1-بٶلٸم: ەسٸرتكٸ مەن جەزٶكشەلەردٸڭ لوتەرەيا بيلەتتەرٸنٸڭ قالتارىسىندا قالاي جاسىرعانى حاقىندا
لوتەرەيا كلۋبتارى تٷرٸندەگٸ رۋلەتكالى كازينو ەتەك جايىپ, ٶز قۇشاعىنا ەسٸرتكٸ, جەزٶكشەلٸك جەنە قارۋ-جاراق ساۋداسىن سىيدىردى. يەلەرٸ بولسا, قازاقستان بيۋدجەتٸنە تٷسۋدەن قاعىس قالىپ, وفشورلارعا جىلىستاتىلعان جٷزدەگەن ميللياردتاردى قالتالارىنا باستى. تٷپتەپ كەلگەندە بۇنىڭ بەرٸ - «نارىقتى ساۋىقتىرۋ» دەگەن سىلتاۋمەن ٸسكە اسىرىلاتىن ٷلكەن سحەمانىڭ بٸر بٶلٸگٸ بولىپ تابىلادى. كٶپ جىل بۇرىن بۇل لوتەرەيالاردان باستاۋ الىپ, دەل قازٸر بٸرنەشە سالالارعا تارامدالىپ كەتتٸ.
قازاقستاندا وفشورلىق تامىرى بار شىمىلدىقتى مونوپولييالاردىڭ قالاي ٶمٸرگە كەلگەنٸ, نەگە ولاردان بيۋدجەتكە جٷزدەگەن ميلليارد تەڭگە تٷسپەيتٸنٸ جەنە لوتەرەيا كلۋبتارىن بەت پەردە ەتٸپ سالىق تٶلەمەيتٸن بٷكٸل ەل بويىنشا كٸمنٸڭ كازينو اشاتىنى تۋرالى Orda.kz ٶز ماتەريالىن جارييالادى.
رەداكتسييانىڭ قۇزىرىندا «قازاقستاننىڭ بۋكمەكەرلەر قاۋىمداستىعى» زتب-نىڭ انتيكورعا جولداعان ٶتٸنٸشٸ بولدى. وندا بيزنەسمەندەر كەيبٸرەۋلەردٸڭ ەكونوميكانى جەنە قوعامدىق ادامگەرشٸلٸكتٸ ساقتاپ قالۋ تۋرالى ەڭگٸمەلەردٸ بەت پەردە ەتٸپ, ەلدەگٸ بەلگٸلٸ سالالاردى مونوپولييالاندىرۋعا قالاي تىرىساتىنى تۋرالى سٶز ەتەدٸ.
بۇل سحەمانىڭ ارتىندا رەتتەۋشٸ تۇرعان جوق: ول سپورت مينيسترلٸگٸنٸڭ, پارلامەنتتٸڭ قازٸرگٸ قۇرامىنا دەيٸن, تٸپتٸ قازٸرگٸ پرەزيدەنتكە دەيٸن ورىن العان جاعداي بولىپ تابىلادى. بٸراق مەملەكەتتٸك ورگاندار تاعى دا ولاردىڭ قۇرعان تورىنا تٷستٸ. اتالعان سحەمانىڭ اۆتورلارى شەنەۋنٸكتەردٸڭ قۇزىرەتتٸلٸگٸنٸڭ شەگٸن ٶتە جاقسى بٸلٸپ, سوعان وراي دەگەندەرٸن ٸسكە اسىرا الادى.
ٸزگٸ نيەتپەن توزاققا داڭعىل جول تٶسەلدٸ دەگەندەيٸن, بٸزدٸڭ جاعدايدا توزاق - ەكونوميكالىق دامۋ, ال ٸزگٸ نيەت - ايارلىق. Orda.kz رەداكتسيياسى بۋكمەكەرلەر قاۋىمداستىعىنىڭ ٶتٸنٸشٸندە كٶرسەتٸلگەن بٸرقاتار فاكتٸلەردٸ تەكسەردٸ جەنە وسى تەكسەرۋ بارسىندا ولاردىڭ اقيقات ەكەنٸن راستالدى.
قارۋ, ەسٸرتكٸ, لوتەرەيا بيلەتتەرٸ
15 قاڭتاردا ٸٸم كريمينال مەن لۋدومانيياعا قارسى كٷرەستەگٸ كەزەكتٸ جەڭٸسٸن سالتاناتپەن جارييالادى. پوليتسييا قىزمەتكەرلەرٸ ۇقك قىزمەتكەرلەرٸمەن بٸرگە جەنە باس پروكۋراتۋرانىڭ قولداۋىمەن «لوتەرەيا كلۋبتارى رەتٸندە ەرەكەت ەتكەن زاڭسىز ونلاين-كازينولاردىڭ ٸرٸ جەلٸسٸن» جويدى.
