ۇلتتىق قۇرىلتاي 2022 جىلى پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ باستاماسىمەن ٸسكە قوسىلىپ, ەلدەگٸ مەسەلەلەر اشىق تالقىلاناتىن الاڭعا اينالدى. Dalanews.kz رەداكتسيياسى قىزىلوردادا ٶتەتٸن V وتىرىس قارساڭىندا, بۇعان دەيٸن ٶتكەن تٶرت قۇرىلتايدىڭ باستى تۇستارىنا قىسقاشا شولۋ جاسادى.
I ۇلتتىق قۇرىلتاي
العاشقى قۇرىلتاي مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ باستاماسىمەن 2022 جىلعى 16 ماۋسىمدا قازاقستاننىڭ كيەلٸ مەكەنٸ ۇلىتاۋدا ٶتتٸ. پرەزيدەنت رەفەرەندۋمدا كونستيتۋتسييالىق ٶزگەرٸستەردٸ قولداعان حالىققا العىس ايتىپ, جاڭا قازاقستاننىڭ بٸر كٷندە قۇرىلمايتىنىن, وعان قوعام بولىپ جۇمىلۋ كەرەگٸن اتاپ ٶتتٸ.
قۇرىلتاي قۇرامىنا 117 ادام كٸرٸپ, نەگٸزگٸ مٸندەتتەر رەتٸندە جالپىۇلتتىق بٸرلٸكتٸ نىعايتۋ, رەفورمالاردى حالىققا تٷسٸندٸرۋ جەنە جاڭا تەحنولوگييالار ارقىلى ازاماتتاردىڭ قاتىسۋىن كەڭەيتۋ باعىتتارى بەلگٸلەندٸ. سونداي-اق پرەزيدەنت ۇلتتىق مەرەكەلەر جٷيەسٸن جەتٸلدٸرۋ, كادرلار مەسەلەسٸنە قاتىستى ويلارىمەن بٶلٸسۋ جەنە قازاق تٸلٸنٸڭ مەرتەبەسٸن كٶتەرۋ تۋرالى ماڭىزدى ويىن ايتتى.
II ۇلتتىق قۇرىلتاي
ەكٸنشٸ قۇرىلتاي 2023 جىلى 18 ماۋسىمدا تٷركٸستاندا “ەدٸلەتتٸ قازاقستان – ادال ازامات” تاقىرىبىندا ٶتتٸ.
مەملەكەت باسشىسى قۇرىلتايدا ەلدٸ جاڭعىرتۋدىڭ نەگٸزگٸ باعىتتارىن جٷيەلەپ, بٸرقاتار باسىم مٸندەتتەردٸ اتادى.
الدىمەن پرەزيدەنت مەملەكەتتٸك نىشانداردى جەتٸلدٸرۋ قاجەتتٸگٸن ايتتى. ۇلتتىق برەندتٸ نىعايتۋ ٷشٸن بٸرىڭعاي ديزاين-كود پەن ورتاق ستاندارت كەرەك ەكەنٸن, ايماقتار مەن قالالاردىڭ تاڭبالارىن بٸرٸزدەندٸرۋ ماڭىزدى ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ. سونداي-اق مەملەكەتتٸك ماراپاتتار جٷيەسٸ ماعىنالى ەرٸ حالىققا تٷسٸنٸكتٸ بولۋى تيٸس دەدٸ.
ودان كەيٸن تاريحي سانا-سەزٸمدٸ جاڭعىرتۋ مەسەلەسٸنە توقتالدى. قازاقستاننىڭ جاڭا اكادەمييالىق تاريحىن ەزٸرلەۋدٸ جەدەلدەتۋ, ارحەولوگييا مەن تاريحي زەرتتەۋلەرگە جٷيەلٸ قولداۋ كٶرسەتۋ قاجەتتٸگٸن ايتتى. سونىمەن بٸرگە ونوماستيكا سالاسىن تەرتٸپكە كەلتٸرۋدٸ تاپسىردى.
كەلەسٸ كەزەكتە مەدەني مۇرانى جان-جاقتى دەرٸپتەۋ قاجەتتٸگٸ سٶز بولدى. پرەزيدەنت ۇلتتىق مەدەنيەتتٸ حالىقارالىق دەڭگەيدە ناسيحاتتاۋدى, ونى «جۇمساق كٷش» رەتٸندە تيٸمدٸ پايدالانۋدى ۇسىندى. قوجا احمەت ياساۋي مۇراسىن تەرەڭ زەرتتەۋ جەنە يۋنەسكو اياسىنداعى جۇمىستاردى كٷشەيتۋ ماڭىزدى ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ.
