1-Bólim: Esirtki men jezókshelerdiń lotereia biletteriniń qaltarysynda qalai jasyrǵany haqynda
Lotereia klýbtary túrindegi rýletkaly kazino etek jaiyp, óz qushaǵyna esirtki, jezókshelik jáne qarý-jaraq saýdasyn syidyrdy. Ieleri bolsa, Qazaqstan biýdjetine túsýden qaǵys qalyp, ofshorlarǵa jylystatylǵan júzdegen milliardtardy qaltalaryna basty. Túptep kelgende bunyń bári - «naryqty saýyqtyrý» degen syltaýmen iske asyrylatyn úlken shemanyń bir bóligi bolyp tabylady. Kóp jyl buryn bul lotereialardan bastaý alyp, dál qazir birneshe salalarǵa taramdalyp ketti.
Qazaqstanda ofshorlyq tamyry bar shymyldyqty monopoliialardyń qalai ómirge kelgeni, nege olardan biýdjetke júzdegen milliard teńge túspeitini jáne lotereia klýbtaryn bet perde etip salyq tólemeitin búkil el boiynsha kimniń kazino ashatyny týraly Orda.kz óz materialyn jariialady.
Redaktsiianyń quzyrynda «Qazaqstannyń býkmekerler qaýymdastyǵy» ZTB-nyń Antikorǵa joldaǵan ótinishi boldy. Onda biznesmender keibireýlerdiń ekonomikany jáne qoǵamdyq adamgershilikti saqtap qalý týraly áńgimelerdi bet perde etip, eldegi belgili salalardy monopoliialandyrýǵa qalai tyrysatyny týraly sóz etedi.
Bul shemanyń artynda retteýshi turǵan joq: ol Sport ministrliginiń, parlamenttiń qazirgi quramyna deiin, tipti qazirgi prezidentke deiin oryn alǵan jaǵdai bolyp tabylady. Biraq memlekettik organdar taǵy da olardyń qurǵan toryna tústi. Atalǵan shemanyń avtorlary sheneýnikterdiń quzyrettiliginiń shegin óte jaqsy bilip, soǵan orai degenderin iske asyra alady.
Izgi nietpen tozaqqa dańǵyl jol tóseldi degendeiin, bizdiń jaǵdaida tozaq - ekonomikalyq damý, al izgi niet - aiarlyq. Orda.kz redaktsiiasy býkmekerler qaýymdastyǵynyń ótinishinde kórsetilgen birqatar faktilerdi tekserdi jáne osy tekserý barsynda olardyń aqiqat ekenin rastaldy.
QARÝ, ESIRTKI, LOTEREIa BILETTERI
15 qańtarda IIM kriminal men lýdomaniiaǵa qarsy kúrestegi kezekti jeńisin saltanatpen jariialady. Politsiia qyzmetkerleri UQK qyzmetkerlerimen birge jáne Bas prokýratýranyń qoldaýymen «lotereia klýbtary retinde áreket etken zańsyz onlain-kazinolardyń iri jelisin» joidy.
«Zańsyz oiyn qyzmetinen basqa, kúzetshiler men ákimshiler VIP-klientter úshin intimdi qyzmetter uiymdastyryp, jeńgetailyq jáne esirtki paidalaný faktileri tirkeldi. Arnaiy operatsiia barysynda politsiiaǵa 400-den astam adam jetkizildi. Qylmystyq shemanyń negizgi 8 uiymdastyrýshysy, sonyń ishinde taiaý jáne alys shetel azamattary ustaldy», - dedi IIM uiymdasqan qylmysqa qarsy kúres departamentiniń basqarma bastyǵy Qýandyq Alpys.
Sondai-aq, politseiler loto-klýbtarda utys nátijesi aldyn ala belgili bolǵanyn anyqtady. Ákimshiler olardy qolmen rettep, qajet bolǵan sátte klientterdiń utylystaryn «jónge keltire» alady.