«زاڭسىز ويىن قىزمەتٸنەن باسقا, كٷزەتشٸلەر مەن ەكٸمشٸلەر VIP-كليەنتتەر ٷشٸن ينتيمدٸ قىزمەتتەر ۇيىمداستىرىپ, جەڭگەتايلىق جەنە ەسٸرتكٸ پايدالانۋ فاكتٸلەرٸ تٸركەلدٸ. ارنايى وپەراتسييا بارىسىندا پوليتسيياعا 400-دەن استام ادام جەتكٸزٸلدٸ. قىلمىستىق سحەمانىڭ نەگٸزگٸ 8 ۇيىمداستىرۋشىسى, سونىڭ ٸشٸندە تاياۋ جەنە الىس شەتەل ازاماتتارى ۇستالدى», - دەدٸ ٸٸم ۇيىمداسقان قىلمىسقا قارسى كٷرەس دەپارتامەنتٸنٸڭ باسقارما باستىعى قۋاندىق الپىس.
سونداي-اق, پوليتسەيلەر لوتو-كلۋبتاردا ۇتىس نەتيجەسٸ الدىن الا بەلگٸلٸ بولعانىن انىقتادى. ەكٸمشٸلەر ولاردى قولمەن رەتتەپ, قاجەت بولعان سەتتە كليەنتتەردٸڭ ۇتىلىستارىن «جٶنگە كەلتٸرە» الادى.
جۇرتتى تاڭ قالدىرعانى: 570 لوتو-كلۋبتارداعى تٸنتۋلەر كەزٸندە بٷكٸل ەل بويىنشا زاڭسىز قىزمەتٸ ٷشٸن 326 مەكەمە جابىلىپ,, تەرگەۋدەگٸ ايىپتالۋشىلاردان 247 ملن تەڭگە, 55 ملن رۋبل جەنە 125 مىڭ دوللاردىڭ الىنى بولدى. جەنە التى ميلليارد تەڭگە - سحەمانىڭ بارلىق قاتىسۋشىلارىنىڭ پايداسى بولىپ سانالىپ: بۇل اقشانىڭ كٶپ بٶلٸگٸ شەتەلگە شىعارىلدى.
قاڭتار ايىندا حابارلاعانىمىزداي, ٸس بويىنشا Loto Club كومپانيياسىنىڭ يەلەرٸ دە قاراۋىلعا الىندى. ولاردىڭ قازاقستان ٶڭٸرلەرٸندەگٸ كلۋبتارى جابىلىپ,قۇلىپتالىپ مٶرلەندٸ. بٸراق ودان ەرٸ بۇل ٸستە كٷتپەگەن ٶزگەرٸس ورىن الدى.
قىركٷيەكتە ٸٸم تەكسەرۋ قورىتىندىسى تۋرالى ەسەپ بەردٸ. مينيسترلٸك جارتى جىلدان استام ۋاقىتقا سوزىلعان جۇمىس نەتيجەلەرٸن قورىتىندىلادى جەنە... كومپانييانىڭ جۇمىسىنان زاڭسىز ەشتەڭە تاپپاعاندىعىن ايتتى. قىلمىس قۇرامىنىڭ جوقتىعىنان قىلمىستىق ٸس ىڭ-شىڭسىز جابىلىپ تىندى.
سول ٸٸم قىزمەتكەرلەرٸنە لوتو-كلۋبتان تاۋىپ العان قارۋ-جاراق, ەسٸرتكٸ جەنە جەزٶكشەلەردٸڭ قايدا كەتكەنٸ تۋرالى ساۋال قويىلادى? ەلدە جٷزدەگەن تٸنتۋلەر پوليتسەيلەرگە قۇر ەلەس بولىپ كٶرٸندٸ مە? نەمەسە بٷكٸل ەل بويىنشا ٷش مىڭ قاۋٸپسٸزدٸك كٷشتەرٸ قۇر بەكەر كٷشتەرٸن سارپ ەتٸپ جۇمىس ٸستەدٸ مە?
نە ٷشٸن كٷرەستٸڭٸز...
2016 جىلى مەدەنيەت جەنە سپورت مينيسترلٸگٸ (قازٸر تۋريزم جەنە سپورت مينيسترلٸگٸ) لوتەرەيا نارىعىندا تەرتٸپ ورناتقىسى كەلەتٸنٸن حابارلادى. ول ٷشٸن ەلدەگٸ لوتەرەيا ويىندارىنىڭ بارلىق مەسەلەلەرٸمەن اينالىسۋى ٷشٸن بٸرىڭعاي وپەراتور قۇرۋ تۋرالى شەشٸم قابىلداندى. بٸر سٶزبەن ايتقاندا, بۇل قادامعا «نارىقتى سۇر سحەمالاردان, سالىق تٶلەمەۋدەن جەنە جاسىرىن قۇمار ويىنداردان قۇتقارۋ سيياقتى كەلەڭسٸزدٸكتەر» جەلەۋ بولدى.
