Ulttyq quryltai 2022 jyly Prezident Qasym-Jomart Toqaevtyń bastamasymen iske qosylyp, eldegi máseleler ashyq talqylanatyn alańǵa ainaldy. Dalanews.kz redaktsiiasy Qyzylordada ótetin V otyrys qarsańynda, buǵan deiin ótken tórt quryltaidyń basty tustaryna qysqasha sholý jasady.
I Ulttyq quryltai
Alǵashqy Quryltai Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń bastamasymen 2022 jylǵy 16 maýsymda Qazaqstannyń kieli mekeni Ulytaýda ótti. Prezident referendýmda konstitýtsiialyq ózgeristerdi qoldaǵan halyqqa alǵys aityp, Jańa Qazaqstannyń bir kúnde qurylmaitynyn, oǵan qoǵam bolyp jumylý keregin atap ótti.
Quryltai quramyna 117 adam kirip, negizgi mindetter retinde jalpyulttyq birlikti nyǵaitý, reformalardy halyqqa túsindirý jáne jańa tehnologiialar arqyly azamattardyń qatysýyn keńeitý baǵyttary belgilendi. Sondai-aq Prezident Ulttyq merekeler júiesin jetildirý, kadrlar máselesine qatysty oilarymen bólisý jáne qazaq tiliniń mártebesin kóterý týraly mańyzdy oiyn aitty.
II Ulttyq quryltai
Ekinshi quryltai 2023 jyly 18 maýsymda Túrkistanda “Ádiletti Qazaqstan – Adal azamat” taqyrybynda ótti.
Memleket basshysy quryltaida eldi jańǵyrtýdyń negizgi baǵyttaryn júielep, birqatar basym mindetterdi atady.
Aldymen Prezident memlekettik nyshandardy jetildirý qajettigin aitty. Ulttyq brendti nyǵaitý úshin biryńǵai dizain-kod pen ortaq standart kerek ekenin, aimaqtar men qalalardyń tańbalaryn birizdendirý mańyzdy ekenin atap ótti. Sondai-aq memlekettik marapattar júiesi maǵynaly ári halyqqa túsinikti bolýy tiis dedi.
Odan keiin tarihi sana-sezimdi jańǵyrtý máselesine toqtaldy. Qazaqstannyń jańa akademiialyq tarihyn ázirleýdi jedeldetý, arheologiia men tarihi zertteýlerge júieli qoldaý kórsetý qajettigin aitty. Sonymen birge onomastika salasyn tártipke keltirýdi tapsyrdy.
Kelesi kezekte mádeni murany jan-jaqty dáripteý qajettigi sóz boldy. Prezident ulttyq mádenietti halyqaralyq deńgeide nasihattaýdy, ony «jumsaq kúsh» retinde tiimdi paidalanýdy usyndy. Qoja Ahmet Iasaýi murasyn tereń zertteý jáne IýNESKO aiasyndaǵy jumystardy kúsheitý mańyzdy ekenin atap ótti.
Budan soń óskeleń urpaq tárbiesine erekshe nazar aýdaryldy. Memleket basshysy áleýmettik jeliniń jastar tárbiesine keri áseri kúsheiip otyrǵanyn aityp, mekteptegi tárbie jumysy men álimjettik máselesin kóterdi. Balalardy eńbekqorlyqqa, otanshyldyqqa jáne jaýapkershilikke baýlý qajettigin basa aitty.
Prezident aqparat saiasaty men kreativti indýstriiany damytý máselesine de toqtaldy. Media, kino jáne kitap salasynyń qoǵam sanasyna yqpaly zor ekenin aityp, bul baǵyttardy júieli túrde qoldaý kerektigin jetkizdi. Balalar men jastardyń kitap oqý mádenietin qalyptastyrý mańyzdy mindet retinde ataldy.
Sonymen qatar memlekettik saiasattaǵy taldaý men saraptamanyń sapasyn arttyrý qajet ekeni aityldy. Qabyldanatyn sheshimder halyqtyń pikirine súienip, kásibi zertteýler negizinde jasalýy tiis ekenin atap ótti. Ol úshin myqty saraptama ortalyqtaryn qalyptastyrý kerektigin jetkizdi.
Sodan soń shekaralas aimaqtardy damytý máselesi kóterildi. Prezident bul óńirlerdiń el qaýipsizdigi úshin strategiialyq mańyzy bar ekenin aityp, birqatar aýdandardy qalpyna keltirý týraly sheshim qabyldanǵanyn habarlady. Bul qadam óńirlik damýǵa serpin beretini atap ótildi.
Sóz sońynda Memleket basshysy memlekettik apparatty jańǵyrtýǵa toqtaldy. Memlekettik qyzmetshiler úshin basty talap – kásibilik pen otanshyldyq ekenin aityp, jergilikti ózin-ózi basqarýdy kúsheitý baǵyty jalǵasatynyn málimdedi. Prezident ózin halyqpen belgili merzimge kelisimshartqa otyrǵan menedjer retinde sipattap, saiasi mádeniettiń órkenietti úlgisin qalyptastyrý qajet ekenin atap ótti.
