Sońǵy 1–2 jylda Qazaqstan valiýtalyq naryǵynda kúrdeli jáne erekshe jaǵdai qalyptasty. Qazaqstan Ulttyq Banki teńgeniń turaqtylyǵyn saqtaý maqsatynda belsendi interventsiialar júrgizýin doǵarar emes. Sonymen birge naryqta Resei rýbli qolma-qol túrinde kóptep ainalymǵa túsip, valiýta aǵymynda disbalans qalyptasty deidi, mamandar.
Qarjy sarapshysy Jalǵasbek Aqbolat Dalanews.kz aqparat agenttigine valiýta naryǵyndaǵy kúrdeli jaǵdaiǵa qatysty pikir bildirdi.
Valiýta dinamikasy — tek aiyrbas baǵamyna ǵana emes, sonymen qatar syrtqy saýda úlgisine, import-eksport balansyna, ishki ekonomikalyq qurylymǵa da áser etedi. Sondyqtan “rýbl artady, dollar qubylady, teńge qorǵalýy kerek” degen kobinatsiia qarjygerler nazarynan tys qalǵan emes. Bul sala júieli saiasat pen syrtqy táýeldilikti qaita qaraýdy talap etedi, deidi Jalǵasbek Aqbolat.
“ishki naryqta rýbldiń tym artyq bolýyna bailanysty aitsam, 2024-2025 jyldary qolma-qol rýblge suranys kóp boldy. Bul bizge qalai áser etip otyr? Reseidiń rýblne suranys artsa, bizde importtyń baǵasy arzandaidy. Ekinshi jaǵy kóleńkeli ekonomikanyń kúsheiýine soqtyrady. Tiisinshe Reseiden keletin importqa tákeldilik basym bolyp otyr. Bul – qazaqstandyq óndiris pen ishki ónimderdiń taýar ainalymyna keri áserin beredi. Bankterde rýbl kóbeise, olar da dollardy satpaýǵa tyrysady. Óitkeni rýbldi ustap, dollardy kóptep satý - táýekeli basym qadam”,- deidi qarjyger.
Naryqtaǵy jaǵdaiǵa qarasaq 2025 jylǵy kúzde rýbl teńge aiyrbasy — 6.6 teńge shamasynda tirkeldi. Degenmen, valiýta naryǵyndaǵy úilespeýshilik tek baǵamda ǵana emes, naqty, iaǵni qolma-qol rýbl (banknotalar) naryqta kóbeidi, tiisinshe beznal (banktik ainalymda) rýbl tapshylyǵy baiqalǵan.
“Álbette rýbldiń sanktsiiada ekenin qaperden shyǵarmaý kerek.
Ekonomikanyń usynysy men suranysyna sáikes kóp bankter dollarǵa degen usynysty azaitýy kerek. Jalpy rýbldi qabyldaýdyń limitin qoiý, belgili bir kórsetkishten asyrmaý siiaqty qadam jasaý mańyzdy. Biraq importtaýshylar, ásirese Reseimen qatynasy bar firmalar kontraktterdi rýblmen tóleýge májbúr, sol úshin beznal rýblge suranys bar. Qolma qolsyz rýbl tapshylyǵy bolǵanymen, aiyrbas baǵamy joǵary qalyp otyr”,- deidi sarapshy Jalǵasbek Aqbolat.
Resei rýbli formaldy túrde artyq bolsa da, ol resmi, zańdy ekonomikalyq ainalymda tolyq paidalanylmaidy. Kóp bóligi kóleńkeli ainalym, shetelden keletin qonaqtar, shekaralyq saýda nemese birden basqa valiýtaǵa aiyrbastaý úshin qoldanylady. Bul Qazaqstan úshin ekonomikalyq aktiv emes, tek ótpeli qubylys. Osyndai disbalans rýbldiń turaqsyz aktiv ekenin kórsetedi, dep otyr mamandar.
Jalǵasbek Aqbolat dollar baǵamyna qatysty da óz boljamdaryn alǵa tartady. Ulttyq bank interventsiialary — “órt sóndirý quraly ma, álde ýaqytsha qorǵanysh pa? Sarapshyǵa osy saýaldy qoidyq.