ٸس جٷزٸندە سپورت مينيسترلٸگٸ الاڭداتاتىن زور شارۋا بولدى.
بٸرىڭعاي وپەراتوردىڭ باستى جاقتاۋشىسى ول كەزدە «قازاقتەلەكومنىڭ» باسقارما تٶراعاسى جەنە قازاقستاننىڭ تسيفرلىق «سۇر كاردينالى» قۋانىشبەك ەسەكەەۆ بولدى. لوتەرەيا نارىعىندا بٸرىڭعاي وپەراتور قۇرىلعان كەزدە ونىڭ ٷستٸنەن نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باۋىرى قايرات ساتىبالدى قارايدى دەگەن سىبىس تارادى. بۇل سىبىس شىرماۋىقتاي شىرمالعان سحەمانى مينيسترلٸك تاراپىنان دا, پارلامەنتتٸڭ ەكٸ پالاتاسى تاراپىنان دا ارتىق قارسىلىقسىز شەشۋگە كٶمەكتەستٸ. قاجەتتٸ ەسٸمدەردٸ ەسٸندە ۇستاعان شەنەۋنٸكتەر جاي عانا ساۋال قويۋدى توقتاتىپ, ٶزدەرٸنٸڭ دەگەندەرٸن جاسادى.
قايرات ساتىبالدىنىڭ قىزمەتٸن كٶپتەگەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى تەكسەرگەن, بٸراق تەرگەۋ بارىسىندا لوتەرەيالار تۋرالى بٸردە-بٸر رەت سٶز قوزعالعان جوق. مٷمكٸن, ونىڭ اتى كەرەك دٷنيەگە قول جەتكٸزۋ ٷشٸن پايدالانىلعا شىعار!? بٸراق سحەما ٸسكە استى. ونىڭ اۆتورلارى مۇنى ەستەرٸنەن شىعارعان جوق. نەتيجەسٸندە 2016 جىلى لوتەرەيا نارىعىندا بۇرىنعا كٶبەدەي-كٶپ 85 كومپانييانىڭ ورنىنا بٸرىڭعاي رەتتەۋشٸ «سەتتٸ جۇلدىز» اق پايدا بولدى. بۇل رەتتە وسى فيرمالاردىڭ ەرقايسىسىنىڭ ليتسەنزيياسى بولدى جەنە اشىق تا, ادال جۇمىس ٸستەدٸ - وپەراتوردى قۇرۋدىڭ ۇسىنۋشىلاردىڭ باستى دەلەلٸ نارىقتىڭ كٶلەڭكەدە تۇرعانى جەنە از سالىق تٶلەيتٸنٸ بولدى. ليتسەنزييالانباعان وپەراتورلارعا رەتتەۋ ەسەر ەتكەن جوق, ياعني سۇر نارىق شىن مەنٸندە ەشقايدا جوعالعان جوق. تورتتاعى شيەگە اينالعان «سەتتٸ جۇلدىز» مەملەكەتتٸك كومپانييا بولماسا دا, ەشبٸر كونكۋرسسىز-اق تابىستى «جەم استاۋعا» قول جەتكٸزدٸ,
جوعالعان ميللياردتار
تٷپتەپ تەكسەرۋ كەزٸندە مونوپولييا بولىپ شىققان لوتەرەيا سالاسىن «رەتتەۋ» سالدارىنان قازاقستان قانشا اقشا جوعالتتى?
شەتەلدە لوتەرەيا نارىقتارى جۇمىس ٸستەيتٸن ەكٸ سحەما بار. بٸرٸنشٸسٸ - بەسەكەلەستٸك. ناقتىلاپ ايتار بولساق, بٸرىڭعاي رەتتەگٸشتەر جوق, كٶپتەگەن كومپانييالار ويىنشىلاردىڭ نازارى ٷشٸن بەسەكەلەسٸپ, بيۋدجەتكە تٸكەلەي سالىق تٶلەيدٸ. ەكٸنشٸسٸ - ورتالىقتاندىرىۋ. ياعني, ولاردان تٶلەمدەر جيناپ, بارلىق پايدانى مەملەكەتتٸك جوبالاردى قارجىلاندىرۋعا شىعاراتىن مەملەكەتتٸك وپەراتور بار. ەكٸ جاعدايدا دا مەملەكەت ۇتادى.
