماندىلىقتا جاتىر. ۇلى اباي: «...كٸمنٸڭ ۇياتى بولسا, يمان سوندا» دەگەن. «كٷللٸ ادام بالاسىن قور قىلاتىن ٷش نەرسە بار, سودان قاشپاق كەرەك. ەۋەلٸ –ناداندىق, ەكٸنشٸ – ەرٸنشەكتٸك, ٷشٸنشٸسٸ –زالىمدىق دەپ بٸلەسٸڭ. ناداندىق – بٸلٸم-عىلىمنىڭ جوقتىعى, دٷنيەدەن ەشنەرسەنٸ ولارسىز بٸلٸپ بولمايدى. بٸلٸمسٸزدٸك – حايۋاندىق بولادى. ەرٸنشەكتٸك – كٷللٸ دٷنيەدەگٸ ٶنەردٸڭ دۇشپانى. تالاپسىزدىق, جٸگەرسٸزدٸك, ۇياتسىزدىق, كەدەيلٸك – بەرٸ وسىدان شىعادى. زۇلىمدىق – ادام بالاسىنىڭ دۇشپانى. ادام بالاسىنا دۇشپان بولسا, ادامنان بٶلٸنەدٸ» دەگەن عۇلاما اباي يسلام دٸنٸنٸڭ قاعيدالارىن, ونىڭ رۋحاني-ادامگەرشٸلٸك, تەربيەلٸك مەنٸنە توقتالا وتىرىپ, دٸندٸ تاراتۋشىلار مەن ۋاعىزداۋشىلاردىڭ ەل اراسىنا ٸرتكٸ سالار ەرەكەتتەرٸن قاتتى سىنعا الادى.
ۇلى ويشىلدىڭ عاسىردان استام ۋاقىت بۇرىن دابىل قاققان وسىناۋ مەسەلەلەردٸڭ بٷگٸنگٸ كٷنٸ سىزداعان جارادان ۋشىققان وبىرعا اينالعانى كەمٸل. جەتٸ اتاسىنا دەيٸن جەتەتٸن قازىنا جيناۋ جولىندا جولىنداعىسىن جايپاپ, بيلٸك قولىنا تيە قالعان جاعدايدا مەملەكەتتٸڭ قازىناسىن مايشەلپەك قىلىپ ٷپتەپ كەتەتٸن دٷنيەقوڭىز, اشكٶز شەنەۋنٸك, بايلىق ٷشٸن ٶزگەنٸڭ ٶمٸرٸن شٸمٸرٸكپەي قييا سالاتىن قاتىگەز قانىپەزەر, ازدى-كٶپتٸ قولدا بار قۇزىرەتٸن پايدالانىپ, سىبايلاستىقپەن ەلدەبٸر نەرسەلەردٸ قارپىپ قالاتىن مەشكەي, «اعايىننىڭ اتى وزعانشا, اۋىلداستىڭ تايى وزسىن» دەپ باۋىردىڭ ەمەس, قاۋىمنىڭ مەرتەبەسٸن ويلايتىنداردىڭ ورنىنا «ٶزٸم» دەگەندە ٶگٸزدەي كٷشٸ» بار جەمقور, اتاق ٷشٸن اتاسىن ساتاتىن ساتقىن, ٶمٸر بەيگەسٸندە وزىپ كەلگەننٸڭ اياعىن شالىپ قۇلاتۋعا بەيٸم تۇراتىن كٷنشٸل, ٶزگەنٸڭ جەتٸستٸگٸن كٶرە المايتىن مٸنشٸل, اتا-انا, تۋما-تۋىستارىمەن بٸر داستارحاندا تاماق ٸشپەي, باستارىنا ورنىقتىرىپ العان تٷسٸنٸكسٸز دٸننٸڭ يلەۋٸنە تٷسكەن دٷبارا ۇرپاق, بٷلدٸرشٸندەردٸ قيناپ-زورلايتىن پەدوفيلدەردٸڭ شەكتەن شىققان ەرەكەتٸ, ٶزەگٸن جارىپ شىققان بالاسىن شٸمٸرٸكپەستەن قوقىس قالدىعى, ەجەتحانا, تاس جولدارعا تاستاي سالاتىن, اتا-اناسىن كەرٸلەر ٷيٸنٸڭ قابىرعاسىنا تەلمٸرتٸپ, تاپسىرىپ كەتەتٸن بەزبٷيرەك قىز, بەجٸرەيگەن ۇل, كەكٸرەيگەن كەلٸننٸڭ كٶبەيگەنٸ قوعامىنىڭ دابىل قاعار تراگەديياسىنا اينالدى. شىرىلداپ دٷنيەگە كەلگەن سەبيٸن شٸمٸرٸكپەي بۋىندىرىپ, بەتٸن كٷل-قوقىسپەن بٷركەي سالاتىن, تٷيٸنشەككە وراپ, كٶرٸنگەن جەرگە لاقتىرىپ كەتەتٸن, اقشا ٷشٸن ەلدەبٸرەۋلەرگە بٶبەگٸن بەلگٸلٸ بٸر سوماعا ساۋدالاپ ساتا سالاتىن, ٶزگە