Ulttyq quryltaı 2022 jyly Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń bastamasymen iske qosylyp, eldegi máseleler ashyq talqylanatyn alańǵa aınaldy. Dalanews.kz redaksıasy Qyzylordada ótetin V otyrys qarsańynda, buǵan deıin ótken tórt quryltaıdyń basty tustaryna qysqasha sholý jasady.

I Ulttyq quryltaı

Alǵashqy Quryltaı Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń bastamasymen 2022 jylǵy 16 maýsymda Qazaqstannyń kıeli mekeni Ulytaýda ótti. Prezıdent referendýmda konstıtýsıalyq ózgeristerdi qoldaǵan halyqqa alǵys aıtyp, Jańa Qazaqstannyń bir kúnde qurylmaıtynyn, oǵan qoǵam bolyp jumylý keregin atap ótti.

Quryltaı quramyna 117 adam kirip, negizgi mindetter retinde jalpyulttyq birlikti nyǵaıtý, reformalardy halyqqa túsindirý jáne jańa tehnologıalar arqyly azamattardyń qatysýyn keńeıtý baǵyttary belgilendi. Sondaı-aq Prezıdent Ulttyq merekeler júıesin jetildirý, kadrlar máselesine qatysty oılarymen bólisý jáne qazaq tiliniń mártebesin kóterý týraly mańyzdy oıyn aıtty.

II Ulttyq quryltaı

Ekinshi quryltaı 2023 jyly 18 maýsymda Túrkistanda “Ádiletti Qazaqstan – Adal azamat” taqyrybynda ótti.

Memleket basshysy quryltaıda eldi jańǵyrtýdyń negizgi baǵyttaryn júıelep, birqatar basym mindetterdi atady.

Aldymen Prezıdent memlekettik nyshandardy jetildirý qajettigin aıtty. Ulttyq brendti nyǵaıtý úshin biryńǵaı dızaın-kod pen ortaq standart kerek ekenin, aımaqtar men qalalardyń tańbalaryn birizdendirý mańyzdy ekenin atap ótti. Sondaı-aq memlekettik marapattar júıesi maǵynaly ári halyqqa túsinikti bolýy tıis dedi.

Odan keıin tarıhı sana-sezimdi jańǵyrtý máselesine toqtaldy. Qazaqstannyń jańa akademıalyq tarıhyn ázirleýdi jedeldetý, arheologıa men tarıhı zertteýlerge júıeli qoldaý kórsetý qajettigin aıtty. Sonymen birge onomastıka salasyn tártipke keltirýdi tapsyrdy.

Kelesi kezekte mádenı murany jan-jaqty dáripteý qajettigi sóz boldy. Prezıdent ulttyq mádenıetti halyqaralyq deńgeıde nasıhattaýdy, ony «jumsaq kúsh» retinde tıimdi paıdalanýdy usyndy. Qoja Ahmet Iasaýı murasyn tereń zertteý jáne IýNESKO aıasyndaǵy jumystardy kúsheıtý mańyzdy ekenin atap ótti.

Budan soń óskeleń urpaq tárbıesine erekshe nazar aýdaryldy. Memleket basshysy áleýmettik jeliniń jastar tárbıesine keri áseri kúsheıip otyrǵanyn aıtyp, mekteptegi tárbıe jumysy men álimjettik máselesin kóterdi. Balalardy eńbekqorlyqqa, otanshyldyqqa jáne jaýapkershilikke baýlý qajettigin basa aıtty.

Prezıdent aqparat saıasaty men kreatıvti ındýstrıany damytý máselesine de toqtaldy. Medıa, kıno jáne kitap salasynyń qoǵam sanasyna yqpaly zor ekenin aıtyp, bul baǵyttardy júıeli túrde qoldaý kerektigin jetkizdi. Balalar men jastardyń kitap oqý mádenıetin qalyptastyrý mańyzdy mindet retinde ataldy.

Sonymen qatar memlekettik saıasattaǵy taldaý men saraptamanyń sapasyn arttyrý qajet ekeni aıtyldy. Qabyldanatyn sheshimder halyqtyń pikirine súıenip, kásibı zertteýler negizinde jasalýy tıis ekenin atap ótti. Ol úshin myqty saraptama ortalyqtaryn qalyptastyrý kerektigin jetkizdi.

Sodan soń shekaralas aımaqtardy damytý máselesi kóterildi. Prezıdent bul óńirlerdiń el qaýipsizdigi úshin strategıalyq mańyzy bar ekenin aıtyp, birqatar aýdandardy qalpyna keltirý týraly sheshim qabyldanǵanyn habarlady. Bul qadam óńirlik damýǵa serpin beretini atap ótildi.

Sóz sońynda Memleket basshysy memlekettik apparatty jańǵyrtýǵa toqtaldy. Memlekettik qyzmetshiler úshin basty talap – kásibılik pen otanshyldyq ekenin aıtyp, jergilikti ózin-ózi basqarýdy kúsheıtý baǵyty jalǵasatynyn málimdedi. Prezıdent ózin halyqpen belgili merzimge kelisimshartqa otyrǵan menejer retinde sıpattap, saıası mádenıettiń órkenıetti úlgisin qalyptastyrý qajet ekenin atap ótti.

