جاڭا كونستيتۋتسييا قازاقستاننىڭ ساياسي جٷيەسٸن جاڭعىرتىپ, جاڭا مەملەكەتتٸك ينستيتۋتتاردىڭ قالىپتاسۋىنا نەگٸز بولدى, دەپ حابارلايدى dalanews.kz.
Dala News تٸلشٸسٸ ەل-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ پروفەسسورى, زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, ۇلتتىق زاڭ اكادەميياسىنىڭ اكادەميگٸ الۋا سالاماتقىزى يبراەۆامەن سۇحباتتاسىپ, جاڭا كونستيتۋتسييالىق مودەلدٸڭ ەرەكشەلٸكتەرٸ, قۇرىلتايدىڭ رٶلٸ جەنە الداعى ساياسي ٷدەرٸستەر تۋرالى ەڭگٸمەلەستٸ.
جاڭا كونستيتۋتسييا كٷشٸنە ەنگەننەن كەيٸن قازاقستاننىڭ ساياسي جٷيەسٸندە قانداي تٷبەگەيلٸ ٶزگەرٸستەر ورىن الدى? بۇل رەفورمالاردىڭ قوعام مەن مەملەكەتتٸك باسقارۋعا ەسەرٸن قالاي باعالايسىز?
جاڭا كونستيتۋتسييا قازاقستاننىڭ ساياسي ٶمٸرٸن ٶزگەرتۋگە باعىتتالعان ماڭىزدى قۇجات دەپ ەسەپتەيمٸن. ەڭ الدىمەن, جاڭا ينستيتۋتتار پايدا بولدى. اتاپ ايتقاندا, قازاقستاننىڭ حالىق كەڭەسٸ مەن قۇرىلتاي قۇرىلدى. وسى ٶزگەرٸستەردٸ ٸسكە اسىرۋ ٷشٸن بٸرقاتار كونستيتۋتسييالىق زاڭدار قابىلداندى. سونىمەن قاتار جاڭا پارتييالاردىڭ پايدا بولۋىنا مٷمكٸندٸك جاسالىپ, ازاماتتاردىڭ ساياساتقا دەگەن قىزىعۋشىلىعى ارتىپ كەلەدٸ. قۇرىلتاي تۋرالى, پرەزيدەنت تۋرالى جەنە قازاقستان حالىق كەڭەسٸ تۋرالى زاڭدار جاڭا ساياسي ٶمٸردٸڭ قۇقىقتىق نەگٸزٸن قالىپتاستىرىپ وتىر. كونستيتۋتسييا ازاماتتاردىڭ ساياساتقا قاتىسۋ مٷمكٸندٸگٸن كەڭەيتتٸ. اتاپ ايتقاندا, 35-باپتا ەر ازاماتتىڭ ساياسي ٶمٸرگە قاتىسۋ قۇقىعى بەكٸتٸلگەن جەنە مەملەكەتتٸڭ وسى قۇقىقتى قامتاماسىز ەتەتٸنٸ كٶرسەتٸلگەن. سوندىقتان جاڭا كونستيتۋتسييا قوعامنىڭ ساياسي بەلسەندٸلٸگٸن ارتتىرۋعا باعىتتالعان ماڭىزدى قۇجات دەپ سانايمىن.
ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ قۇرىلۋى جاڭا كونستيتۋتسييالىق مودەلدٸڭ ماڭىزدى ينستيتۋتتارىنىڭ بٸرٸ رەتٸندە قاراستىرىلىپ وتىر. ونىڭ مەملەكەتتٸك شەشٸمدەر قابىلداۋ پروتسەسٸنە جەنە قوعاممەن ديالوگ ورناتۋعا ىقپالى قانداي?