Jurtty tań qaldyrǵany: 570 loto-klýbtardaǵy tintýler kezinde búkil el boiynsha zańsyz qyzmeti úshin 326 mekeme jabylyp,, tergeýdegi aiyptalýshylardan 247 mln teńge, 55 mln rýbl jáne 125 myń dollardyń alyny boldy. Jáne alty milliard teńge - shemanyń barlyq qatysýshylarynyń paidasy bolyp sanalyp: bul aqshanyń kóp bóligi shetelge shyǵaryldy.
Qańtar aiynda habarlaǵanymyzdai, is boiynsha Loto Club kompaniiasynyń ieleri de qaraýylǵa alyndy. Olardyń Qazaqstan óńirlerindegi klýbtary jabylyp,qulyptalyp mórlendi. Biraq odan ári bul iste kútpegen ózgeris oryn aldy.
Qyrkúiekte IIM tekserý qorytyndysy týraly esep berdi. Ministrlik jarty jyldan astam ýaqytqa sozylǵan jumys nátijelerin qorytyndylady jáne... kompaniianyń jumysynan zańsyz eshteńe tappaǵandyǵyn aitty. Qylmys quramynyń joqtyǵynan qylmystyq is yń-shyńsyz jabylyp tyndy.
Sol IIM qyzmetkerlerine loto-klýbtan taýyp alǵan qarý-jaraq, esirtki jáne jezókshelerdiń qaida ketkeni týraly saýal qoiylady? Álde júzdegen tintýler politseilerge qur eles bolyp kórindi me? Nemese búkil el boiynsha úsh myń qaýipsizdik kúshteri qur beker kúshterin sarp etip jumys istedi me?
NE ÚShIN KÚRESTIŃIZ...
2016 jyly Mádeniet jáne sport ministrligi (qazir Týrizm jáne sport ministrligi) lotereia naryǵynda tártip ornatqysy keletinin habarlady. Ol úshin eldegi lotereia oiyndarynyń barlyq máselelerimen ainalysýy úshin biryńǵai operator qurý týraly sheshim qabyldandy. Bir sózben aitqanda, bul qadamǵa «naryqty sur shemalardan, salyq tólemeýden jáne jasyryn qumar oiyndardan qutqarý siiaqty keleńsizdikter» jeleý boldy.
Is júzinde Sport ministrligi alańdatatyn zor sharýa boldy.
Biryńǵai operatordyń basty jaqtaýshysy ol kezde «Qazaqtelekomnyń» basqarma tóraǵasy jáne Qazaqstannyń tsifrlyq «sur kardinaly» Qýanyshbek Esekeev boldy. Lotereia naryǵynda biryńǵai operator qurylǵan kezde onyń ústinen Nursultan Nazarbaevtyń baýyry Qairat Satybaldy qaraidy degen sybys tarady. Bul sybys shyrmaýyqtai shyrmalǵan shemany ministrlik tarapynan da, parlamenttiń eki palatasy tarapynan da artyq qarsylyqsyz sheshýge kómektesti. Qajetti esimderdi esinde ustaǵan sheneýnikter jai ǵana saýal qoiýdy toqtatyp, ózderiniń degenderin jasady.
Qairat Satybaldynyń qyzmetin kóptegen quqyq qorǵaý organdary teksergen, biraq tergeý barysynda lotereialar týraly birde-bir ret sóz qozǵalǵan joq. Múmkin, onyń aty kerek dúniege qol jetkizý úshin paidalanylǵa shyǵar!? Biraq shema iske asty. Onyń avtorlary muny esterinen shyǵarǵan joq. Nátijesinde 2016 jyly lotereia naryǵynda burynǵa kóbedei-kóp 85 kompaniianyń ornyna biryńǵai retteýshi «Sátti Juldyz» AQ paida boldy. Bul rette osy firmalardyń árqaisysynyń litsenziiasy boldy jáne ashyq ta, adal jumys istedi - operatordy qurýdyń usynýshylardyń basty dáleli naryqtyń kóleńkede turǵany jáne az salyq tóleitini boldy. Litsenziialanbaǵan operatorlarǵa retteý áser etken joq, iaǵni sur naryq shyn máninde eshqaida joǵalǵan joq. Torttaǵy shiege ainalǵan «Sátti Juldyz» memlekettik kompaniia bolmasa da, eshbir konkýrssyz-aq tabysty «jem astaýǵa» qol jetkizdi,
JOǴALǴAN MILLIARDTAR
Túptep tekserý kezinde monopoliia bolyp shyqqan lotereia salasyn «retteý» saldarynan Qazaqstan qansha aqsha joǵaltty?
