دەكلاراتسييانىڭ مەنٸن اشقاندا الاش يدەياسىمەن مازمۇنداس ەكەنٸن زەردەلەۋ ماڭىزدى. ۇلتتىق يدەيا دەگەنٸمٸز – بٸر اۋىز سٶزبەن ايتقاندا, قوعام مٷشەلەرٸنٸڭ ٶز ەلٸنٸڭ ٶتكەنٸ, بٷگٸنٸ جەنە بولاشاعىنا نەگٸزدەلگەن, ونى ٶمٸرلٸك ەرەكەتتەرگە جۇمىلدىراتىن, سوعان سەيكەس قوعامدىق احۋالدى تانىتاتىن تۇراقتى تٷسٸنٸك, ۇعىم دەگەن ماعىنادا قولدانىلادى. ۇلت بولعان سوڭ ۇلتتىق يدەيا بولادى. ۇلت بولۋ ٷشٸن ەلدٸ قالىپتاستىراتىن باستاۋلار – تەرريتورييا, وندا تۇراتىن حالىق, بٸرتۇتاس مەملەكەتتٸك باسقارۋ بولۋى كەرەك.
بٷگٸندە الاش قوزعالىسى مەن الاش وردا ٷكٸمەتٸنٸڭ تاريحىن تارازىلاي كەلە ەلٸ سٷيگەن, ەلٸن سٷيگەن الاشتىقتاردىڭ جوعارىدا اتالعان مەڭگٸلٸك ساۋالدىڭ جاۋابىن تاپقانداي بولدى. الاشتىقتاردىڭ ۇلتتىق مەملەكەت قۇرۋ, ەل بولىپ ەلەمدٸك قاۋىمداستىقپەن تەڭ دەرەجەدە بولۋ تۋرالى قابىلداعان باتىل ساياسي شەشٸمدەرٸ, ٶكٸنٸشكە قاراي, ساياسي تەجٸريبەگە اينالا المادى. ولاردىڭ ۇلتتىق يدەياسىن لىقسىپ كەلگەن توتاليتارلىق قوعامنىڭ بيباۋىرمالدىق ساياساتى «جۇتىپ» قويدى. كەڭەستٸك, سوتسياليستٸك, تاپتىق مازمۇن العان كەڭەس وداعى قۇرامىنداعى قازاق مەملەكەتتٸلٸگٸ جاڭا سيپاتتاعى كولونياليزمنٸڭ كەزەكتٸ ويىن الاڭىنا اينالدى.
حالقىمىزدىڭ ۇلتتىق ەليتاسىنىڭ الدىڭعى بۋىنى تٷگەلگە جۋىق ساياسي قۋعىن-سٷرگٸنگە ۇشىرادى. تٸپتٸ 1986 جىلعى جەلتوقسان وقيعاسىنا بايلانىستى تۇتاس ۇلتقا «قازاق ۇلتشىلدىعى» دەگەن ايىپ تاعىلدى. وسىنىڭ بارلىعىنىڭ تٷپكٸ سەبەبٸ حالقىمىزدىڭ ساياسي بيلٸكتەن ايىرىلىپ قالۋى ەدٸ. ساياسي بيلٸگٸنەن ايىرىلعان حالىق بٸرتٸندەپ توبىرعا اينالادى, توبىر ٶكتەم ۇلتتىڭ ٶركەنيەتٸنە جۇتىلىپ كەتەدٸ.
قايتا قۇرۋدىڭ دامۋ بارىسى كەڭەستٸك يمپەرييانىڭ ىدىراۋىنا الىپ كەلدٸ. بۇل كەزدەيسوقتىق ەمەس, زاڭدىلىق بولاتىن. وسىنداي ەلەڭ-الاڭ كەزەڭدە – 1990 جىلعى 25 قازاندا قابىلدانعان قازاق كسر-نٸڭ مەملەكەتتٸك ەگەمەندٸگٸ تۋرالى دەكلاراتسييا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتٸك تەۋەلسٸزدٸگٸ تۋرالى كونستيتۋتسييالىق زاڭىنىڭ قابىلدانۋىنا قۇقىقتىق-زاڭنامالىق نەگٸز قالادى. 1991 جىلعى 16 جەلتوقسان – تەۋەلسٸزدٸك كٷنٸمەن بٸرگە «رەسپۋبليكا كٷنٸ» دەگەن اتپەن مەملەكەتتٸك مەرەكەلەردٸڭ تٸزٸمٸنە ەنگٸزٸلدٸ.