حالىقارالىق تەجٸريبە بيۋدجەت ٷشٸن مەملەكەتتٸك وپەراتورعا قاراعاندا بەسەكەلەستٸك نارىق تيٸمدٸرەك ەكەنٸن كٶرسەتەدٸ. بٸراق قازاقستان قۇداي ۇرعاندا ەڭ شىعىندى مەملەكەتتٸك وپەراتوردىڭ كٸرٸسٸ وفشورعا كەتەتٸن ٷشٸنشٸ سحەمانى ويلاپ تاپتى.
بارلىق تابىستى قازىناعا بەرۋدٸڭ ورنىنا وپەراتور ٶز يەلەرٸن شىلقا مايعا كەڭٸردەگٸنەن كەنەلتتٸ. مەملەكەتتٸك رەتتەۋ مەن بٸرىڭعاي وپەراتور بولماسا, وندا بۇل سالا ەل قازىناسىنا بٸرشاما كٶپ اقشا تٷسٸرەر ەدٸ.
مٸنە, سوقىرعا تاياق ۇستاتقانداي ناقتى ساندار. 2016 جىلدان باستاپ «سەتتٸ جۇلدىز» اق بيۋدجەتكە 16 ملرد 838 ملن 216 مىڭ 387,87 تەڭگە سالىق تٶلەدٸ. ەڭ كٶبٸ - 2023 جىلى (بەس ميلليارد 434 ميلليون 828,9 مىڭ تەڭگە). ال نارىق مونوپولييالانعانعا دەيٸن جۇمىس ٸستەگەن 85 لوتەرەيا وپەراتورى قانشا سالىق تٶلەي الار ەدٸ?
2023 جىلعى ەلەۋمەتتٸك ساۋالناما دەرەكتەرٸ بويىنشا, رەسپوندەنتتەردٸڭ 3,8% -ى لوتەرەيانى ٷنەمٸ وينايدى جەنە لوتو-كلۋبتارعا بارادى, ال 3,9% -ى بۋكمەكەرلەردە بەس تٸگەدٸ. سوندىقتان بۇل نارىقتاردى اينالىم بويىنشا دا, قازىناعا اۋدارىمدار بويىنشا دا سالىستىرۋعا بولادى.
«رەتتەۋشٸنٸڭ قولىمەن مونوپولييالانباعان بۋكمەكەرلٸك سالا 2023 جىلعا 80 ملرد تەڭگەگە جۋىق سالىق جەنە 2023 جىلعا 20 ملرد تەڭگەگە جۋىق دەمەۋشٸلٸك كەلٸسٸمشارتتار مەن قايىرىمدىلىق تٷرٸندە مەملەكەتتٸك بيۋدجەتكە تٶلەدٸ. سونىمەن قاتار, بۋكمەكەرلەر قاۋىمداستىعىنداعىلار لوتەرەيانىڭ بٸرىڭعاي وپەراتورى «سەتتٸ جۇلدىز» اق 2023 جىلى 5,5 ملرد تەڭگە سالىق تٶلەدٸ», - دەپ اتاپ ٶتتٸ .
ايىرماشىلىق - شامامەن 15 ەسە! ەگەر بۇداندا ۇزاعىراق كەزەڭدٸ الار بولساق, جۇرت اۋزششىنان جىرىلعان نەپاقادان قاعىلۋ ٸشٸڭدٸ كٷيدٸرەدٸ. ەزٸرگە نارىقتىق بەسەكەلەستٸك اياسىندا جۇمىس ٸستەپ جاتقان بۋكمەكەرلەر 2020-2023 جىلدار ارالىعىندا بيۋدجەتكە شامامەن 254 ملرد تەڭگە سالىق تٶلەدٸ. «سەتتٸ جۇلدىز» اق وسى ۋاقىتتا قازىناعا سەگٸز ميللياردقا جۋىق قارجى ەكەلدٸ. بيۋدجەت ٷشٸن ايىرماشىلىق - نەبەرٸ ٷش جىلدا 200 ملرد تەڭگەدەن استام. سالانى مونوپولييالاندىرۋ باعاسى وسىنداي.
بۋكمەكەرلەر نارىقتا قالۋ ٷشٸن قاجەتتٸ دەمەۋشٸلٸك كەلٸسٸمشارتتار ٷشٸن بەسەكەلەسۋگە مەجبٷر. ال بٸرىڭعاي وپەراتوردىڭ قاتاڭ قاداعالاۋىنداعى لوتەرەيالار مەملەكەتكە پايدا ەكەلمەيتٸن مەشيەننٸڭ بەسٸنشٸ دوڭعالاعى بولىپ قالدى. بۇل وپەراتوردىڭ ەڭ الدىمەن ٶزٸنٸڭ باس پايداسى مەن قالتاسىن عانا ويلايتىندىقتان ەمەس پە?
لوتەرەيا رەتٸندە زاڭسىز ويىن بيزنەسٸ جيٸ ەل نازارىنان تىس جاسىرىلاتىندىقتان ەمەس پە?