Shetelde lotereia naryqtary jumys isteitin eki shema bar. Birinshisi - básekelestik. Naqtylap aitar bolsaq, biryńǵai rettegishter joq, kóptegen kompaniialar oiynshylardyń nazary úshin básekelesip, biýdjetke tikelei salyq tóleidi. Ekinshisi - ortalyqtandyryý. Iaǵni, olardan tólemder jinap, barlyq paidany memlekettik jobalardy qarjylandyrýǵa shyǵaratyn memlekettik operator bar. Eki jaǵdaida da memleket utady.
Halyqaralyq tájiribe biýdjet úshin memlekettik operatorǵa qaraǵanda básekelestik naryq tiimdirek ekenin kórsetedi. Biraq Qazaqstan qudai urǵanda eń shyǵyndy memlekettik operatordyń kirisi ofshorǵa ketetin úshinshi shemany oilap tapty.
Barlyq tabysty qazynaǵa berýdiń ornyna operator óz ielerin shylqa maiǵa keńirdeginen keneltti. Memlekettik retteý men biryńǵai operator bolmasa, onda bul sala el qazynasyna birshama kóp aqsha túsirer edi.
Mine, soqyrǵa taiaq ustatqandai naqty sandar. 2016 jyldan bastap «Sátti Juldyz» AQ biýdjetke 16 mlrd 838 mln 216 myń 387,87 teńge salyq tóledi. Eń kóbi - 2023 jyly (bes milliard 434 million 828,9 myń teńge). Al naryq monopoliialanǵanǵa deiin jumys istegen 85 lotereia operatory qansha salyq tólei alar edi?
2023 jylǵy áleýmettik saýalnama derekteri boiynsha, respondentterdiń 3,8% -y lotereiany únemi oinaidy jáne loto-klýbtarǵa barady, al 3,9% -y býkmekerlerde bás tigedi. Sondyqtan bul naryqtardy ainalym boiynsha da, qazynaǵa aýdarymdar boiynsha da salystyrýǵa bolady.
«Retteýshiniń qolymen monopoliialanbaǵan býkmekerlik sala 2023 jylǵa 80 mlrd teńgege jýyq salyq jáne 2023 jylǵa 20 mlrd teńgege jýyq demeýshilik kelisimsharttar men qaiyrymdylyq túrinde memlekettik biýdjetke tóledi. Sonymen qatar, Býkmekerler qaýymdastyǵyndaǵylar lotereianyń biryńǵai operatory «Sátti Juldyz» AQ 2023 jyly 5,5 mlrd teńge salyq tóledi», - dep atap ótti .
Aiyrmashylyq - shamamen 15 ese! Eger budanda uzaǵyraq kezeńdi alar bolsaq, jurt aýzshynan jyrylǵan nápaqadan qaǵylý ishińdi kúidiredi. Ázirge naryqtyq básekelestik aiasynda jumys istep jatqan býkmekerler 2020-2023 jyldar aralyǵynda biýdjetke shamamen 254 mlrd teńge salyq tóledi. «Sátti Juldyz» AQ osy ýaqytta qazynaǵa segiz milliardqa jýyq qarjy ákeldi. Biýdjet úshin aiyrmashylyq - nebári úsh jylda 200 mlrd teńgeden astam. Salany monopoliialandyrý baǵasy osyndai.
Býkmekerler naryqta qalý úshin qajetti demeýshilik kelisimsharttar úshin básekelesýge májbúr. Al biryńǵai operatordyń qatań qadaǵalaýyndaǵy lotereialar memleketke paida ákelmeitin máshienniń besinshi dońǵalaǵy bolyp qaldy. Bul operatordyń eń aldymen óziniń bas paidasy men qaltasyn ǵana oilaityndyqtan emes pe?
Lotereia retinde zańsyz oiyn biznesi jii el nazarynan tys jasyrylatyndyqtan emes pe?
