ۇلتتىق قۇرىلتاي 2022 جىلى پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقايەۆتىڭ باستاماسىمەن ىسكە قوسىلىپ، ەلدەگى ماسەلەلەر اشىق تالقىلاناتىن الاڭعا اينالدى. Dalanews.kz رەداكسياسى قىزىلوردادا وتەتىن V وتىرىس قارساڭىندا، بۇعان دەيىن وتكەن ءتورت قۇرىلتايدىڭ باستى تۇستارىنا قىسقاشا شولۋ جاسادى.
I ۇلتتىق قۇرىلتاي
العاشقى قۇرىلتاي مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقايەۆتىڭ باستاماسىمەن 2022 جىلعى 16 ماۋسىمدا قازاقستاننىڭ كيەلى مەكەنى ۇلىتاۋدا ءوتتى. پرەزيدەنت رەفەرەندۋمدا كونستيتۋسيالىق وزگەرىستەردى قولداعان حالىققا العىس ايتىپ، جاڭا قازاقستاننىڭ ءبىر كۇندە قۇرىلمايتىنىن، وعان قوعام بولىپ جۇمىلۋ كەرەگىن اتاپ ءوتتى.
قۇرىلتاي قۇرامىنا 117 ادام كىرىپ، نەگىزگى مىندەتتەر رەتىندە جالپىۇلتتىق بىرلىكتى نىعايتۋ، رەفورمالاردى حالىققا ءتۇسىندىرۋ جانە جاڭا تەحنولوگيالار ارقىلى ازاماتتاردىڭ قاتىسۋىن كەڭەيتۋ باعىتتارى بەلگىلەندى. سونداي-اق پرەزيدەنت ۇلتتىق مەرەكەلەر جۇيەسىن جەتىلدىرۋ، كادرلار ماسەلەسىنە قاتىستى ويلارىمەن ءبولىسۋ جانە قازاق ءتىلىنىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋ تۋرالى ماڭىزدى ويىن ايتتى.
II ۇلتتىق قۇرىلتاي
ەكىنشى قۇرىلتاي 2023 جىلى 18 ماۋسىمدا تۇركىستاندا “ادىلەتتى قازاقستان – ادال ازامات” تاقىرىبىندا ءوتتى.
مەملەكەت باسشىسى قۇرىلتايدا ەلدى جاڭعىرتۋدىڭ نەگىزگى باعىتتارىن جۇيەلەپ، ءبىرقاتار باسىم مىندەتتەردى اتادى.
الدىمەن پرەزيدەنت مەملەكەتتىك نىشانداردى جەتىلدىرۋ قاجەتتىگىن ايتتى. ۇلتتىق برەندتى نىعايتۋ ءۇشىن ءبىرىڭعاي ديزاين-كود پەن ورتاق ستاندارت كەرەك ەكەنىن، ايماقتار مەن قالالاردىڭ تاڭبالارىن بىرىزدەندىرۋ ماڭىزدى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. سونداي-اق مەملەكەتتىك ماراپاتتار جۇيەسى ماعىنالى ءارى حالىققا تۇسىنىكتى بولۋى ءتيىس دەدى.
ودان كەيىن تاريحي سانا-سەزىمدى جاڭعىرتۋ ماسەلەسىنە توقتالدى. قازاقستاننىڭ جاڭا اكادەميالىق تاريحىن ازىرلەۋدى جەدەلدەتۋ، ارحەولوگيا مەن تاريحي زەرتتەۋلەرگە جۇيەلى قولداۋ كورسەتۋ قاجەتتىگىن ايتتى. سونىمەن بىرگە ونوماستيكا سالاسىن تارتىپكە كەلتىرۋدى تاپسىردى.