III Ulttyq quryltai
Úshinshi otyrys 2024 jylǵy 15 naýryzda Atyraý oblysynda “Adal adam – Adal eńbek – Adal tabys” taqyrybynda ótti. Prezident Qasym-Jomart Toqaev jiynnyń Jaiyq boiynda, tarihy tereń Saraishyqpen sabaqtas óńirde ótýin eldik mura men sabaqtastyqtyń simvoly retinde túsindirdi.
Memleket basshysy eń aldymen bereke-birlik máselesine toqtalyp, ziialy qaýymnyń qoǵamdy uiystyrýdaǵy rólin erekshe atady. Tarihi tulǵalardy bir-birine qarsy qoiý, daýǵa uryný el ishine iritki salatynyn aityp, ótkenge emotsiiamen emes, shynaiy kózqaraspen qaraýǵa shaqyrdy. Sondai-aq orynsyz “eskertkish qoiý, kóshe ataýyn suraý” úrdisin synap, onomastikada jalpyulttyq qundylyqtarǵa (táýelsizdik, birlik, respýblika) basymdyq berý keregin aitty.
Quryltaida qazaq tiliniń qoldaný aiasyn keńeitý ustanymy ózgermeitinin, oǵan eń tiimdi jol májbúrleý emes, aǵartýshylyq ekenin atap ótti. Qazaq tilindegi kitaptar men aýdarmalardyń kóbeigenin aityp, kitaphanalardy damytýǵa basymdyq beriletinin jetkizdi. Almaty men Astanada táýlik boiy jumys isteitin zamanaýi kitaphana salý josparyn jáne Ulttyq kitap kúnin belgileý bastamasyn qoldaitynyn aitty.
Memleket basshysy ulttyq biregeilik jáne dástúrli qundylyqtardy nyǵaitýǵa da arnaiy toqtaldy. Naýryzdy Kórisý kúninen bastap jańasha atap ótýdi, ulttyq kiim mádenietin keńeitýdi qoldady. Qoǵamǵa jat radikaldy úrdisterge qarsy turý, dástúrli rýhani sabaqtastyqty saqtaý qajettigin atap ótti, Iasaýi murasyn zerdeleýge mán berýdi jáne Iasaýi qabiriniń kóne japqyshyn qalpyna keltirýdi tapsyrdy.
Tarihi saiasatta Prezident Joshy ulysynyń 800 jyldyǵyn asta-tók toimen emes, tereń zertteýmen ulyqtaýdy aitty. Altyn Orda tarihyn halyqaralyq deńgeide tanytatyn derekti filmder men ǵylymi institýt jumysyna toqtaldy. IýNESKO baǵytyndaǵy jumysty jalǵastyrý, Ústirt qoryǵy, jerasty meshitteri, petroglifter siiaqty nysandardy qorǵaý, sondai-aq arheologiiada litsenziialaý men jaýapkershilikti kúsheitip, «qaraqshy-arheologtarmen» kúresti qatańdatý qajettigin kóterdi.
Memlekettik rámizderge qatysty Prezident Týǵa, Ánuranǵa min joq ekenin aitty, al Eltańbaǵa qatysty syn-pikir baryn eskerip, qoǵam ortaq kelisimge kelse, komissiia quryp, ashyq baiqaý jariialaý múmkindigin joqqa shyǵarmady. Sonymen birge tarihi jadyny saqtaý aiasynda Jeńistiń 80 jyldyǵyna daiyndyqty erterek bastaýdy, batyrlar esimin ulyqtaýdy jáne «Aibyn» ordeniniń dárejelerin Nurmaǵambetov, Momyshuly, Qoshqarbaev esimderimen ataý usynysyn aitty.
Prezident qoǵamda keń taraǵan jaǵymsyz ádetter men qaýipti keselderge qarsy kúresti kúsheitýdi tapsyrdy. Atap aitqanda, sintetikalyq esirtki óndirisine jazany qataitýdy, veip pen nasybai ainalymyna tosqaýyl qoiýdy, qumar oiynǵa zańdyq shekteýdi kúsheitýdi aitty. Budan bólek turmystyq zorlyq-zombylyq, býlling pen agressiia, vandalizm jáne ysyrapshyldyq siiaqty problemalarǵa «zań men tártip» qaǵidasymen naqty jaýap qajet ekenin jetkizdi.
Áleýmettik-ekonomikalyq blokta Prezident Úkimetke tórt iri infraqurylymdyq bastamajúktedi: jylý ortalyqtaryn jáne injenerlik jelilerdi jańǵyrtý, turǵyn úi baǵdarlamalaryn keńeitý (onyń ishinde aýyl-aimaqqa arnalǵan), keminde 12 myń shaqyrym joldy salý/jóndeý, sondai-aq gazdandyrýdy ulǵaityp, gaz jelilerin jańartý. Eldi tranzittik habqa ainaldyrý úshin logistika, temirjol, teńiz infraqurylymyn damytý jáne tarif saiasatyn ikemdeý qajettigin aitty. IT baǵyty boiynsha sýperkompiýter, data-ortalyq, Kaspii arqyly talshyqty-optikalyq jeli jobalaryn atap, tsifrlandyrýdy barlyq salaǵa engizýdi tapsyrdy.