RÝLETKAǴA BILET
Búkil el boiynsha loto-klýbtarda «zańdy túrde» rýletka oinaýǵa bolady. Qumar oiyndar lotereia túrinde ótkiziledi: siz biletti satyp alyp, «baqytty nómirlerge» bás tigesiz, al onda baqytty nemese sátsiz bolady. Bul rette oiyn aimaqtarynda jumys isteitin zańdy kazino biýdjetke aýdarymdar tóleýge jáne áleýmettik jáne týristik infraqurylymdy qarjylandyrýǵa mindetti. Lotereia klýbtary muny jasamaýǵa tiis emes.
«200 mlrd teńgeden kem emes somaǵa baǵalanatyn memlekettiń qoldan shyǵaryp alǵan kiristerinen basqa, týristik salany damytýdan alynbai qalǵan kirister de bar. Loto-klýbtarda lotereiaǵa beriletin rýletka bastapqyda kazino ónimi bolyp tabylady da, olarǵa arnaiy bólingen oiyn aimaqtarynda qonaq úiler men týristik infraqurylym qurýdy talap etedi. Biraq Qazaqstannyń barlyq qalalaryndaǵy ondaǵan loto-klýbtardan tabylsa, nege arnaiy oiyn aimaǵyna rýletka oinaǵysy keledi?», - dep atap kórsetedi Býkmekerler qaýymdastyǵynda.
Loto-klýbtarda lotereia túrinde qumar oiyndar ótkiziletini týraly birneshe jyldan beri aitylyp keledi. Sebebi olar kazino balamasyna ainalǵandyqtan 2022 jyly Qyzylorda oblysynyń turǵyndary mundai mekemelerdi jabýdy talap etti. Ol kezde depýtat Baqytbek Smaǵul 2023 jyly «Sátti Juldyzdy» joiý jáne lotereia qyzmetin shekteý týraly zań qabyldanady dep ýáde bergen bolatyn, biraq olai bola qoiǵan joq. 2024 jyldyń aqpanynda «Sátti Juldyz» dúńgirshekteriniń jumysy zańsyz elektrondyq lotereialarmen kúresý syltaýymen toqtatyldy. Biraq kompaniiaǵa zańsyz qumar oiyndar uiymdastyrdy degen aiyp taǵylǵan joq. Memleket monopolistiń offshorǵa aqsha shyǵara otyryp, tabysyn artyrýyn jalǵastyra túsýine jalpaqshesheilikpen qaraý kerek dep sheshti.
Lot-klýbtardaǵy esirtki, jezókshelik jáne qarý-jaraq týraly politsiia men UQK-niń tergeýi de «Sátti Juldyz» qurylymdary úshin eshteńemen aiaqtaldy. Biraq qylmystyq isti qozǵaý men jabýdyń arasynda bir mańyzdy oqiǵa boldy.
Lotereianyń biryńǵai operatorynyń quryltaishylary aýystyryldy. AQ-nyń teń iesi bolyp sanalatyn TLC System Ltd kompaniiasynda buryn lotereia biznesimen eshqashan bailanysty bolmaǵan Nikolai Nepliýevtiń «NLT Technologies» JShS paida boldy. Biraq tergeý kezinde mundai ózgerister jasaýǵa bolmaidy, óitkeni bundai áreketke zańmen tyiym salynǵan. Bul quqyq qorǵaý organdarynyń nazarynan tys qalý áreketi bolǵan siiaqty.
Tap osy bir jait bizdi «Sátti Juldyzdyń» artynda kim tur degen áńgimege alyp keledi.
OIYNDA KIM BAR?
Operatormen bailanysty merdigerler aqshany «Sátti Juldyzdyń» qaltasyna saqtaýǵa kómektesedi. Máselen, kompaniia lotereia terminaldary men olarǵa qyzmet kórsetý úshin onymen tikelei úlestes «Logikom» AQ tóleidi. «Sátti Juldyzdan» aiyrmashylyǵy «Logik» memleketpen bailanysty emes, sondyqtan kiristiń bir bóligin biýdjetke aýdarýǵa mindetti emes.