بۇدان سوڭ ٶسكەلەڭ ۇرپاق تەربيەسٸنە ەرەكشە نازار اۋدارىلدى. مەملەكەت باسشىسى ەلەۋمەتتٸك جەلٸنٸڭ جاستار تەربيەسٸنە كەرٸ ەسەرٸ كٷشەيٸپ وتىرعانىن ايتىپ, مەكتەپتەگٸ تەربيە جۇمىسى مەن ەلٸمجەتتٸك مەسەلەسٸن كٶتەردٸ. بالالاردى ەڭبەكقورلىققا, وتانشىلدىققا جەنە جاۋاپكەرشٸلٸككە باۋلۋ قاجەتتٸگٸن باسا ايتتى.
پرەزيدەنت اقپارات ساياساتى مەن كرەاتيۆتٸ يندۋسترييانى دامىتۋ مەسەلەسٸنە دە توقتالدى. مەديا, كينو جەنە كٸتاپ سالاسىنىڭ قوعام ساناسىنا ىقپالى زور ەكەنٸن ايتىپ, بۇل باعىتتاردى جٷيەلٸ تٷردە قولداۋ كەرەكتٸگٸن جەتكٸزدٸ. بالالار مەن جاستاردىڭ كٸتاپ وقۋ مەدەنيەتٸن قالىپتاستىرۋ ماڭىزدى مٸندەت رەتٸندە اتالدى.
سونىمەن قاتار مەملەكەتتٸك ساياساتتاعى تالداۋ مەن ساراپتامانىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ قاجەت ەكەنٸ ايتىلدى. قابىلداناتىن شەشٸمدەر حالىقتىڭ پٸكٸرٸنە سٷيەنٸپ, كەسٸبي زەرتتەۋلەر نەگٸزٸندە جاسالۋى تيٸس ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ. ول ٷشٸن مىقتى ساراپتاما ورتالىقتارىن قالىپتاستىرۋ كەرەكتٸگٸن جەتكٸزدٸ.
سودان سوڭ شەكارالاس ايماقتاردى دامىتۋ مەسەلەسٸ كٶتەرٸلدٸ. پرەزيدەنت بۇل ٶڭٸرلەردٸڭ ەل قاۋٸپسٸزدٸگٸ ٷشٸن ستراتەگييالىق ماڭىزى بار ەكەنٸن ايتىپ, بٸرقاتار اۋدانداردى قالپىنا كەلتٸرۋ تۋرالى شەشٸم قابىلدانعانىن حابارلادى. بۇل قادام ٶڭٸرلٸك دامۋعا سەرپٸن بەرەتٸنٸ اتاپ ٶتٸلدٸ.
سٶز سوڭىندا مەملەكەت باسشىسى مەملەكەتتٸك اپپاراتتى جاڭعىرتۋعا توقتالدى. مەملەكەتتٸك قىزمەتشٸلەر ٷشٸن باستى تالاپ – كەسٸبيلٸك پەن وتانشىلدىق ەكەنٸن ايتىپ, جەرگٸلٸكتٸ ٶزٸن-ٶزٸ باسقارۋدى كٷشەيتۋ باعىتى جالعاساتىنىن مەلٸمدەدٸ. پرەزيدەنت ٶزٸن حالىقپەن بەلگٸلٸ مەرزٸمگە كەلٸسٸمشارتقا وتىرعان مەنەدجەر رەتٸندە سيپاتتاپ, ساياسي مەدەنيەتتٸڭ ٶركەنيەتتٸ ٷلگٸسٸن قالىپتاستىرۋ قاجەت ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ.
III ۇلتتىق قۇرىلتاي
ٷشٸنشٸ وتىرىس 2024 جىلعى 15 ناۋرىزدا اتىراۋ وبلىسىندا “ادال ادام – ادال ەڭبەك – ادال تابىس” تاقىرىبىندا ٶتتٸ. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ جيىننىڭ جايىق بويىندا, تاريحى تەرەڭ سارايشىقپەن ساباقتاس ٶڭٸردە ٶتۋٸن ەلدٸك مۇرا مەن ساباقتاستىقتىڭ سيمۆولى رەتٸندە تٷسٸندٸردٸ.