III Ulttyq quryltaı

Úshinshi otyrys 2024 jylǵy 15 naýryzda Atyraý oblysynda “Adal adam – Adal eńbek – Adal tabys” taqyrybynda ótti. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev jıynnyń Jaıyq boıynda, tarıhy tereń Saraıshyqpen sabaqtas óńirde ótýin eldik mura men sabaqtastyqtyń sımvoly retinde túsindirdi.

Memleket basshysy eń aldymen bereke-birlik máselesine toqtalyp, zıaly qaýymnyń qoǵamdy uıystyrýdaǵy rólin erekshe atady. Tarıhı tulǵalardy bir-birine qarsy qoıý, daýǵa uryný el ishine iritki salatynyn aıtyp, ótkenge emosıamen emes, shynaıy kózqaraspen qaraýǵa shaqyrdy. Sondaı-aq orynsyz “eskertkish qoıý, kóshe ataýyn suraý” úrdisin synap, onomastıkada jalpyulttyq qundylyqtarǵa (táýelsizdik, birlik, respýblıka) basymdyq berý keregin aıtty.

Quryltaıda qazaq tiliniń qoldaný aıasyn keńeıtý ustanymy ózgermeıtinin, oǵan eń tıimdi jol májbúrleý emes, aǵartýshylyq ekenin atap ótti. Qazaq tilindegi kitaptar men aýdarmalardyń kóbeıgenin aıtyp, kitaphanalardy damytýǵa basymdyq beriletinin jetkizdi. Almaty men Astanada táýlik boıy jumys isteıtin zamanaýı kitaphana salý josparyn jáne Ulttyq kitap kúnin belgileý bastamasyn qoldaıtynyn aıtty.

Memleket basshysy ulttyq biregeılik jáne dástúrli qundylyqtardy nyǵaıtýǵa da arnaıy toqtaldy. Naýryzdy Kórisý kúninen bastap jańasha atap ótýdi, ulttyq kıim mádenıetin keńeıtýdi qoldady. Qoǵamǵa jat radıkaldy úrdisterge qarsy turý, dástúrli rýhanı sabaqtastyqty saqtaý qajettigin atap ótti, Iasaýı murasyn zerdeleýge mán berýdi jáne Iasaýı qabiriniń kóne japqyshyn qalpyna keltirýdi tapsyrdy.

Tarıhı saıasatta Prezıdent Joshy ulysynyń 800 jyldyǵyn asta-tók toımen emes, tereń zertteýmen ulyqtaýdy aıtty. Altyn Orda tarıhyn halyqaralyq deńgeıde tanytatyn derekti fılmder men ǵylymı ınstıtýt jumysyna toqtaldy. IýNESKO baǵytyndaǵy jumysty jalǵastyrý, Ústirt qoryǵy, jerasty meshitteri, petroglıfter sıaqty nysandardy qorǵaý, sondaı-aq arheologıada lısenzıalaý men jaýapkershilikti kúsheıtip, «qaraqshy-arheologtarmen» kúresti qatańdatý qajettigin kóterdi.

Memlekettik rámizderge qatysty Prezıdent Týǵa, Ánuranǵa min joq ekenin aıtty, al Eltańbaǵa qatysty syn-pikir baryn eskerip, qoǵam ortaq kelisimge kelse, komısıa quryp, ashyq baıqaý jarıalaý múmkindigin joqqa shyǵarmady. Sonymen birge tarıhı jadyny saqtaý aıasynda Jeńistiń 80 jyldyǵyna daıyndyqty erterek bastaýdy, batyrlar esimin ulyqtaýdy jáne «Aıbyn» ordeniniń dárejelerin Nurmaǵambetov, Momyshuly, Qoshqarbaev esimderimen ataý usynysyn aıtty.

Prezıdent qoǵamda keń taraǵan jaǵymsyz ádetter men qaýipti keselderge qarsy kúresti kúsheıtýdi tapsyrdy. Atap aıtqanda, sıntetıkalyq esirtki óndirisine jazany qataıtýdy, veıp pen nasybaı aınalymyna tosqaýyl qoıýdy, qumar oıynǵa zańdyq shekteýdi kúsheıtýdi aıtty. Budan bólek turmystyq zorlyq-zombylyq, býllıng pen agresıa, vandalızm jáne ysyrapshyldyq sıaqty problemalarǵa «zań men tártip» qaǵıdasymen naqty jaýap qajet ekenin jetkizdi.

Áleýmettik-ekonomıkalyq blokta Prezıdent Úkimetke tórt iri ınfraqurylymdyq bastamajúktedi: jylý ortalyqtaryn jáne ınjenerlik jelilerdi jańǵyrtý, turǵyn úı baǵdarlamalaryn keńeıtý (onyń ishinde aýyl-aımaqqa arnalǵan), keminde 12 myń shaqyrym joldy salý/jóndeý, sondaı-aq gazdandyrýdy ulǵaıtyp, gaz jelilerin jańartý. Eldi tranzıttik habqa aınaldyrý úshin logıstıka, temirjol, teńiz ınfraqurylymyn damytý jáne tarıf saıasatyn ıkemdeý qajettigin aıtty. IT baǵyty boıynsha sýperkompúter, data-ortalyq, Kaspıı arqyly talshyqty-optıkalyq jeli jobalaryn atap, sıfrlandyrýdy barlyq salaǵa engizýdi tapsyrdy.