«Sátti Juldyzdyń» quryltaishylarynyń biri - Sergei Shvalov, ol bir mezgilde «Logikomnyń» direktorlar keńesinde turady jáne resmi túrde kompaniia basshysy bolyp esepteledi. Al «Logikomnyń» jalǵyz quryltaishysy - Niderlandyda tirkelgen KS8 Holding B.V. sheteldik kompaniiasy. Iaǵni, biryńǵai ulttyq operator kirisiniń edáýir bóligi ofshorǵa ketedi.
«Sátti Juldyzdyń» ekinshi quryltaishysy - 2022 jyldyń mamyrynda qurylǵan TLC System Ltd jekemenshik kompaniiasy bolyp tabylady. Sol sátten bastap uiym biýdjetke adamnyń artyn kúldiretin 324 myń teńge salyq tóleidi. Onyń jetekshisi, 33 jastaǵy Dáýren Qusaiynov «Sátti Juldyz» jáne «Logikoma» direktorlar keńesiniń múshesi. Al TLC System Ltd kompaniiasynyń iesi, óz kezeginde, Astanada tirkelgen «NLT Technologies» JShS (2022 jyldan bastap - 469,6 myń teńge). Bul uiymnyń jalǵyz quryltaishysy jáne direktory - Nikolai Nepliýev. Qýanyshbek Esekeevten basqa «Qazaqtelekomnan» biryńǵai lotereia operatorymen bailanysty qurylymdarǵa sozylatyn taǵy bir jeli bar. Naqtyraq aitsaq, jiptiń bir ushtyǵy «Logikomnyń» top-menedjeri Sergei Shvalovqa bastap aparady. Biz 2023 jyldyń sáýirinde «Qazaqtelekom» óz úlesin (49%) «QazCloud» JShS «Daneker Sala» JShS birlesken kásipornynda satty dep aitqan bolatynbyz. Al bul JShS óz kezeginde «Logikomǵa» tiesili edi.
Sondyqtan, Shvalov men Esekeev bir-birin biz oilaǵannan da jaqynyraq tanidy. «Qazaqtelekomnyń» burynǵy basshysy men «Logikomnyń» basshysy bul mámileni jeke ózi talqylaýy múmkin edi. Demek, kezekti salalardy retteý (monopoliialandyrý) boiynsha birlesken is-qimyldar týraly kelisýge múmkindik ala alǵan.
BIRIGIP DÁÝREN QURÝ
Shymyldyq monopoliialar qurylatyn shema árqashan egiz qozydai bolyp keledi. Aldymen jariia alańǵa qandai da bir naryqtaǵy zańsyzdyq týraly alańdatarlyq aqparatty «ortqa mai quiyp» jurt nazaryna usynady. Dálelder klassikalyq úlgide: kásipkerler jappai zań buzýshylyqqa jol beredi, salyq tólemeidi, tipti ulttyq múddelerge tikelei qaýip tóndiredi t.s.s.. Bul oraida «Lotereialar men oiyn biznesi» jaǵdaiynda etikalyq aspekt ta qosylady: bul salany memlekettik retteýsiz qaldyrýǵa bolmaidy, áitpese qazaqstandyqtar tolyǵymen lýdomandarǵa ainalatyn bolady!
Osy syltaýdy tý etip kóterip, salany memlekettik múddelerge qamqorlyq jasaýǵa tiis operatorǵa «laiyqtady». Bul naryqtar olardy qadaǵalaityn vedomstvolar tarapynan retteletin edi. Biraq endigi jerde osy operator arqyly ótetin aqsha onymen bailanysty jeke kompaniialar men sheteldik iýrisdiktsiialarǵa ornalastyrylady. Nátijesinde memleket edáýir az aqsha alady, al monopolistiń qaltasy qampiǵan ústine qampiia túsedi.
Lotereialyq «iri oiyn» - osynyń bir ǵana mysaly desek te bolady. Birneshe jyldan keiin sol stsenarii boiynsha taýarlardy tańbalaý boiynsha biryńǵai operator qurdyq - ol kezde de naryq tym az salyq tóleidi jáne «kóleńkede tur» degen dálelder aityldy. Tańbalaý qajettiligi kontrabanda men kontrafaktige qarsy kúrespen de aqtaldy.