مەملەكەت باسشىسى ەڭ الدىمەن بەرەكە-بٸرلٸك مەسەلەسٸنە توقتالىپ, زييالى قاۋىمنىڭ قوعامدى ۇيىستىرۋداعى رٶلٸن ەرەكشە اتادى. تاريحي تۇلعالاردى بٸر-بٸرٸنە قارسى قويۋ, داۋعا ۇرىنۋ ەل ٸشٸنە ٸرٸتكٸ سالاتىنىن ايتىپ, ٶتكەنگە ەموتسييامەن ەمەس, شىنايى كٶزقاراسپەن قاراۋعا شاقىردى. سونداي-اق ورىنسىز “ەسكەرتكٸش قويۋ, كٶشە اتاۋىن سۇراۋ” ٷردٸسٸن سىناپ, ونوماستيكادا جالپىۇلتتىق قۇندىلىقتارعا (تەۋەلسٸزدٸك, بٸرلٸك, رەسپۋبليكا) باسىمدىق بەرۋ كەرەگٸن ايتتى.
قۇرىلتايدا قازاق تٸلٸنٸڭ قولدانۋ اياسىن كەڭەيتۋ ۇستانىمى ٶزگەرمەيتٸنٸن, وعان ەڭ تيٸمدٸ جول مەجبٷرلەۋ ەمەس, اعارتۋشىلىق ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ. قازاق تٸلٸندەگٸ كٸتاپتار مەن اۋدارمالاردىڭ كٶبەيگەنٸن ايتىپ, كٸتاپحانالاردى دامىتۋعا باسىمدىق بەرٸلەتٸنٸن جەتكٸزدٸ. الماتى مەن استانادا تەۋلٸك بويى جۇمىس ٸستەيتٸن زاماناۋي كٸتاپحانا سالۋ جوسپارىن جەنە ۇلتتىق كٸتاپ كٷنٸن بەلگٸلەۋ باستاماسىن قولدايتىنىن ايتتى.
مەملەكەت باسشىسى ۇلتتىق بٸرەگەيلٸك جەنە دەستٷرلٸ قۇندىلىقتاردى نىعايتۋعا دا ارنايى توقتالدى. ناۋرىزدى كٶرٸسۋ كٷنٸنەن باستاپ جاڭاشا اتاپ ٶتۋدٸ, ۇلتتىق كيٸم مەدەنيەتٸن كەڭەيتۋدٸ قولدادى. قوعامعا جات راديكالدى ٷردٸستەرگە قارسى تۇرۋ, دەستٷرلٸ رۋحاني ساباقتاستىقتى ساقتاۋ قاجەتتٸگٸن اتاپ ٶتتٸ, ياساۋي مۇراسىن زەردەلەۋگە مەن بەرۋدٸ جەنە ياساۋي قابٸرٸنٸڭ كٶنە جاپقىشىن قالپىنا كەلتٸرۋدٸ تاپسىردى.
تاريحي ساياساتتا پرەزيدەنت جوشى ۇلىسىنىڭ 800 جىلدىعىن استا-تٶك تويمەن ەمەس, تەرەڭ زەرتتەۋمەن ۇلىقتاۋدى ايتتى. التىن وردا تاريحىن حالىقارالىق دەڭگەيدە تانىتاتىن دەرەكتٸ فيلمدەر مەن عىلىمي ينستيتۋت جۇمىسىنا توقتالدى. يۋنەسكو باعىتىنداعى جۇمىستى جالعاستىرۋ, ٷستٸرت قورىعى, جەراستى مەشٸتتەرٸ, پەتروگليفتەر سيياقتى نىسانداردى قورعاۋ, سونداي-اق ارحەولوگييادا ليتسەنزييالاۋ مەن جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ كٷشەيتٸپ, «قاراقشى-ارحەولوگتارمەن» كٷرەستٸ قاتاڭداتۋ قاجەتتٸگٸن كٶتەردٸ.
مەملەكەتتٸك رەمٸزدەرگە قاتىستى پرەزيدەنت تۋعا, ەنۇرانعا مٸن جوق ەكەنٸن ايتتى, ال ەلتاڭباعا قاتىستى سىن-پٸكٸر بارىن ەسكەرٸپ, قوعام ورتاق كەلٸسٸمگە كەلسە, كوميسسييا قۇرىپ, اشىق بايقاۋ جارييالاۋ مٷمكٸندٸگٸن جوققا شىعارمادى. سونىمەن بٸرگە تاريحي جادىنى ساقتاۋ اياسىندا جەڭٸستٸڭ 80 جىلدىعىنا دايىندىقتى ەرتەرەك باستاۋدى, باتىرلار ەسٸمٸن ۇلىقتاۋدى جەنە «ايبىن» وردەنٸنٸڭ دەرەجەلەرٸن نۇرماعامبەتوۆ, مومىشۇلى, قوشقارباەۆ ەسٸمدەرٸمەن اتاۋ ۇسىنىسىن ايتتى.