رۋلەتكاعا بيلەت
بٷكٸل ەل بويىنشا لوتو-كلۋبتاردا «زاڭدى تٷردە» رۋلەتكا ويناۋعا بولادى. قۇمار ويىندار لوتەرەيا تٷرٸندە ٶتكٸزٸلەدٸ: سٸز بيلەتتٸ ساتىپ الىپ, «باقىتتى نٶمٸرلەرگە» بەس تٸگەسٸز, ال وندا باقىتتى نەمەسە سەتسٸز بولادى. بۇل رەتتە ويىن ايماقتارىندا جۇمىس ٸستەيتٸن زاڭدى كازينو بيۋدجەتكە اۋدارىمدار تٶلەۋگە جەنە ەلەۋمەتتٸك جەنە تۋريستٸك ينفراقۇرىلىمدى قارجىلاندىرۋعا مٸندەتتٸ. لوتەرەيا كلۋبتارى مۇنى جاساماۋعا تيٸس ەمەس.
«200 ملرد تەڭگەدەن كەم ەمەس سوماعا باعالاناتىن مەملەكەتتٸڭ قولدان شىعارىپ العان كٸرٸستەرٸنەن باسقا, تۋريستٸك سالانى دامىتۋدان الىنباي قالعان كٸرٸستەر دە بار. لوتو-كلۋبتاردا لوتەرەياعا بەرٸلەتٸن رۋلەتكا باستاپقىدا كازينو ٶنٸمٸ بولىپ تابىلادى دا, ولارعا ارنايى بٶلٸنگەن ويىن ايماقتارىندا قوناق ٷيلەر مەن تۋريستٸك ينفراقۇرىلىم قۇرۋدى تالاپ ەتەدٸ. بٸراق قازاقستاننىڭ بارلىق قالالارىنداعى ونداعان لوتو-كلۋبتاردان تابىلسا, نەگە ارنايى ويىن ايماعىنا رۋلەتكا ويناعىسى كەلەدٸ?», - دەپ اتاپ كٶرسەتەدٸ بۋكمەكەرلەر قاۋىمداستىعىندا.
لوتو-كلۋبتاردا لوتەرەيا تٷرٸندە قۇمار ويىندار ٶتكٸزٸلەتٸنٸ تۋرالى بٸرنەشە جىلدان بەرٸ ايتىلىپ كەلەدٸ. سەبەبٸ ولار كازينو بالاماسىنا اينالعاندىقتان 2022 جىلى قىزىلوردا وبلىسىنىڭ تۇرعىندارى مۇنداي مەكەمەلەردٸ جابۋدى تالاپ ەتتٸ. ول كەزدە دەپۋتات باقىتبەك سماعۇل 2023 جىلى «سەتتٸ جۇلدىزدى» جويۋ جەنە لوتەرەيا قىزمەتٸن شەكتەۋ تۋرالى زاڭ قابىلدانادى دەپ ۋەدە بەرگەن بولاتىن, بٸراق ولاي بولا قويعان جوق. 2024 جىلدىڭ اقپانىندا «سەتتٸ جۇلدىز» دٷڭگٸرشەكتەرٸنٸڭ جۇمىسى زاڭسىز ەلەكتروندىق لوتەرەيالارمەن كٷرەسۋ سىلتاۋىمەن توقتاتىلدى. بٸراق كومپانيياعا زاڭسىز قۇمار ويىندار ۇيىمداستىردى دەگەن ايىپ تاعىلعان جوق. مەملەكەت مونوپوليستٸڭ وففشورعا اقشا شىعارا وتىرىپ, تابىسىن ارتىرۋىن جالعاستىرا تٷسۋٸنە جالپاقشەشەيلٸكپەن قاراۋ كەرەك دەپ شەشتٸ.
لوت-كلۋبتارداعى ەسٸرتكٸ, جەزٶكشەلٸك جەنە قارۋ-جاراق تۋرالى پوليتسييا مەن ۇقك-نٸڭ تەرگەۋٸ دە «سەتتٸ جۇلدىز» قۇرىلىمدارى ٷشٸن ەشتەڭەمەن اياقتالدى. بٸراق قىلمىستىق ٸستٸ قوزعاۋ مەن جابۋدىڭ اراسىندا بٸر ماڭىزدى وقيعا بولدى.
لوتەرەيانىڭ بٸرىڭعاي وپەراتورىنىڭ قۇرىلتايشىلارى اۋىستىرىلدى. اق-نىڭ تەڭ يەسٸ بولىپ سانالاتىن TLC System Ltd كومپانيياسىندا بۇرىن لوتەرەيا بيزنەسٸمەن ەشقاشان بايلانىستى بولماعان نيكولاي نەپليۋەۆتٸڭ «NLT Technologies» جشس پايدا بولدى. بٸراق تەرگەۋ كەزٸندە مۇنداي ٶزگەرٸستەر جاساۋعا بولمايدى, ٶيتكەنٸ بۇنداي ەرەكەتكە زاڭمەن تىيىم سالىنعان. بۇل قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ نازارىنان تىس قالۋ ەرەكەتٸ بولعان سيياقتى.