ۇلتتىڭ جٸگٸتتەرٸنٸڭ قالتاسىنىڭ قالىڭدىعىنا بولا ەتەگٸنەن ۇستاپ, جات جەردە, بٶگدە ەلدە قۇسالىقپەن ٶمٸر سٷرەتٸن قىزدارىمىز بەن تەنٸن اشىق تٷردە پۇلداپ, جەزٶكشەلٸكپەن اينالىسۋدى ٶزٸنٸڭ ٶتٸمدٸلٸگٸ دەپ ەسەپتەيتٸن كەلٸنشەكتەردٸڭ كٶبەيگەنٸنەن دە قورىقپايتىن بولدىق. وتباسى الدىنداعى جاۋاپكەرشٸلٸگٸن تٷك سەزٸنبەي, اۋىردىڭ استى, جەڭٸلدٸڭ ٷستٸمەن جٷرٸپ, بالالارىنا اليمەنت تٶلەۋدەن جالتارىپ جٷرگەن جٸگٸتتەردٸڭ ەرەكەتٸن نەمەن اقتاپ الامىز?
ەل ٸشٸندە وسىنداي كەلەڭسٸزدٸكتٸڭ كٷننەن-كٷنگە كٶبەيٸپ بارا جاتقانىنا قىنجىلاسىڭ. جەنە سوراقىسى سول, وسىنداي جايتتارعا قوعامنىڭ نەمقۇرايلى قاراي باستاۋى ەتەك الىپ بارادى. «دوسىڭنان قورىقپا – ازار بولسا ساتىپ كەتەر, جاۋىڭنان دا قورىقپا – ازار بولسا اتىپ كەتەر, قورىقساڭ نەمقۇرايلىلىقتان قورىق – ول ساتىپ تا, اتىپ تا كەتەدٸ», -دەگەن ەكەن جازۋشى ياسينسكيي. بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا جارييالانعان وسىنداي قاتىگەزدٸكتەر تالقىلانا ساپ, «سول باياعى, باياعى بايعوجانىڭ تاياعى» دەگەن نەمقۇرايلىلىققا جالعاسىپ, كەلەسٸدە تۋرا سونداي تٶبەدەن جاي تٷسٸرەر تٶتەنشە وقيعالار ورىن العانشا ۇمىتىلىپ كەتەدٸ. بٷگٸندە ۇل-قىزى ٶزگە دٸننٸڭ جەتەگٸندە كەتٸپ, ەڭٸرەگەندە ەتەگٸنە جاس تولىپ وتىرعان اتا-انالار كٶبەيدٸ. ساقالدى ادام كٶرسەك سەكەمدەنٸپ, شولاق بالاقتىنى كٶرسەك شوشىپ, حيدجاب كيگەندٸ كٶرسەك ٷرپيٸپ قارايتىن قالگە جەتكەنٸمٸز شىندىق. دٸني ساۋاتتىلىقتىڭ تٶمەندٸگٸ, اقپاراتتىق-تٷسٸندٸرۋ جۇمىستارىنىڭ كەمشٸندٸگٸ, ٸشٸنارا ساۋاتسىز يمامداردىڭ كەزدەسۋٸ, جات اعىمدى ناسيحاتتاۋشىلاردىڭ تٷرلٸ ايلا-ەدٸستەرمەن جاس بۋىندى جىلانداي ارباپ, جۇلىنقۇرتتاي جالماپ, ٶز پٸكٸرلەستەرٸنٸڭ قاتارىن تولتىرۋ ٷشٸن قارجىلىق جاعىنان قىزىقتىرىپ, ماتەريالدىق تۇرعىدان مىعىمداپ جاتقانىن اششى دا بولسا مويىندايمىز. ابايشا تولعاساق «باس-باسىنا بي بولعان ٶڭكەي قيقىم, مٸنەكەي, بۇزعان جوق پا ەلدٸڭ سيقىن?». يسلام – ەربٸر پەندەگە ادام دەگەن اتقا لايىق ٶمٸر سٷرۋدٸ ٷيرەتەتٸن سوڭعى دٸن. ابايدىڭ: «اتىمدى ادام قويعان سوڭ, قايتٸپ نادان بولايىن», - دەيتٸنٸ بار ەمەس پە? اتا-اناڭىزعا قامقورلىق جاساۋىڭىز, جولداسىڭىزعا جاقسى جار بولۋىڭىز, بالا-شاعاعا ٷلگٸلٸ ەكە, انا بولۋىڭىز, كٶرشٸمەن, تۋعان-تۋىسقاندارمەن كٶركەم قارىم-قاتىناس ورناتۋىڭىز, ادال تابىس تابۋىڭىز, مەملەكەتتٸڭ مٷلكٸنە «امانات» دەپ قاراۋىڭىز, تىم بولماعاندا ٶزگەگە جىلى شىراي تانىتۋىڭىز, مٸنە, وسىلاردىڭ جيىنتىعى – دٸن.