كەلەسى كەزەكتە مادەني مۇرانى جان-جاقتى دارىپتەۋ قاجەتتىگى ءسوز بولدى. پرەزيدەنت ۇلتتىق مادەنيەتتى حالىقارالىق دەڭگەيدە ناسيحاتتاۋدى، ونى «جۇمساق كۇش» رەتىندە ءتيىمدى پايدالانۋدى ۇسىندى. قوجا احمەت ياساۋي مۇراسىن تەرەڭ زەرتتەۋ جانە يۋنەسكو اياسىنداعى جۇمىستاردى كۇشەيتۋ ماڭىزدى ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
بۇدان سوڭ وسكەلەڭ ۇرپاق تاربيەسىنە ەرەكشە نازار اۋدارىلدى. مەملەكەت باسشىسى الەۋمەتتىك جەلىنىڭ جاستار تاربيەسىنە كەرى اسەرى كۇشەيىپ وتىرعانىن ايتىپ، مەكتەپتەگى تاربيە جۇمىسى مەن الىمجەتتىك ماسەلەسىن كوتەردى. بالالاردى ەڭبەكقورلىققا، وتانشىلدىققا جانە جاۋاپكەرشىلىككە باۋلۋ قاجەتتىگىن باسا ايتتى.
پرەزيدەنت اقپارات ساياساتى مەن كرەاتيۆتى يندۋستريانى دامىتۋ ماسەلەسىنە دە توقتالدى. مەديا، كينو جانە كىتاپ سالاسىنىڭ قوعام ساناسىنا ىقپالى زور ەكەنىن ايتىپ، بۇل باعىتتاردى جۇيەلى تۇردە قولداۋ كەرەكتىگىن جەتكىزدى. بالالار مەن جاستاردىڭ كىتاپ وقۋ مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋ ماڭىزدى مىندەت رەتىندە اتالدى.
سونىمەن قاتار مەملەكەتتىك ساياساتتاعى تالداۋ مەن ساراپتامانىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ قاجەت ەكەنى ايتىلدى. قابىلداناتىن شەشىمدەر حالىقتىڭ پىكىرىنە سۇيەنىپ، كاسىبي زەرتتەۋلەر نەگىزىندە جاسالۋى ءتيىس ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ول ءۇشىن مىقتى ساراپتاما ورتالىقتارىن قالىپتاستىرۋ كەرەكتىگىن جەتكىزدى.
سودان سوڭ شەكارالاس ايماقتاردى دامىتۋ ماسەلەسى كوتەرىلدى. پرەزيدەنت بۇل وڭىرلەردىڭ ەل قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن ستراتەگيالىق ماڭىزى بار ەكەنىن ايتىپ، ءبىرقاتار اۋدانداردى قالپىنا كەلتىرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانعانىن حابارلادى. بۇل قادام وڭىرلىك دامۋعا سەرپىن بەرەتىنى اتاپ ءوتىلدى.
ءسوز سوڭىندا مەملەكەت باسشىسى مەملەكەتتىك اپپاراتتى جاڭعىرتۋعا توقتالدى. مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر ءۇشىن باستى تالاپ – كاسىبيلىك پەن وتانشىلدىق ەكەنىن ايتىپ، جەرگىلىكتى ءوزىن-وزى باسقارۋدى كۇشەيتۋ باعىتى جالعاساتىنىن مالىمدەدى. پرەزيدەنت ءوزىن حالىقپەن بەلگىلى مەرزىمگە كەلىسىمشارتقا وتىرعان مەنەدجەر رەتىندە سيپاتتاپ، ساياسي مادەنيەتتىڭ وركەنيەتتى ۇلگىسىن قالىپتاستىرۋ قاجەت ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
III ۇلتتىق قۇرىلتاي
ءۇشىنشى وتىرىس 2024 جىلعى 15 ناۋرىزدا اتىراۋ وبلىسىندا “ادال ادام – ادال ەڭبەك – ادال تابىس” تاقىرىبىندا ءوتتى. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقايەۆ جيىننىڭ جايىق بويىندا، تاريحى تەرەڭ سارايشىقپەن ساباقتاس وڭىردە ءوتۋىن ەلدىك مۇرا مەن ساباقتاستىقتىڭ سيمۆولى رەتىندە ءتۇسىندىردى.
