Jańa Konstitýtsiia Qazaqstannyń saiasi júiesin jańǵyrtyp, jańa memlekettik institýttardyń qalyptasýyna negiz boldy, dep habarlaidy dalanews.kz.
Dala News tilshisi ál-Farabi atyndaǵy Qazaq ulttyq ýniversitetiniń professory, zań ǵylymdarynyń doktory, Ulttyq zań akademiiasynyń akademigi Alýa Salamatqyzy Ibraevamen suhbattasyp, jańa konstitýtsiialyq modeldiń erekshelikteri, Quryltaidyń róli jáne aldaǵy saiasi úderister týraly áńgimelesti.
Jańa Konstitýtsiia kúshine engennen keiin Qazaqstannyń saiasi júiesinde qandai túbegeili ózgerister oryn aldy? Bul reformalardyń qoǵam men memlekettik basqarýǵa áserin qalai baǵalaisyz?
Jańa Konstitýtsiia Qazaqstannyń saiasi ómirin ózgertýge baǵyttalǵan mańyzdy qujat dep esepteimin. Eń aldymen, jańa institýttar paida boldy. Atap aitqanda, Qazaqstannyń Halyq Keńesi men Quryltai quryldy. Osy ózgeristerdi iske asyrý úshin birqatar konstitýtsiialyq zańdar qabyldandy. Sonymen qatar jańa partiialardyń paida bolýyna múmkindik jasalyp, azamattardyń saiasatqa degen qyzyǵýshylyǵy artyp keledi. Quryltai týraly, Prezident týraly jáne Qazaqstan Halyq Keńesi týraly zańdar jańa saiasi ómirdiń quqyqtyq negizin qalyptastyryp otyr. Konstitýtsiia azamattardyń saiasatqa qatysý múmkindigin keńeitti. Atap aitqanda, 35-bapta ár azamattyń saiasi ómirge qatysý quqyǵy bekitilgen jáne memlekettiń osy quqyqty qamtamasyz etetini kórsetilgen. Sondyqtan jańa Konstitýtsiia qoǵamnyń saiasi belsendiligin arttyrýǵa baǵyttalǵan mańyzdy qujat dep sanaimyn.
Ulttyq quryltaidyń qurylýy jańa konstitýtsiialyq modeldiń mańyzdy institýttarynyń biri retinde qarastyrylyp otyr. Onyń memlekettik sheshimder qabyldaý protsesine jáne qoǵammen dialog ornatýǵa yqpaly qandai?
Buryn Ulttyq quryltai qoǵamdyq uiym bolǵan, al qazir Quryltai – zań shyǵarý biligin júzege asyratyn Qazaqstan Respýblikasynyń joǵary ókildi organy. Quryltai – bul Parlament. Qazaqta erteden «quryltai» degen uǵym bolǵan. Onda eldiń bedeldi, aqyldy adamdary jinalyp, mańyzdy sheshimder qabyldaityn. Qazirgi Quryltai da osy dástúrdiń jalǵasy retinde qyzmet etedi. Memlekettik sheshimder qabyldaý protsesine yqpalyna kelsek, memlekettiń maqsaty azamattardyń birigip, saiasi partiialar arqyly jumys isteýi, ortaq sheshim qabyldaýy. Sondyqtan qazirgi Konstitýtsiiaǵa sáikes Quryltai depýtattary tek saiasi partiialar arqyly sailanady. Burynǵy Konstitýtsiia boiynsha majoritarlyq júie arqyly da sailaýǵa qatysý múmkindigi bolǵan. Qazir bul tártip ózgerdi. Endi basty qaǵidat jeke adamnyń emes, qoǵamnyń, saiasi birlestikterdiń atynan qatysý. Búginde Qazaqstanda jeti saiasi partiia bar. Menińshe, bul jetkilikti. Ár partiianyń óz ustanymy, óz jaqtastary bar. Sol partiialar Quryltaidyń 145 depýtaty úshin sailaýǵa qatysyp, qoǵamnyń túrli kózqarasyn bildiredi. Sondyqtan Quryltai elimizdiń saiasi ómiriniń negizgi institýttarynyń birine ainalady dep esepteimin.