Tańbalaýdy engizdi, taýarlar qymbattady, biznes qosymsha shyǵyndarǵa ushyrady - al buǵan tek turaqty paida tabatyn bir ǵana operator (jáne tańbalaý júiesin reseilik ázirleýshiler) riza boldy. Kontrabanda men kontrafaktige keletin bolsaq, olardyń sany elimizde azaiǵan joq - bul týraly bizdiń tergeýimizde oqýlaryńyzǵa bolady.
Dál solai fiskaldyq derekterdiń biryńǵai operatory týraly da (ony «biznesti kóleńkeden shyǵarý» degen syltaýmen engizgen) jáne 2021 jyly Mólsherlemelerdi basqarý ortalyǵyn qurý jónindegi sanaly bastama týraly da aitýǵa bolady. Sol kezde mádeniet jáne sport vitse-ministri Musaibekov sotta kinásin moiyndady. Ám NKO engizýdiń jemqorlyq quramdas bóligine bailanysty toqtatyldy. Sodan beri úkimet pen depýtattyq korpýstyń quramy ózgerdi: kópshiligi aty aiǵailaǵan esimderdi bet perde etip jamylyp, jekemenshik monopolistikti qurý shemasyn umytyp ketti.
Buǵan qosymsha dálel - «Biryńǵai esepke alý júiesi» (BAJ). Monopoliialandyrý shemasy jańa depýtattar men úkimet músheleriniń ony tappaǵandyǵyn paidalanyp, 2016-2020 jyldardaǵy úlgi boiynsha taǵy da oiyndary osylyp qýlyqqa kóshti. Biletin jurt tólemder, ekvairing jáne elektrondyq aqsha naryǵyna qatysýshylardyń qolǵa alǵan aila-sharǵylarynyń túpki maqsaty - bólshek satyp alýlardyń búkil qarjy naryǵyn bir «qojaiynǵa» ainaldyrý dep betimizge tikelei aitady.
Eger tólem naryǵy monopolistiń baqylaýyna ótse, Qazaqstannyń qarjy júiesi zardap shegip, eldiń investitsiialyq tartymdylyǵy men biznestiń ashyqtyǵy reitingi tómendeidi. Demek, elimizge investitsiia jetpei qalady. Myńdaǵan qazaqstandyqtar jumysynan airylady - biraq paida túsiretin shemalardyń avtorlary buǵan búirekteri búlk etip, esh alańdaýshylyq bildirmeidi.
Qazaqstanda memlekettik monstr-monopolister jetkilikti. Bul QTJ-nyń qarjylyq-infraqurylymdyq problemalary, «Qazaqtelekom», KEGOC jáne «Sátti Juldyz» - tizimdi sozbaqtap jalǵastyra berýge ábden bolady. Jáne AZRK qyzý is-áreketti qalai beinelese de, qos ókpeden qysqan qatal shyndyq osyndai monstrlardyń kóbeiýinen týyndaidy. Áli kúnge deiin paidasyz monopolisten tabysty qutylýdyń jalǵyz mysaly - bul Áliia Nazarbaevanyń «ÓKM operatory» bolyp tabylady.
Biraq, «Eski Qazaqstan» memlekettik aqshany jeke qaltaǵa jáne shetelge shyǵarý úshin monopoliia qurýdyń jańa tásilderin tapty. «Virýstyq monopoliialaý» shemasynyń avtorlary barlyq onlain-tólemderdi qolyna alyp, bir salany birinen keiin biri tartyp alýǵa tyrysqan joq.
Qazir lotereia naryǵyn monopoliialandyrýdyń artynda turǵan Qýanyshbek Esekeev – prezident Qasym-Jomart Toqaevtyń keńesshisi. Jáne bul paqyr memleket basshysymen jeke qalǵan shaǵynda qandai keremet ideialarmen bólisip, olardy «ekonomikany saýyqtyrý» qajettiligimen aqtaityny belgisiz.
Bul tergeýdiń ekinshi bóliminde biz monopolizm adeptteriniń qalaisha ústeme naryǵyn qolyna alýǵa tyrysatynyn aitatyn bolamyz.