پرەزيدەنت قوعامدا كەڭ تاراعان جاعىمسىز ەدەتتەر مەن قاۋٸپتٸ كەسەلدەرگە قارسى كٷرەستٸ كٷشەيتۋدٸ تاپسىردى. اتاپ ايتقاندا, سينتەتيكالىق ەسٸرتكٸ ٶندٸرٸسٸنە جازانى قاتايتۋدى, ۆەيپ پەن ناسىباي اينالىمىنا توسقاۋىل قويۋدى, قۇمار ويىنعا زاڭدىق شەكتەۋدٸ كٷشەيتۋدٸ ايتتى. بۇدان بٶلەك تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق, بۋللينگ پەن اگرەسسييا, ۆانداليزم جەنە ىسىراپشىلدىق سيياقتى پروبلەمالارعا «زاڭ مەن تەرتٸپ» قاعيداسىمەن ناقتى جاۋاپ قاجەت ەكەنٸن جەتكٸزدٸ.
ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق بلوكتا پرەزيدەنت ٷكٸمەتكە تٶرت ٸرٸ ينفراقۇرىلىمدىق باستاماجٷكتەدٸ: جىلۋ ورتالىقتارىن جەنە ينجەنەرلٸك جەلٸلەردٸ جاڭعىرتۋ, تۇرعىن ٷي باعدارلامالارىن كەڭەيتۋ (ونىڭ ٸشٸندە اۋىل-ايماققا ارنالعان), كەمٸندە 12 مىڭ شاقىرىم جولدى سالۋ/جٶندەۋ, سونداي-اق گازداندىرۋدى ۇلعايتىپ, گاز جەلٸلەرٸن جاڭارتۋ. ەلدٸ ترانزيتتٸك حابقا اينالدىرۋ ٷشٸن لوگيستيكا, تەمٸرجول, تەڭٸز ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ جەنە تاريف ساياساتىن يكەمدەۋ قاجەتتٸگٸن ايتتى. IT باعىتى بويىنشا سۋپەركومپيۋتەر, داتا-ورتالىق, كاسپيي ارقىلى تالشىقتى-وپتيكالىق جەلٸ جوبالارىن اتاپ, تسيفرلاندىرۋدى بارلىق سالاعا ەنگٸزۋدٸ تاپسىردى.
سٶز سوڭىندا پرەزيدەنت بيۋدجەت قارجىسىن ٷنەمدەۋ مەن شىعىندى قاتاڭ باقىلاۋدى تالاپ ەتتٸ. سونداي-اق ەلگە جاۋاپكەرشٸلٸكپەن قارايتىن, قوعامعا ناقتى پايدا ەكەلەتٸن «ۇلتتىق بۋرجۋازييا» قالىپتاستىرۋ يدەياسىن كٶتەرٸپ, كەسٸپكەرلەردٸ مەشٸتپەن شەكتەلمەي, مەكتەپ, اۋرۋحانا, كٸتاپحانا, سپورت نىساندارى سيياقتى ەلەۋمەتتٸك ماڭىزى بار جوبالارعا كٶبٸرەك ينۆەستيتسييا سالۋعا شاقىردى.
IV ۇلتتىق قۇرىلتاي
ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ IV وتىرىسى 2025 جىلى 14 ناۋرىزدا اقمولا وبلىسى بۋرابايدا ٶتتٸ.پرەزيدەنت سوڭعى ٷش جىلدا جٷرگٸزٸلگەن رەفورمالاردىڭ نەتيجەسٸن اتاپ, پارلامەنت قۇزىرىنىڭ كەڭەيگەنٸن, ٷكٸمەت جاۋاپكەرشٸلٸگٸنٸڭ ارتقانىن, كونستيتۋتسييالىق سوتتىڭ قۇرىلعانىن جەنە جەرگٸلٸكتٸ باسقارۋدىڭ جاڭعىرعانىن ايتتى. سونىمەن بٸرگە بارلىق اۋدان ەكٸمدەرٸن حالىق تٸكەلەي سايلاۋ جٷيەسٸنە كٶشەتٸنٸن مەلٸمدەدٸ.
پرەزيدەنت ەڭ ٶزەكتٸ تاقىرىپتاردىڭ بٸرٸ رەتٸندە سالىق رەفورماسىنا توقتالدى: بيۋدجەت تۇراقتىلىعى ٷشٸن ٶزگەرٸس قاجەت ەكەنٸن, جەڭٸلدٸكتەر مەن رەجيمدەردٸڭ كٶپتٸگٸ «سالىق وفشورى» سيياقتى احۋال تۋعىزعانىن ايتتى. بيزنەستٸ بٶلشەكتەپ, سالىقتان جالتارۋعا جول بەرمەۋ ٷشٸن ٷكٸمەت پەن پارلامەنتكە زاڭنامانى جەدەل تٷزەتۋدٸ تاپسىردى, ال ەلەۋمەتتٸك قولداۋ ناقتى مۇقتاج ادامدارعا باعىتتالۋى تيٸس ەكەنٸن ەسكەرتتٸ.
