Investor álemge jańa lep ákeletin ǵylymi jańalyqtar arqyly qalai tabys taba alady
Tarihta ǵylymi jańalyqtar adamzattyń alǵa eń úlken umtylystarynyń katalizatory boldy. Biz genetika, jasandy intellekt, taza energiia jáne kvanttyq esepteýler salasynda jetistikterge negizdelgen jańa tehnologiialyq dáýirde turǵandyqtan, bul innovatsiialar san alýan múmkindikterdi usynady. Investorlar ótken ónerkásiptik revoliýtsiialardan paida tapqany siiaqty, búgingi ǵylymi jetistikterdi tanityn ári áreket etetinder erteńgi ekonomikalyq tabystyń aldyńǵy qatarynda bolýy múmkin. Bul maqalada biz álemdi ózgertetin bolashaǵy zor ǵylymi jańalyqtardy jáne tájiribeli investorlardyń olardan qalai paida tabatynyn qarastyramyz.
Álemge jańa lep ákeletin ǵylymi jańalyqtar
- CRISPR revoliýtsiiasy — ómir kodyn qaita jazý
Sońǵy onjyldyqtaǵy eń jańashyl jańalyqtardyń biri - gendi óńdeitin qýatty CRISPR-Cas9 quraly. CRISPR quralynyń ashylý joly bir ǵasyr buryn Gregor Mendel 19 ǵasyrda burshaqqa jasaǵan tájiribelerimen genetikanyń negizin qalaǵan kezde bastaldy. DNQ-ny ómir syzbasy retinde túsiný Ýotson jáne Kriktiń 1953 jyly qos shiyrshyqtyń ashylýymen alǵa jyljydy, biraq tek 2012 jyly CRISPR-Cas9 genetikalyq materialdy ózgertýdiń naqty tetigi retinde engizildi. DNQ-ny óz qalaýy boiynsha aila-sharǵy jasaý múmkindigi genetika salasyndaǵy ǵasyrlar boiǵy jumystyń sharyqtaý shegi bolyp tabylady.
CRISPR Therapeutics (CRSP), Editas Medicine (EDIT) jáne Intellia Therapeutics (NTLA) siiaqty kompaniialar jańa emdeý ádisterin ázirleý úshin CRISPR tehnologiiasyn qoldanýdyń aldyńǵy qatarynda. Genderdi redaktsiialaý klinikalyq qoldanýǵa bet burǵandyqtan, bul kompaniialar ózderin tym qatty ósýge daiyn salanyń kóshbasshylary retinde kórsetedi.
- mRNQ vaktsinalarynyń serpini-meditsinadaǵy jańa dáýir
COVID-19 virýsymen kúresý úshin mRNQ vaktsinalaryn jyldam ázirleý zamanaýi biotehnologiianyń jyldamdyǵy men beiimdiligin kórsetti. Biraq ol úshin irgetas 1960 jyldardyń basynda, biohimikterdiń RNQ-ny ashýymen qalandy. Ǵalymdar Katalin Kariko men Driý Vaismannyń 1990 jyldardaǵy mRNQ-daǵy izasharlyq jumysy bul tehnologiiany vaktsinalarda qoldanýǵa negiz boldy.
mRNQ tehnologiiasy dene jasýshalaryna álsiregen nemese óli virýstardy engizbesten immýndyq reaktsiialardy týdyratyn aqýyzdardy jasaýǵa múmkindik beredi. Buryn vaktsinalar aýrýdy joiǵan siiaqty, mRNQ platformasy meditsinalyq landshaftty túbegeili ózgertý arqyly búgingi kúnniń densaýlyq saqtaýdyń eń kúrdeli máselelerin sheshýge múmkindik beredi.
Moderna (MRNA), BioNTech (BNTX) jáne Pfizer (PFE) mRNQ tehnologiiasynyń tiimdiligi dáleldendi. Olardyń COVID-19 vaktsinalarynyń jetistigi emdelýde odan ári innovatsiialarǵa jol ashty, bul olardy investitsiialaýǵa myqty úmitkerlerge ainaldyrdy, sebebi mRNQ-ny qoldaný basqa emdik salalarda keńeiip keledi.