حالقىمىز ٷشٸن تاعدىرشەشتٸ قۇقىقتىق نەگٸزگە اينالعان وسى ەكٸ قۇجاتتىڭ قابىلدانۋىنداعى تۇڭعىش پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ ەڭبەگٸن جوققا شىعارۋعا بولمايدى. ەيتسە دە دەكلاراتسييانىڭ قابىلدانعان كٷنٸن مەملەكەتتٸك مەرەكەلەر تٸزٸمٸنەن الىپ تاستاۋدىڭ تاساسىندا ۇلتتىق مٷددەگە ساي كەلمەيتٸن ساياسي شەشٸمدەر جاتقانى اڭعارىلادى. ونىڭ باستى ايعاعى – تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزدٸ تۇعىرلاعان حالىقارالىق ماڭىزى بار قۇجاتتا بەلگٸلەنگەن, ەسٸرەسە ۇلتتىق مٷددەگە بايلانعان ساياسي قۇندىلىقتاردان شەگٸنۋ بولدى. ەرينە, كەز كەلگەن قۇجات قاتىپ قالعان دوگما ەمەس, وعان دا ۋاقىت تالابىنا ساي ٶزگەرٸس ەنگٸزٸلەدٸ. بٸراق ونداعى بەلگٸلەنگەن باستى قۇندىلىقتار ەمەس, وسى قۇندىلىقتاردى ٸسكە اسىرۋ تەسٸلدەرٸ ٶزگەرۋٸ مٷمكٸن.
دەكلاراتسييانىڭ 7-بابىندا كٶزدەلگەن «قازاقستان رەسپۋبليكاسى جاپپاي قۋعىن-سٷرگiن, كٷشتەپ ۇجىمداستىرۋ كەزەڭدەرiندە, ادامگەرشiلiككە جات ٶزگە دە ساياسي شارالار نەتيجەسٸندە رەسپۋبليكا تەرريتوريياسىنان كەتۋگە مەجبٷر بولعان ادامدار مەن ولاردىڭ ۇرپاقتارىنىڭ, سونداي-اق بۇرىنعى وداقتاس رەسپۋبليكالار تەرريتوريياسىندا تۇراتىن قازاقتاردىڭ ٶز تەرريتوريياسىنا قايتىپ ورالۋى ٷشiن جاعداي جاسايدى» دەگەن تالاپتىڭ ورىندالۋىنىڭ موراتورييگە ۇلاسىپ, پەرمەندٸ تٷردە ٸسكە اسىرىلماۋىنا قويىلعان تٷرلٸ كەدەرگٸلەردەن وسىنداي شەگٸنٸستٸ بايقايمىز.
سول سيياقتى 11-باپتاعى «جەر جەنە ونىڭ قويناۋى, سۋ, ەۋە كەڭiستiگi, ٶسiمدٸكتەر مەن جانۋارلار دٷنيەسi, باسقا دا تابيعي رەسۋرستار, ەكونوميكالىق جەنە عىلىمي-تەحنيكالىق پوتەنتسيال قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتiك تەۋەلسiزدiگiنiڭ نەگiزiن قۇراي وتىرىپ, تەك قانا سونىڭ مەنشiگiندە بولادى» دەگەن ۇستانىمنىڭ دا شەتەلدٸكتەرگە جەر ساتۋ تٷرٸندە حالىقتىڭ ەل تاعدىرى ٷشٸن الاڭداۋىنا, تٸپتٸ ساياسي تولقۋىنا نەگٸز بولعاندىعىن وسىنداي دەكلاراتسييادا بەلگٸلەنگەن مەڭگٸلٸك قۇندىلىقتاردان, ۇلتتىق مٷددەدەن شەگٸنۋ بولعانىن ايتا الامىز.
ەگەمەندٸك دەكلاراتسيياسى – قازاق حالقى ۇلت بولىپ, مەملەكەت بولىپ تۇرعاندا بارىنشا ۇلىقتالاتىن ساياسي قۇندىلىعىمىز. ۇلتتىق يدەياعا اينالعان, ەلٸمٸزدٸڭ تەۋەلسٸزدٸگٸنە قۇقىقتىق-زاڭنامالىق نەگٸز قالاعان جەنە بٷگٸنگٸ ساياسي دامۋىمىزدىڭ ٶزەگٸن قۇراعان قۇجاتتىڭ ۋاقىت ٶتكەن سايىن ماڭىزى ارتا تٷسەدٸ.
حازرەتەلٸ تۇرسىن, ق. ياساۋي اتىنداعى حقتۋ-نٸڭ وقىتۋشىسى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