قوعامدا تالقىلانعان بٸرىڭعاي ۋاقىت بەلدەۋٸ مەسەلەسٸ بويىنشا پٸكٸرتالاستى دوعارۋدى ۇسىنىپ, بٸر ۋاقىت بەلدەۋٸ باسقارۋ مەن لوگيستيكانى جەڭٸلدەتەدٸ دەگەن ۇستانىمدى قولدادى. سونىمەن بٸرگە ەلەۋمەتتٸك جەلٸدەگٸ تٸل تيگٸزۋ, جالعان اقپارات تاراتۋ, قوعامدىق ەدەپتٸڭ ەلسٸرەۋٸ, جاستارعا ىقپال ەتەتٸن جات دٸني اعىمدار قاۋپٸنە نازار اۋدارىپ, زاڭنامانى جاڭا جاعدايعا بەيٸمدەۋ كەرەكتٸگٸن ايتتى.
پرەزيدەنت الاياقتىقتىڭ كٶبەيۋٸن (قايىرىمدىلىق اتىن جامىلۋ, ينتەرنەت-الاياقتار, جالعان «كوۋچتار») جەكە پروبلەما رەتٸندە كٶتەرٸپ, جاۋاپتى ورگاندارعا قاتاڭ باقىلاۋدى تاپسىردى. كينو مەن كونتەنت ساپاسى تۋرالى دا ايتتى: فيلم كٶپ تٷسٸرٸلگەنٸمەن, زورلىق-زومبىلىق پەن قىلمىستى ناسيحاتتايتىن ٶنٸمدەردٸ شەكتەۋ ٷشٸن كينوتەاترعا شىعار الدىندا الدىن الا ساراپتاۋ تەتٸگٸن قاراستىرۋ قاجەت دەدٸ, ال ۇلتتىق ناقىشتاعى انيماتسييانى كٶبەيتۋدٸ قولدادى.
ەلەۋمەتتٸك ساياساتتا ەيەلدەر كولونييالارىنداعى, ەسٸرەسە جٷكتٸ جەنە بالاسى بار ەيەلدەردٸڭ جاعدايىنا نازار اۋدارىپ, قىلمىستىق-اتقارۋ جٷيەسٸنٸڭ ماقساتى جازالاۋ ەمەس, تٷزەتۋ بولۋى كەرەكتٸگٸن ايتتى. بالالاردى قورعاۋ باعىتىنداعى جوسپارلاردىڭ مەرزٸمٸ اياقتالاتىنىن ەسكەرتٸپ, شاشىراڭقى قۇجاتتاردى بٸرٸكتٸرەتٸن «قازاقستان بالالارى» اتتى بٸرتۇتاس باعدارلامانى قابىلداۋدى ۇسىندى جەنە «بٸرتۇتاس تەربيە» باعدارلاماسىن كەڭەيتٸپ, ونى «ادال ازامات» دەپ اتاۋ ۇسىنىسىن قولدادى.
يدەولوگييا مەن مەدەنيەت باعىتىندا ونوماستيكانى ورتالىقتاندىرۋدى جالعاستىرىپ, اتاۋ بەرۋدە تامىر-تانىستىققا جول بەرمەۋدٸ, تاريحي ەڭبەگٸ دەلەلدەنبەگەن تۇلعالاردى ۇلىقتاماۋدى ەسكەرتتٸ. ناۋرىزناما تۇجىرىمداماسى بويىنشا مەرەكەنٸ 14 ناۋرىزدان باستاپ 10 كٷن اتاپ ٶتۋدٸ, «ۇلتتىق كيٸم كٷنٸ» باستاماسىنىڭ قوعامدا قولداۋ تاپقانىن ايتتى; ايماقتىق تەاترلاردى دامىتۋعا, اباي ينستيتۋتىن حالىقارالىق مەدەني-اعارتۋ ورتالىعىنا اينالدىرۋعا تاپسىرما بەردٸ. سونداي-اق قازاقستان تۋرالى دەرەكتەردٸ تسيفرلاندىرۋدى كٷشەيتٸپ, ۇلتتىق تسيفرلىق مۇراعات قۇرۋ قاجەتتٸگٸن اتاپ ٶتتٸ جەنە كەلەسٸ قۇرىلتايدى قىزىلوردادا ٶتكٸزۋدٸ ۇسىندى.