- Elektromobilder revoliýtsiiasy (EV) - kóliktiń ózgerýi
20 ǵasyrdyń basynda qozǵalǵyshtary benzinmen júretin avtomobilderge aýysý qoǵam men ekonomikada tóńkeris jasady. Elektromobilderge qazirgi aýysý – kómirtegi shyǵaryndylaryn azaitý jáne klimattyń ózgerýin sheshý qajettiliginen týyndaǵan tereń tehnologiialyq ózgeris.
Elektromobil (EV) tujyrymdamasy 19 ǵasyrdyń sońyna qarai, jańashyldardar Tomas Devenport pen Ýiliam Morrison alǵashqy prototipterdi jasaǵan kezde bastalady. Biraq 21-ǵasyrda ǵana olar Tesla-nyń arqasynda keń kommertsiialyq jetistikterge qol jetkize bastady. Ilon Masktyń basshylyǵymen ol elektromobilder jasap qana qoimai, sondai-aq olardy ishki janý qozǵaltqyshtarynan jahandyq aýysýdy yntalandyrý arqyly qalaýly jáne qoljetimdi etti. Bul revoliýtsiia sondai-aq akkýmýliator tehnologiiasy men qýattaý jelilerin qosa alǵanda, EV infraqurylymy men jetkizý tizbeginiń damýyn katalizdeidi.
Tesla (TSLA) elektromobilderdiń kóshbasshysy bolyp qala beredi, biraq Riven (RIVEN), Nio (NIO) jáne Lucid Motors (LCID) siiaqty básekelester ózderiniń múmkindikterin tez keńeitýde. Investorlar sondai-aq elektromobilderdi jetkizý tizbegine qatysatyn kompaniialarǵa nazar aýdara alady: litii óndiretin Albemarle (ALB) jáne akkýmýliator batareialary segmentindegi revoliýtsiianyń aldynda turǵan Endovix (ENVX).
- Jasandy intellektti damytý - salalardy transformatsiialaý
Jasandy intellekttiń (JI) damýy sońǵy jyldardaǵy eń túrlenetin tehnologiialyq jetistikterdiń biri bolyp tabylady. Jasandy intellekt tujyrymdamasy 20 ǵasyrdyń ortasyna qarai, iaǵni Alan Tiýring pen Djon Makkarti siiaqty izasharlar onyń teoriialyq negizin qalaǵan kezde bastalǵanymen, jasandy intellekt sońǵy onjyldyqta ǵana praktikada keńinen qoldanylady.
Mysaly, jasandy intellekt negizindegi diagnostikalyq quraldar endi meditsinalyq keskinderdi tańǵajaiyp dáldikpen taldai alady, al mashinalyq oqytý algoritmderi saýda strategiialaryn ońtailandyrady jáne tutynýshy tájiribesin jekelendiredi. Google (GOOGLE), Amazon (AMZN) jáne Microsoft (MSFT) izdeý júieleri men daýystyq kómekshilerden bastap jetkizilim tizbegin basqarýǵa jáne klientterge qyzmet kórsetýge deiin barlyǵyn jaqsartý úshin jasandy intellektti ózderiniń negizgi operatsiialaryna biriktirdi.
Jasandy intellektke qyzyǵýshylyq tanytqan investorlar osy revoliýtsiianyń aldyńǵy qatarynda turǵan kompaniialarǵa nazar aýdara alady. Mysaly, Nvidia (NVDA) kóptegen jasandy intellekt qoldanbalary jumys isteitin jáne berilgen naryqtyń 80%-yn alatyn grafikalyq protsessorlardy jetkizedi. Alphabet (GOOGLE) óziniń Google AI jáne Microsoft (MSFT) bólimshesi arqyly jasandy intellekt zertteýleri men qoldanýdy basqarady.