تاپ وسى بٸر جايت بٸزدٸ «سەتتٸ جۇلدىزدىڭ» ارتىندا كٸم تۇر دەگەن ەڭگٸمەگە الىپ كەلەدٸ.
ويىندا كٸم بار?
وپەراتورمەن بايلانىستى مەردٸگەرلەر اقشانى «سەتتٸ جۇلدىزدىڭ» قالتاسىنا ساقتاۋعا كٶمەكتەسەدٸ. مەسەلەن, كومپانييا لوتەرەيا تەرمينالدارى مەن ولارعا قىزمەت كٶرسەتۋ ٷشٸن ونىمەن تٸكەلەي ٷلەستەس «لوگيكوم» اق تٶلەيدٸ. «سەتتٸ جۇلدىزدان» ايىرماشىلىعى «لوگيك» مەملەكەتپەن بايلانىستى ەمەس, سوندىقتان كٸرٸستٸڭ بٸر بٶلٸگٸن بيۋدجەتكە اۋدارۋعا مٸندەتتٸ ەمەس.
«سەتتٸ جۇلدىزدىڭ» قۇرىلتايشىلارىنىڭ بٸرٸ - سەرگەي شۆالوۆ, ول بٸر مەزگٸلدە «لوگيكومنىڭ» ديرەكتورلار كەڭەسٸندە تۇرادى جەنە رەسمي تٷردە كومپانييا باسشىسى بولىپ ەسەپتەلەدٸ. ال «لوگيكومنىڭ» جالعىز قۇرىلتايشىسى - نيدەرلاندىدا تٸركەلگەن KS8 Holding B.V. شەتەلدٸك كومپانيياسى. ياعني, بٸرىڭعاي ۇلتتىق وپەراتور كٸرٸسٸنٸڭ ەدەۋٸر بٶلٸگٸ وفشورعا كەتەدٸ.
«سەتتٸ جۇلدىزدىڭ» ەكٸنشٸ قۇرىلتايشىسى - 2022 جىلدىڭ مامىرىندا قۇرىلعان TLC System Ltd جەكەمەنشٸك كومپانيياسى بولىپ تابىلادى. سول سەتتەن باستاپ ۇيىم بيۋدجەتكە ادامنىڭ ارتىن كٷلدٸرەتٸن 324 مىڭ تەڭگە سالىق تٶلەيدٸ. ونىڭ جەتەكشٸسٸ, 33 جاستاعى دەۋرەن قۇسايىنوۆ «سەتتٸ جۇلدىز» جەنە «لوگيكوما» ديرەكتورلار كەڭەسٸنٸڭ مٷشەسٸ. ال TLC System Ltd كومپانيياسىنىڭ يەسٸ, ٶز كەزەگٸندە, استانادا تٸركەلگەن «NLT Technologies» جشس (2022 جىلدان باستاپ - 469,6 مىڭ تەڭگە). بۇل ۇيىمنىڭ جالعىز قۇرىلتايشىسى جەنە ديرەكتورى - نيكولاي نەپليۋەۆ. قۋانىشبەك ەسەكەەۆتەن باسقا «قازاقتەلەكومنان» بٸرىڭعاي لوتەرەيا وپەراتورىمەن بايلانىستى قۇرىلىمدارعا سوزىلاتىن تاعى بٸر جەلٸ بار. ناقتىراق ايتساق, جٸپتٸڭ بٸر ۇشتىعى «لوگيكومنىڭ» توپ-مەنەدجەرٸ سەرگەي شۆالوۆقا باستاپ اپارادى. بٸز 2023 جىلدىڭ سەۋٸرٸندە «قازاقتەلەكوم» ٶز ٷلەسٸن (49%) «QazCloud» جشس «دانەكەر سالا» جشس بٸرلەسكەن كەسٸپورنىندا ساتتى دەپ ايتقان بولاتىنبىز. ال بۇل جشس ٶز كەزەگٸندە «لوگيكومعا» تيەسٸلٸ ەدٸ.
سوندىقتان, شۆالوۆ مەن ەسەكەەۆ بٸر-بٸرٸن بٸز ويلاعاننان دا جاقىنىراق تانيدى. «قازاقتەلەكومنىڭ» بۇرىنعى باسشىسى مەن «لوگيكومنىڭ» باسشىسى بۇل مەمٸلەنٸ جەكە ٶزٸ تالقىلاۋى مٷمكٸن ەدٸ. دەمەك, كەزەكتٸ سالالاردى رەتتەۋ (مونوپولييالاندىرۋ) بويىنشا بٸرلەسكەن ٸس-قيمىلدار تۋرالى كەلٸسۋگە مٷمكٸندٸك الا العان.