Aldaǵy sailaý jańa Konstitýtsiia aiasynda ótetin mańyzdy saiasi naýqandardyń biri bolmaq. Onyń burynǵy sailaýlardan qandai ereksheligi bolady jáne sailaý saiasi jańǵyrýdyń naqty kórsetkishine ainala ala ma?
Jańa Konstitýtsiianyń qabyldanýyna bailanysty saiasi partiialardyń róli aitarlyqtai artty. Buryn «uiqydaǵy partiialar» dep aitylatyn saiasi uiymdardyń barlyǵy qazir belsendi jumys istep jatyr. Mysaly, Baitaq partiiasyn alýǵa bolady. Bul partiia qorshaǵan ortany qorǵaý máselesine basymdyq beredi. Tabiǵatty qorǵaý máselesi Konstitýtsiiada da kórinis tapqan. Atap aitqanda, Konstitýtsiianyń preambýlasynda jáne basqa da baptarynda tabiǵatqa uqypty qaraý qajettigi aitylǵan. Sondyqtan menińshe, Baitaq partiiasynyń óz orny bar. Sondai-aq Aýyl partiiasy bar. Ol eń aldymen aýyl turǵyndaryn, jergilikti halyqty biriktirip, olardyń saiasi ómirge belsendi qatysýyna múmkindik beredi. Jalpy álemdik tájiribege qarasaq, azamattar kóbine saiasi partiialardyń ainalasyna toptasady. Sondyqtan aldaǵy sailaý óte qyzyqty ótedi dep oilaimyn. Eń bastysy barlyq azamat sailaýǵa qatysýy kerek. Qazaqstandy álemdegi orta memleketterdiń qataryna jatqyzýǵa bolady. Elimizdiń artyqshylyqtary da, sheshýdi qajet etetin máseleleri de bar. Onyń ishinde tabiǵatqa qatysty túitkilder de kezdesedi. Jerimiz keń bolǵanymen, halyq sany shamamen 20 million bes júz myńǵa jýyq. Sondyqtan túrli qiyndyqtar bolady. Biraq osynyń bárin sheshýdiń tetikteri Konstitýtsiiada qarastyrylǵan dep esepteimin.
Aldaǵy kezeńde jańa Konstitýtsiianyń áleýetin tolyq iske asyrý úshin qandai quqyqtyq nemese saiasi qadamdarǵa basymdyq berilýi tiis dep esepteisiz?
Menińshe, Konstitýtsiiadaǵy ózgerister durys baǵytta júzege asyp jatyr. Birinshiden, bul «Ádiletti Qazaqstan» baǵyty. Ekinshiden, Konstitýtsiiada bekitilgen «Zań jáne tártip» qaǵidaty. Bul da óte mańyzdy baǵyt dep esepteimin.Úshinshiden, qazirgi ekonomikalyq jaǵdaiǵa bailanysty ekonomika máselesine erekshe kóńil bólinip otyr. Konstitýtsiianyń 27-babynda ár adamnyń eńbek etýge quqyǵy bar ekeni kórsetilgen. Bul memleket tarapynan jumys oryndaryn ashýǵa, halyqty jumyspen qamtýǵa jáne osy baǵyttaǵy jumysty turaqty baqylaýǵa erekshe nazar aýdarý qajet ekenin bildiredi. Menińshe, eń bastysy jumyssyz adamnyń bolmaýy. Sondyqtan qazirgi tańda Eńbek kodeksine ózgerister engizilip jatyr. Jalpy ekonomikaǵa qatysty zańnamada da kóptegen ózgerister bolýy qajet. Osyǵan bailanysty saiasat ta, quqyqtyq júie de ýaqyt talabyna sai ózgerip otyrady.