Álemge jańa lep ákeletin bolashaq ǵylymi jańalyqtar
Bolashaqqa kóz júgirtsek, bolashaq qoǵamdy bý qozǵaltqyshynyń nemese Internettiń ónertabysymen salystyrýǵa bolatyn masshtabta ózgerte alatyn jańalyqtarǵa toly dep aitýǵa bolady. Taza energiiadan ozyq esepteýlerge deiin bul jetistikter salalarda tóńkeris jasaýǵa jáne jańa investitsiialyq deńgeilerdi qurýǵa ýáde beredi.
- Iadrolyq sintez — taza energiianyń bolashaǵy
Kóbinese energiianyń «Qasietti Graal» dep atalatyn iadrolyq sintez — kún men juldyzdardy qorektendiretin protsess. 1930 jyldary iadrolyq bólinýdiń ashylýy energetikalyq landshaftty túbegeili ózgertken atom elektr stantsiialarynyń qurylýyna ákeldi. Alaida radiatsiia men iadrolyq apattardyń táýekeli negizgi kemshilikter boldy. Termoiadrolyq sintez, kerisinshe, taza, qaýipsiz energiiany ýáde etedi, bul adamzattyń ornyqty energiiaǵa degen umtylysynyń jańa taraýyn belgileidi. Sońǵy jetistikter kórsetkendei, biz iadrolyq bólinýmen bailanysty táýekelsiz taza energiianyń sheksiz qoryn qamtamasyz etetin praktikalyq iadrolyq sintezge qol jetkizýdiń aldynda turýymyz múmkin.
Iske asyrýda aitarlyqtai kedergiler bar (masshtabtaý, ornatý qaýipsizdigi, lazerdi generatsiialaýǵa qajetti energiia, janama ónimderdiń qaldyqtary jáne t.b.), olar shyndyqqa ainalmas buryn sheshilýi kerek. Alaida, iadrolyq sintezdi tutandyrýdaǵy serpilis bolashaq progreske jol ashatyn mańyzdy kezeń bolyp tabylady jáne kútilgendei, bul tehnologiiany 2050 jylǵa qarai kommertsiialandyrýǵa bolady.
Commonwealth Fusion Systems jáne TAE Technologies siiaqty kompaniialar termoiadrolyq energiia salasyndaǵy zertteý jumystaryna basshylyq etedi. Bul kompaniialar áli birjaǵa shyqpaǵanymen, keńirek energetika salasyna tartylǵan General Electric (GE) jáne Siemens (SIE) siiaqty energetikalyq alpaýyttar termoiadrolyq sintez tehnologiiasynyń jetistikterinen paida kórýi múmkin.
- Jalpy maqsattaǵy jasandy intellekt (AGI) — intellekten tys tańy
Jalpy maqsattaǵy jasandy intellekt (AGA) jasandy intellekt evoliýtsiiasynyń kelesi satysyn bildiredi. Jasandy intellekttiń yqtimal saldary tań qaldyrady, sebebi ol qarapaiym tapsyrmalardy ǵana emes, sondai-aq densaýlyq saqtaý, bilim berý jáne qarjy siiaqty salalarda tóńkeris jasai otyryp, kúrdeli sheshim qabyldaý protsesterin avtomattandyrady. Mehanikalandyrý aýyl sharýashylyǵy men óndiristi ózgertkendei, jasandy intellekt álemdik ekonomikany áleýetti túrde ózgerte otyryp, ziiatkerlik jumysty avtomattandyrýǵa ýáde beredi.
Microsoft (MSFT) siiaqty firmalar qoldaityn enshiles DeepMind jáne OpenAI arqyly Alphabet (GOOGL) siiaqty kompaniialar AGI zertteýleriniń aldyńǵy qatarynda. Investorlar sondai-aq jabdyǵy jasandy intellekt ázirleý úshin sheshýshi máni bar Nvidia (NVDA) siiaqty kompaniialarǵa, sondai-aq keńirek qamtý úshin Global X Robotics & Artificial Intelligence ETF (BOTZ) nemese iShares U.S. Technology ETF (IYW) siiaqty jasandy intellektke baǵyttalǵan ETF-ke nazar aýdara alady.