بٸرٸگٸپ دەۋرەن قۇرۋ
شىمىلدىق مونوپولييالار قۇرىلاتىن سحەما ەرقاشان ەگٸز قوزىداي بولىپ كەلەدٸ. الدىمەن جارييا الاڭعا قانداي دا بٸر نارىقتاعى زاڭسىزدىق تۋرالى الاڭداتارلىق اقپاراتتى «ورتقا ماي قۇيىپ» جۇرت نازارىنا ۇسىنادى. دەلەلدەر كلاسسيكالىق ٷلگٸدە: كەسٸپكەرلەر جاپپاي زاڭ بۇزۋشىلىققا جول بەرەدٸ, سالىق تٶلەمەيدٸ, تٸپتٸ ۇلتتىق مٷددەلەرگە تٸكەلەي قاۋٸپ تٶندٸرەدٸ ت.س.س.. بۇل ورايدا «لوتەرەيالار مەن ويىن بيزنەسٸ» جاعدايىندا ەتيكالىق اسپەكت تا قوسىلادى: بۇل سالانى مەملەكەتتٸك رەتتەۋسٸز قالدىرۋعا بولمايدى, ەيتپەسە قازاقستاندىقتار تولىعىمەن لۋدوماندارعا اينالاتىن بولادى!
وسى سىلتاۋدى تۋ ەتٸپ كٶتەرٸپ, سالانى مەملەكەتتٸك مٷددەلەرگە قامقورلىق جاساۋعا تيٸس وپەراتورعا «لايىقتادى». بۇل نارىقتار ولاردى قاداعالايتىن ۆەدومستۆولار تاراپىنان رەتتەلەتٸن ەدٸ. بٸراق ەندٸگٸ جەردە وسى وپەراتور ارقىلى ٶتەتٸن اقشا ونىمەن بايلانىستى جەكە كومپانييالار مەن شەتەلدٸك يۋريسديكتسييالارعا ورنالاستىرىلادى. نەتيجەسٸندە مەملەكەت ەدەۋٸر از اقشا الادى, ال مونوپوليستٸڭ قالتاسى قامپيعان ٷستٸنە قامپييا تٷسەدٸ.
لوتەرەيالىق «ٸرٸ ويىن» - وسىنىڭ بٸر عانا مىسالى دەسەك تە بولادى. بٸرنەشە جىلدان كەيٸن سول ستسەناريي بويىنشا تاۋارلاردى تاڭبالاۋ بويىنشا بٸرىڭعاي وپەراتور قۇردىق - ول كەزدە دە نارىق تىم از سالىق تٶلەيدٸ جەنە «كٶلەڭكەدە تۇر» دەگەن دەلەلدەر ايتىلدى. تاڭبالاۋ قاجەتتٸلٸگٸ كونتراباندا مەن كونترافاكتٸگە قارسى كٷرەسپەن دە اقتالدى.
تاڭبالاۋدى ەنگٸزدٸ, تاۋارلار قىمباتتادى, بيزنەس قوسىمشا شىعىندارعا ۇشىرادى - ال بۇعان تەك تۇراقتى پايدا تاباتىن بٸر عانا وپەراتور (جەنە تاڭبالاۋ جٷيەسٸن رەسەيلٸك ەزٸرلەۋشٸلەر) ريزا بولدى. كونتراباندا مەن كونترافاكتٸگە كەلەتٸن بولساق, ولاردىڭ سانى ەلٸمٸزدە ازايعان جوق - بۇل تۋرالى بٸزدٸڭ تەرگەۋٸمٸزدە وقۋلارىڭىزعا بولادى.
دەل سولاي فيسكالدىق دەرەكتەردٸڭ بٸرىڭعاي وپەراتورى تۋرالى دا (ونى «بيزنەستٸ كٶلەڭكەدەن شىعارۋ» دەگەن سىلتاۋمەن ەنگٸزگەن) جەنە 2021 جىلى مٶلشەرلەمەلەردٸ باسقارۋ ورتالىعىن قۇرۋ جٶنٸندەگٸ سانالى باستاما تۋرالى دا ايتۋعا بولادى. سول كەزدە مەدەنيەت جەنە سپورت ۆيتسە-مينيسترٸ مۇسايبەكوۆ سوتتا كٸنەسٸن مويىندادى. ەم نكو ەنگٸزۋدٸڭ جەمقورلىق قۇرامداس بٶلٸگٸنە بايلانىستى توقتاتىلدى. سودان بەرٸ ٷكٸمەت پەن دەپۋتاتتىق كورپۋستىڭ قۇرامى ٶزگەردٸ: كٶپشٸلٸگٸ اتى ايعايلاعان ەسٸمدەردٸ بەت پەردە ەتٸپ جامىلىپ, جەكەمەنشٸك مونوپوليستٸكتٸ قۇرۋ سحەماسىن ۇمىتىپ كەتتٸ.