Sóz sońynda Prezıdent búdjet qarjysyn únemdeý men shyǵyndy qatań baqylaýdy talap etti. Sondaı-aq elge jaýapkershilikpen qaraıtyn, qoǵamǵa naqty paıda ákeletin «ulttyq býrjýazıa» qalyptastyrý ıdeıasyn kóterip, kásipkerlerdi meshitpen shektelmeı, mektep, aýrýhana, kitaphana, sport nysandary sıaqty áleýmettik mańyzy bar jobalarǵa kóbirek ınvestısıa salýǵa shaqyrdy.

IV Ulttyq quryltaı

Ulttyq quryltaıdyń IV otyrysy 2025 jyly 14 naýryzda Aqmola oblysy Býrabaıda ótti.Prezıdent sońǵy úsh jylda júrgizilgen reformalardyń nátıjesin atap, Parlament quzyrynyń keńeıgenin, Úkimet jaýapkershiliginiń artqanyn, Konstıtýsıalyq sottyń qurylǵanyn jáne jergilikti basqarýdyń jańǵyrǵanyn aıtty. Sonymen birge barlyq aýdan ákimderin halyq tikeleı saılaý júıesine kóshetinin málimdedi.

Prezıdent eń ózekti taqyryptardyń biri retinde salyq reformasyna toqtaldy: búdjet turaqtylyǵy úshin ózgeris qajet ekenin, jeńildikter men rejımderdiń kóptigi «salyq ofshory» sıaqty ahýal týǵyzǵanyn aıtty. Bıznesti bólshektep, salyqtan jaltarýǵa jol bermeý úshin Úkimet pen Parlamentke zańnamany jedel túzetýdi tapsyrdy, al áleýmettik qoldaý naqty muqtaj adamdarǵa baǵyttalýy tıis ekenin eskertti.

Qoǵamda talqylanǵan biryńǵaı ýaqyt beldeýi máselesi boıynsha pikirtalasty doǵarýdy usynyp, bir ýaqyt beldeýi basqarý men logıstıkany jeńildetedi degen ustanymdy qoldady. Sonymen birge áleýmettik jelidegi til tıgizý, jalǵan aqparat taratý, qoǵamdyq ádeptiń álsireýi, jastarǵa yqpal etetin jat dinı aǵymdar qaýpine nazar aýdaryp, zańnamany jańa jaǵdaıǵa beıimdeý kerektigin aıtty.

Prezıdent alaıaqtyqtyń kóbeıýin (qaıyrymdylyq atyn jamylý, ınternet-alaıaqtar, jalǵan «koýchtar») jeke problema retinde kóterip, jaýapty organdarǵa qatań baqylaýdy tapsyrdy. Kıno men kontent sapasy týraly da aıtty: fılm kóp túsirilgenimen, zorlyq-zombylyq pen qylmysty nasıhattaıtyn ónimderdi shekteý úshin kınoteatrǵa shyǵar aldynda aldyn ala saraptaý tetigin qarastyrý qajet dedi, al ulttyq naqyshtaǵy anımasıany kóbeıtýdi qoldady.

Áleýmettik saıasatta áıelder kolonıalaryndaǵy, ásirese júkti jáne balasy bar áıelderdiń jaǵdaıyna nazar aýdaryp, qylmystyq-atqarý júıesiniń maqsaty jazalaý emes, túzetý bolýy kerektigin aıtty. Balalardy qorǵaý baǵytyndaǵy josparlardyń merzimi aıaqtalatynyn eskertip, shashyrańqy qujattardy biriktiretin «Qazaqstan balalary» atty birtutas baǵdarlamany qabyldaýdy usyndy jáne «Birtutas tárbıe» baǵdarlamasyn keńeıtip, ony «Adal azamat» dep ataý usynysyn qoldady.

Ideologıa men mádenıet baǵytynda onomastıkany ortalyqtandyrýdy jalǵastyryp, ataý berýde tamyr-tanystyqqa jol bermeýdi, tarıhı eńbegi dáleldenbegen tulǵalardy ulyqtamaýdy eskertti. Naýryznama tujyrymdamasy boıynsha merekeni 14 naýryzdan bastap 10 kún atap ótýdi, «Ulttyq kıim kúni» bastamasynyń qoǵamda qoldaý tapqanyn aıtty; aımaqtyq teatrlardy damytýǵa, Abaı ınstıtýtyn halyqaralyq mádenı-aǵartý ortalyǵyna aınaldyrýǵa tapsyrma berdi. Sondaı-aq Qazaqstan týraly derekterdi sıfrlandyrýdy kúsheıtip, ulttyq sıfrlyq muraǵat qurý qajettigin atap ótti jáne kelesi Quryltaıdy Qyzylordada ótkizýdi usyndy.