Ulttyq bank 2024–2025 jyldary teńge baǵamyn ustap turý úshin jii interventsiialar júrgizip keledi. Mysaly, 2025 jylǵy shildede naryqtaǵy tómen likvidtilik pen spekýliativti qysymǵa qarsy — $125.6 mln kóleminde interventsiia jasalǵany habarlanǵan edi. Onyń maqsaty — dollar - teńge kýrsynyń kúrt aýytqýynan, áleýmettik-ekonomikalyq shoktardan saqtaný jáne naryqqa qajetti likvidtilikti qamtamasyz etý ekeni túsinikti. Interventsiialar valiýta naryǵyndaǵy qubylmalylyqty qysqa merzimde báseńdetýge kómektesedi. Bul áleýmettik shielenispen, halyqtyń salymy, nesie, baǵamdy turaqtandyrý, import baǵalaryna yryq berýmen kúreste mańyzdy.
“Alaida, bul — ýaqytsha sheshim. Uzaq merzimde interventsiialarǵa arqa súieý rezervterdi sarqyp, táýekelderdi arttyrady. Rezervtegi qorǵa qol sala berý - bizge úlken táýekel. Pandemiiadan keiingi jyldary rezervti óte qarqynda túrde paidalanyp jatyrmyz. Bolashaq qordy qazir jaǵyp jatyrmyz. Interventsiianyń tiimdi jaǵy da bar. Ol bir haýsqa jol bermeitin, órt sóndirýge óte qolaily. Biraq uzaq merzimde aqtap alatyn áreket bop tabylmaidy. 2015 jyldan bastap qolǵa alyndy, biraq 2020 jyldan beri qarqyndy túrde júzege asyp jatyr”,- deidi qarjyger maman Jalǵasbek Aqbolat.
Ekonomister interventsiialar valiýtalyq shoktar men suranystyń qurylymdyq máselesin, mysaly, rýblge, importqa táýeldilikti sheshpeidi. Eger syrtqy sharttar qiyndasa, aitalyq munai baǵasynyń túsýi, álemdik suranystyń tómendeýi, sanktsiialardan qashýǵa interventsiia jetkiliksiz bolýy múmkin.
“Dollardyń optimistik boljamyn 480-510 teńge kóleminde qarasaq, munai baǵasy joǵary bolady. Eksport kólemi ósedi. Ulttyq bank turaqty túrde óz lekvidtiligin qamtamasyz etedi. Árbir valiýta óz normasynda óz shegine sáikes turaqtaidy. Biraq bul qiyn. Qazir rýbl kóp, dollarǵa interventsiia jasalyp otyr. Endi memleket 2026 jyly salyqtyq túsimder artady dep boljap otyr. Biraq biyl salyqtyq túsimder jospardy oryndamaǵan. Sebebi salyq qansha kóterilse, onyń da túsimi azaiady. Bul sondai ekonomikalyq qubylys. Jospar boiynsha qazir 3 trln teńge profitsit bolyp tur. Shyn máninde biz defitsit, qarjy tapshylyǵyn kóremiz. Sondyqtan naryqtyq boljamdar dollar jańa jylǵa deiin 500-540 arasynda qubylýy múmkin. Árine muny ustap turý úshin UB turaqty túrde interventsiia jasap otyrady”,- deidi Jalǵasbek Aqbolat.
Endi pessimistik boljamǵa kelsek, AQSh dollary 550-610 teńge arasynda qubylýy kádik. Bul dálizdiń arasyna jaqyndasa,
munai baǵasynyń tómendeýi, eksporttan keletin kiristerdiń azaiýy, Ulttyq bank valiýta satýdy qysqartsa, bizde osy joǵaryda aitylǵan pessimistik stsenarii oryndalady. Qoryta aitqanda rýblge táýeldilikti azaityp, valiýtalyq saiasatty qaita qaraý mańyzdy deidi mamandar.
Rishat Asqarbekuly, jýrnalist.