بۇرىن ۇلتتىق قۇرىلتاي قوعامدىق ۇيىم بولعان, ال قازٸر قۇرىلتاي – زاڭ شىعارۋ بيلٸگٸن جٷزەگە اسىراتىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جوعارى ٶكٸلدٸ ورگانى. قۇرىلتاي – بۇل پارلامەنت. قازاقتا ەرتەدەن «قۇرىلتاي» دەگەن ۇعىم بولعان. وندا ەلدٸڭ بەدەلدٸ, اقىلدى ادامدارى جينالىپ, ماڭىزدى شەشٸمدەر قابىلدايتىن. قازٸرگٸ قۇرىلتاي دا وسى دەستٷردٸڭ جالعاسى رەتٸندە قىزمەت ەتەدٸ. مەملەكەتتٸك شەشٸمدەر قابىلداۋ پروتسەسٸنە ىقپالىنا كەلسەك, مەملەكەتتٸڭ ماقساتى ازاماتتاردىڭ بٸرٸگٸپ, ساياسي پارتييالار ارقىلى جۇمىس ٸستەۋٸ, ورتاق شەشٸم قابىلداۋى. سوندىقتان قازٸرگٸ كونستيتۋتسيياعا سەيكەس قۇرىلتاي دەپۋتاتتارى تەك ساياسي پارتييالار ارقىلى سايلانادى. بۇرىنعى كونستيتۋتسييا بويىنشا ماجوريتارلىق جٷيە ارقىلى دا سايلاۋعا قاتىسۋ مٷمكٸندٸگٸ بولعان. قازٸر بۇل تەرتٸپ ٶزگەردٸ. ەندٸ باستى قاعيدات جەكە ادامنىڭ ەمەس, قوعامنىڭ, ساياسي بٸرلەستٸكتەردٸڭ اتىنان قاتىسۋ. بٷگٸندە قازاقستاندا جەتٸ ساياسي پارتييا بار. مەنٸڭشە, بۇل جەتكٸلٸكتٸ. ەر پارتييانىڭ ٶز ۇستانىمى, ٶز جاقتاستارى بار. سول پارتييالار قۇرىلتايدىڭ 145 دەپۋتاتى ٷشٸن سايلاۋعا قاتىسىپ, قوعامنىڭ تٷرلٸ كٶزقاراسىن بٸلدٸرەدٸ. سوندىقتان قۇرىلتاي ەلٸمٸزدٸڭ ساياسي ٶمٸرٸنٸڭ نەگٸزگٸ ينستيتۋتتارىنىڭ بٸرٸنە اينالادى دەپ ەسەپتەيمٸن.
الداعى سايلاۋ جاڭا كونستيتۋتسييا اياسىندا ٶتەتٸن ماڭىزدى ساياسي ناۋقانداردىڭ بٸرٸ بولماق. ونىڭ بۇرىنعى سايلاۋلاردان قانداي ەرەكشەلٸگٸ بولادى جەنە سايلاۋ ساياسي جاڭعىرۋدىڭ ناقتى كٶرسەتكٸشٸنە اينالا الا ما?