بۇعان قوسىمشا دەلەل - «بٸرىڭعاي ەسەپكە الۋ جٷيەسٸ» (باج). مونوپولييالاندىرۋ سحەماسى جاڭا دەپۋتاتتار مەن ٷكٸمەت مٷشەلەرٸنٸڭ ونى تاپپاعاندىعىن پايدالانىپ, 2016-2020 جىلدارداعى ٷلگٸ بويىنشا تاعى دا ويىندارى وسىلىپ قۋلىققا كٶشتٸ. بٸلەتٸن جۇرت تٶلەمدەر, ەكۆايرينگ جەنە ەلەكتروندىق اقشا نارىعىنا قاتىسۋشىلاردىڭ قولعا العان ايلا-شارعىلارىنىڭ تٷپكٸ ماقساتى - بٶلشەك ساتىپ الۋلاردىڭ بٷكٸل قارجى نارىعىن بٸر «قوجايىنعا» اينالدىرۋ دەپ بەتٸمٸزگە تٸكەلەي ايتادى.
ەگەر تٶلەم نارىعى مونوپوليستٸڭ باقىلاۋىنا ٶتسە, قازاقستاننىڭ قارجى جٷيەسٸ زارداپ شەگٸپ, ەلدٸڭ ينۆەستيتسييالىق تارتىمدىلىعى مەن بيزنەستٸڭ اشىقتىعى رەيتينگٸ تٶمەندەيدٸ. دەمەك, ەلٸمٸزگە ينۆەستيتسييا جەتپەي قالادى. مىڭداعان قازاقستاندىقتار جۇمىسىنان ايرىلادى - بٸراق پايدا تٷسٸرەتٸن سحەمالاردىڭ اۆتورلارى بۇعان بٷيرەكتەرٸ بٷلك ەتٸپ, ەش الاڭداۋشىلىق بٸلدٸرمەيدٸ.
قازاقستاندا مەملەكەتتٸك مونستر-مونوپوليستەر جەتكٸلٸكتٸ. بۇل قتج-نىڭ قارجىلىق-ينفراقۇرىلىمدىق پروبلەمالارى, «قازاقتەلەكوم», KEGOC جەنە «سەتتٸ جۇلدىز» - تٸزٸمدٸ سوزباقتاپ جالعاستىرا بەرۋگە ەبدەن بولادى. جەنە ازرك قىزۋ ٸس-ەرەكەتتٸ قالاي بەينەلەسە دە, قوس ٶكپەدەن قىسقان قاتال شىندىق وسىنداي مونسترلاردىڭ كٶبەيۋٸنەن تۋىندايدى. ەلٸ كٷنگە دەيٸن پايداسىز مونوپوليستەن تابىستى قۇتىلۋدىڭ جالعىز مىسالى - بۇل ەلييا نازارباەۆانىڭ «ٶكم وپەراتورى» بولىپ تابىلادى.
بٸراق, «ەسكٸ قازاقستان» مەملەكەتتٸك اقشانى جەكە قالتاعا جەنە شەتەلگە شىعارۋ ٷشٸن مونوپولييا قۇرۋدىڭ جاڭا تەسٸلدەرٸن تاپتى. «ۆيرۋستىق مونوپولييالاۋ» سحەماسىنىڭ اۆتورلارى بارلىق ونلاين-تٶلەمدەردٸ قولىنا الىپ, بٸر سالانى بٸرٸنەن كەيٸن بٸرٸ تارتىپ الۋعا تىرىسقان جوق.
قازٸر لوتەرەيا نارىعىن مونوپولييالاندىرۋدىڭ ارتىندا تۇرعان قۋانىشبەك ەسەكەەۆ – پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ كەڭەسشٸسٸ. جەنە بۇل پاقىر مەملەكەت باسشىسىمەن جەكە قالعان شاعىندا قانداي كەرەمەت يدەيالارمەن بٶلٸسٸپ, ولاردى «ەكونوميكانى ساۋىقتىرۋ» قاجەتتٸلٸگٸمەن اقتايتىنى بەلگٸسٸز.
بۇل تەرگەۋدٸڭ ەكٸنشٸ بٶلٸمٸندە بٸز مونوپوليزم ادەپتتەرٸنٸڭ قالايشا ٷستەمە نارىعىن قولىنا الۋعا تىرىساتىنىن ايتاتىن بولامىز.