- Ǵaryshty otarlaý — adamzattyń kelesi shekarasy
Ǵaryshty otarlaý týraly arman endi ǵylymi shytyrmanmen shektelmeidi. Ilon Mask basqaratyn SpaceX jáne Djeff Bezos negizin qalaǵan Blue Origin siiaqty jeke kompaniialar Marsty otarlaýǵa jáne adamdardyń Jerden tys jerde turaqty qonystaryn jasaýǵa umtylý arqyly ǵaryshtyq saiahattyń shekaralaryn itermeleidi. Qaita paidalanýǵa bolatyn zymyrandar men ǵaryshtyq infraqurylym salasyndaǵy jetistikter aldaǵy onjyldyqtarda ǵaryshty otarlaýdy únemdi ete alady. Jaqynda SpaceX kompaniiasynyń Polaris Dawn ǵarysh kemesiniń ekipajy bes kúndik tarihi missiiadan keiin Jerge oraldy, ol álemdegi alǵashqy kásibi emes ǵaryshkerlerdiń ǵaryshtyq serýenin qamtydy. NASA Amerikalyq ǵarysh agenttigi málimdegendei, bul missiia kommertsiialyq ǵarysh indýstriiasy úshin «alǵa alpaýyt umtylý» ekenin aitty.
SpaceX jáne Blue Origin siiaqty Lockheed Martin (LMT), AST SpaceMobile (ASTS), Rocket Lab (RKLB) jáne Boeing (BA) siiaqty kompaniialar jeke kompaniialar bolyp tabylady, ǵaryshty igerý úshin qajetti tehnologiialarmen jumys isteýde. Sondai-aq, aeroǵaryshtyq ETF, mysaly, Procure Space ETF (UFO) osy qarqyndy damyp kele jatqan sektorǵa investitsiia salýdyń jolyn usynady, sebebi ǵaryshtyq týrizm men otarlaý shyndyqqa ainalady.
- Kvanttyq esepteý — esepteýdiń jańa dáýiri
Kriptografiia, materialtaný jáne farmatsevtika siiaqty salalarda qoldaný arqyly kvanttyq esepteýler zamanaýi tehnologiialardyń kómegimen múmkin emes jetistikterdi asha alady. Kvanttyq esepteýler áli alǵashqy satysynda bolsa da, olar tez damyp keledi jáne IBM, Google jáne Microsoft siiaqty kompaniialar bul jaǵynan kóshbasshy orynda.
Tranzistordyń ónertabysy aqparattyq dáýirge jol ashqany siiaqty, kvanttyq esepteýler de tehnologiialyq progrestiń jańa dáýirin ashatyn derekterdiń úlken kólemin óńdeýge táýeldi salalarda tóńkeris jasai alady.
Kvanttyq tehnologiialardy belsendi túrde ázirleitin IBM (IBM) jáne Alphabet (GOOGL) siiaqty kompaniialar tikelei qol jetimdilikti usynady. Sonymen birge, IonQ (IONQ) siiaqty startaptar kvanttyq zertteýlerde múmkin bolatyn shekaralardy itermeleidi.
Búgingi jáne erteńgi ǵylymi jańalyqtar bizdiń álemdi biz elestete alatyn tásildermen ózgertýge daiyn.
Investorlar úshin ǵylymi jańalyqtardyń tarihy men bolashaǵyn túsiný osy transformatsiiany basqaratyn kompaniialar men tehnologiialardy anyqtaýdyń kilti bolyp tabylady. Biotehnologiia, taza energiia, jasandy intellekt jáne kvanttyq esepteý siiaqty sektorlarda ózderin erte satyda ornalastyra otyryp, investorlar innovatsiianyń kelesi úlken tolqynynan paida taba alady, ony burynǵy elektrlik, avtomobil jáne internet áleýetin túsingender de jasady. Bolashaq biz oilaǵannan da jaqyn jáne ol ózimen birge múmkindikter álemin ashýda.
Tamerlan Absaliamov, Freedom Finance Global kompaniiasynyń taldaýshysy