جاڭا كونستيتۋتسييانىڭ قابىلدانۋىنا بايلانىستى ساياسي پارتييالاردىڭ رٶلٸ ايتارلىقتاي ارتتى. بۇرىن «ۇيقىداعى پارتييالار» دەپ ايتىلاتىن ساياسي ۇيىمداردىڭ بارلىعى قازٸر بەلسەندٸ جۇمىس ٸستەپ جاتىر. مىسالى, بايتاق پارتيياسىن الۋعا بولادى. بۇل پارتييا قورشاعان ورتانى قورعاۋ مەسەلەسٸنە باسىمدىق بەرەدٸ. تابيعاتتى قورعاۋ مەسەلەسٸ كونستيتۋتسييادا دا كٶرٸنٸس تاپقان. اتاپ ايتقاندا, كونستيتۋتسييانىڭ پرەامبۋلاسىندا جەنە باسقا دا باپتارىندا تابيعاتقا ۇقىپتى قاراۋ قاجەتتٸگٸ ايتىلعان. سوندىقتان مەنٸڭشە, بايتاق پارتيياسىنىڭ ٶز ورنى بار. سونداي-اق اۋىل پارتيياسى بار. ول ەڭ الدىمەن اۋىل تۇرعىندارىن, جەرگٸلٸكتٸ حالىقتى بٸرٸكتٸرٸپ, ولاردىڭ ساياسي ٶمٸرگە بەلسەندٸ قاتىسۋىنا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. جالپى ەلەمدٸك تەجٸريبەگە قاراساق, ازاماتتار كٶبٸنە ساياسي پارتييالاردىڭ اينالاسىنا توپتاسادى. سوندىقتان الداعى سايلاۋ ٶتە قىزىقتى ٶتەدٸ دەپ ويلايمىن. ەڭ باستىسى بارلىق ازامات سايلاۋعا قاتىسۋى كەرەك. قازاقستاندى ەلەمدەگٸ ورتا مەملەكەتتەردٸڭ قاتارىنا جاتقىزۋعا بولادى. ەلٸمٸزدٸڭ ارتىقشىلىقتارى دا, شەشۋدٸ قاجەت ەتەتٸن مەسەلەلەرٸ دە بار. ونىڭ ٸشٸندە تابيعاتقا قاتىستى تٷيتكٸلدەر دە كەزدەسەدٸ. جەرٸمٸز كەڭ بولعانىمەن, حالىق سانى شامامەن 20 ميلليون بەس جٷز مىڭعا جۋىق. سوندىقتان تٷرلٸ قيىندىقتار بولادى. بٸراق وسىنىڭ بەرٸن شەشۋدٸڭ تەتٸكتەرٸ كونستيتۋتسييادا قاراستىرىلعان دەپ ەسەپتەيمٸن.
الداعى كەزەڭدە جاڭا كونستيتۋتسييانىڭ ەلەۋەتٸن تولىق ٸسكە اسىرۋ ٷشٸن قانداي قۇقىقتىق نەمەسە ساياسي قادامدارعا باسىمدىق بەرٸلۋٸ تيٸس دەپ ەسەپتەيسٸز?
مەنٸڭشە, كونستيتۋتسيياداعى ٶزگەرٸستەر دۇرىس باعىتتا جٷزەگە اسىپ جاتىر. بٸرٸنشٸدەن, بۇل «ەدٸلەتتٸ قازاقستان» باعىتى. ەكٸنشٸدەن, كونستيتۋتسييادا بەكٸتٸلگەن «زاڭ جەنە تەرتٸپ» قاعيداتى. بۇل دا ٶتە ماڭىزدى باعىت دەپ ەسەپتەيمٸن.ٷشٸنشٸدەن, قازٸرگٸ ەكونوميكالىق جاعدايعا بايلانىستى ەكونوميكا مەسەلەسٸنە ەرەكشە كٶڭٸل بٶلٸنٸپ وتىر. كونستيتۋتسييانىڭ 27-بابىندا ەر ادامنىڭ ەڭبەك ەتۋگە قۇقىعى بار ەكەنٸ كٶرسەتٸلگەن. بۇل مەملەكەت تاراپىنان جۇمىس ورىندارىن اشۋعا, حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋعا جەنە وسى باعىتتاعى جۇمىستى تۇراقتى باقىلاۋعا ەرەكشە نازار اۋدارۋ قاجەت ەكەنٸن بٸلدٸرەدٸ. مەنٸڭشە, ەڭ باستىسى جۇمىسسىز ادامنىڭ بولماۋى. سوندىقتان قازٸرگٸ تاڭدا ەڭبەك كودەكسٸنە ٶزگەرٸستەر ەنگٸزٸلٸپ جاتىر. جالپى ەكونوميكاعا قاتىستى زاڭنامادا دا كٶپتەگەن ٶزگەرٸستەر بولۋى قاجەت. وسىعان بايلانىستى ساياسات تا, قۇقىقتىق جٷيە دە ۋاقىت تالابىنا ساي ٶزگەرٸپ وتىرادى.