اقىننىڭ تۋعان باۋىرى شەكەرٸم قاجى قازاق قاۋىمىنا 1912 جىلى «ايقاپ» باسىلىمى ارقىلى «بٸلٸمدٸلەردەن بەس تٷرلٸ سٶزدٸڭ شەشۋٸن سۇرايمىن» - دەپ ٶتٸنٸش جاساي كەلە, سونىڭ سوڭعى سۇراۋى: «زامان ٶتكەن سايىن ادامنىڭ ادامشىلىعى تٷزەلٸپ بارا ما, بۇزىلىپ بارا جاتىر ما?» - دەپ تولعانىسقا تٷسكەن ەكەن. يە, بٸز قايدا كەتٸپ بارا جاتىرمىز دەگەن سۇراق ەركٸمنٸڭ كٶكەيٸندە تۇرسا عوي, دەيسٸڭ.
دٷنيەجٷزٸلٸك جويقىن داعدارىستار ەبجىلانداي شالت قيمىلداپ, دٷبٸرگە تولى دٷنيەنٸڭ اپشىسىن قىمباتشىلىق, جۇمىسسىزدىق, ينفلياتسييا قىسپاعىمەن قۇرساۋعا الىپ, جەر-جەردە تەررورلىق اكتٸلەر حالىقتىڭ ٷرەيٸن ۇشىرىپ, رۋحاني تۇرعىدان جۇتاڭدانۋ كٶرٸنٸستەرٸنٸڭ كٶڭٸلگە قاياۋ تٷسٸرٸپ وتىرعان ۋاقىتىندا جاھاندانۋدىڭ ىقپالىندا ۇلت رەتٸندە جۇتىلىپ كەتپەۋدٸڭ قامىن ەر مەملەكەتتٸڭ ويلاستىرىپ وتىرعانى بەلگٸلٸ. بۇل تۇرعىدا دانا اباي «سەنبە جۇرتقا, تۇرسا دا قانشا ماقتاپ, ەۋرە ەتەدٸ ٸشٸنە قۋلىق ساقتاپ. ٶزٸڭە سەن, ٶزٸڭدٸ الىپ شىعار, ەڭبەگٸڭ مەن اقىلىڭ ەكٸ جاقتاپ», -دەمەۋشٸ مە ەدٸ.
ەگەر دە وسىناۋ مٸندەتتەرگە ەر ادام ادال بولىپ, پارىز بەن قارىز, ماقسات پەن مٷددەنٸ بيٸك قويىپ, حاكٸم ابايدىڭ «ٶزٸڭ ٷشٸن ەڭبەك قىلساڭ, ٶزٸ ٷشٸن وتتاعان حايۋاننىڭ بٸرٸ بولاسىڭ, ادامدىق قارىزى ٷشٸن ەڭبەك قىلساڭ, اللانىڭ سٷيگەن قۇلى بولاسىڭ سٷيگەن قۇلى بولاسىڭ» دەگەن سٶزٸن كٷن سايىن جادىندا جاڭعىرتىپ وتىرسا, مەملەكەتٸمٸزدٸڭ تۇعىرى بەكەم بولماق.
ميربولات ەرساەۆ,
بقو تاريحي-ٶلكەتانۋ مۋزەيٸنٸڭ ديرەكتورى