Sóz sońynda Prezident biýdjet qarjysyn únemdeý men shyǵyndy qatań baqylaýdy talap etti. Sondai-aq elge jaýapkershilikpen qaraityn, qoǵamǵa naqty paida ákeletin «ulttyq býrjýaziia» qalyptastyrý ideiasyn kóterip, kásipkerlerdi meshitpen shektelmei, mektep, aýrýhana, kitaphana, sport nysandary siiaqty áleýmettik mańyzy bar jobalarǵa kóbirek investitsiia salýǵa shaqyrdy.
IV Ulttyq quryltai
Ulttyq quryltaidyń IV otyrysy 2025 jyly 14 naýryzda Aqmola oblysy Býrabaida ótti.Prezident sońǵy úsh jylda júrgizilgen reformalardyń nátijesin atap, Parlament quzyrynyń keńeigenin, Úkimet jaýapkershiliginiń artqanyn, Konstitýtsiialyq sottyń qurylǵanyn jáne jergilikti basqarýdyń jańǵyrǵanyn aitty. Sonymen birge barlyq aýdan ákimderin halyq tikelei sailaý júiesine kóshetinin málimdedi.
Prezident eń ózekti taqyryptardyń biri retinde salyq reformasyna toqtaldy: biýdjet turaqtylyǵy úshin ózgeris qajet ekenin, jeńildikter men rejimderdiń kóptigi «salyq ofshory» siiaqty ahýal týǵyzǵanyn aitty. Biznesti bólshektep, salyqtan jaltarýǵa jol bermeý úshin Úkimet pen Parlamentke zańnamany jedel túzetýdi tapsyrdy, al áleýmettik qoldaý naqty muqtaj adamdarǵa baǵyttalýy tiis ekenin eskertti.
Qoǵamda talqylanǵan biryńǵai ýaqyt beldeýi máselesi boiynsha pikirtalasty doǵarýdy usynyp, bir ýaqyt beldeýi basqarý men logistikany jeńildetedi degen ustanymdy qoldady. Sonymen birge áleýmettik jelidegi til tigizý, jalǵan aqparat taratý, qoǵamdyq ádeptiń álsireýi, jastarǵa yqpal etetin jat dini aǵymdar qaýpine nazar aýdaryp, zańnamany jańa jaǵdaiǵa beiimdeý kerektigin aitty.
Prezident alaiaqtyqtyń kóbeiýin (qaiyrymdylyq atyn jamylý, internet-alaiaqtar, jalǵan «koýchtar») jeke problema retinde kóterip, jaýapty organdarǵa qatań baqylaýdy tapsyrdy. Kino men kontent sapasy týraly da aitty: film kóp túsirilgenimen, zorlyq-zombylyq pen qylmysty nasihattaityn ónimderdi shekteý úshin kinoteatrǵa shyǵar aldynda aldyn ala saraptaý tetigin qarastyrý qajet dedi, al ulttyq naqyshtaǵy animatsiiany kóbeitýdi qoldady.
Áleýmettik saiasatta áielder koloniialaryndaǵy, ásirese júkti jáne balasy bar áielderdiń jaǵdaiyna nazar aýdaryp, qylmystyq-atqarý júiesiniń maqsaty jazalaý emes, túzetý bolýy kerektigin aitty. Balalardy qorǵaý baǵytyndaǵy josparlardyń merzimi aiaqtalatynyn eskertip, shashyrańqy qujattardy biriktiretin «Qazaqstan balalary» atty birtutas baǵdarlamany qabyldaýdy usyndy jáne «Birtutas tárbie» baǵdarlamasyn keńeitip, ony «Adal azamat» dep ataý usynysyn qoldady.
Ideologiia men mádeniet baǵytynda onomastikany ortalyqtandyrýdy jalǵastyryp, ataý berýde tamyr-tanystyqqa jol bermeýdi, tarihi eńbegi dáleldenbegen tulǵalardy ulyqtamaýdy eskertti. Naýryznama tujyrymdamasy boiynsha merekeni 14 naýryzdan bastap 10 kún atap ótýdi, «Ulttyq kiim kúni» bastamasynyń qoǵamda qoldaý tapqanyn aitty; aimaqtyq teatrlardy damytýǵa, Abai institýtyn halyqaralyq mádeni-aǵartý ortalyǵyna ainaldyrýǵa tapsyrma berdi. Sondai-aq Qazaqstan týraly derekterdi tsifrlandyrýdy kúsheitip, ulttyq tsifrlyq muraǵat qurý qajettigin atap ótti jáne kelesi Quryltaidy Qyzylordada ótkizýdi usyndy.