مەملەكەت باسشىسى ەڭ الدىمەن بەرەكە-بىرلىك ماسەلەسىنە توقتالىپ، زيالى قاۋىمنىڭ قوعامدى ۇيىستىرۋداعى ءرولىن ەرەكشە اتادى. تاريحي تۇلعالاردى بىر-بىرىنە قارسى قويۋ، داۋعا ۇرىنۋ ەل ىشىنە ىرىتكى سالاتىنىن ايتىپ، وتكەنگە ەموسيامەن ەمەس، شىنايى كوزقاراسپەن قاراۋعا شاقىردى. سونداي-اق ورىنسىز “ەسكەرتكىش قويۋ، كوشە اتاۋىن سۇراۋ” ءۇردىسىن سىناپ، ونوماستيكادا جالپىۇلتتىق قۇندىلىقتارعا (تاۋەلسىزدىك، بىرلىك، رەسپۋبليكا) باسىمدىق بەرۋ كەرەگىن ايتتى.
قۇرىلتايدا قازاق ءتىلىنىڭ قولدانۋ اياسىن كەڭەيتۋ ۇستانىمى وزگەرمەيتىنىن، وعان ەڭ ءتيىمدى جول ماجبۇرلەۋ ەمەس، اعارتۋشىلىق ەكەنىن اتاپ ءوتتى. قازاق تىلىندەگى كىتاپتار مەن اۋدارمالاردىڭ كوبەيگەنىن ايتىپ، كىتاپحانالاردى دامىتۋعا باسىمدىق بەرىلەتىنىن جەتكىزدى. الماتى مەن استانادا تاۋلىك بويى جۇمىس ىستەيتىن زاماناۋي كىتاپحانا سالۋ جوسپارىن جانە ۇلتتىق كىتاپ كۇنىن بەلگىلەۋ باستاماسىن قولدايتىنىن ايتتى.
مەملەكەت باسشىسى ۇلتتىق بىرەگەيلىك جانە ءداستۇرلى قۇندىلىقتاردى نىعايتۋعا دا ارنايى توقتالدى. ناۋرىزدى كورىسۋ كۇنىنەن باستاپ جاڭاشا اتاپ ءوتۋدى، ۇلتتىق كيىم مادەنيەتىن كەڭەيتۋدى قولدادى. قوعامعا جات راديكالدى ۇردىستەرگە قارسى تۇرۋ، ءداستۇرلى رۋحاني ساباقتاستىقتى ساقتاۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى، ياساۋي مۇراسىن زەردەلەۋگە ءمان بەرۋدى جانە ياساۋي ءقابىرىنىڭ كونە جاپقىشىن قالپىنا كەلتىرۋدى تاپسىردى.
تاريحي ساياساتتا پرەزيدەنت جوشى ۇلىسىنىڭ 800 جىلدىعىن استا-توك تويمەن ەمەس، تەرەڭ زەرتتەۋمەن ۇلىقتاۋدى ايتتى. التىن وردا تاريحىن حالىقارالىق دەڭگەيدە تانىتاتىن دەرەكتى فيلمدەر مەن عىلىمي ينستيتۋت جۇمىسىنا توقتالدى. يۋنەسكو باعىتىنداعى جۇمىستى جالعاستىرۋ، ءۇستىرت قورىعى، جەراستى مەشىتتەرى، پەتروگليفتەر سياقتى نىسانداردى قورعاۋ، سونداي-اق ارحەولوگيادا ليسەنزيالاۋ مەن جاۋاپكەرشىلىكتى كۇشەيتىپ، «قاراقشى-ارحەولوگتارمەن» كۇرەستى قاتاڭداتۋ قاجەتتىگىن كوتەردى.
مەملەكەتتىك رامىزدەرگە قاتىستى پرەزيدەنت تۋعا، ءانۇرانعا ءمىن جوق ەكەنىن ايتتى، ال ەلتاڭباعا قاتىستى سىن-پىكىر بارىن ەسكەرىپ، قوعام ورتاق كەلىسىمگە كەلسە، كوميسسيا قۇرىپ، اشىق بايقاۋ جاريالاۋ مۇمكىندىگىن جوققا شىعارمادى. سونىمەن بىرگە تاريحي جادىنى ساقتاۋ اياسىندا جەڭىستىڭ 80 جىلدىعىنا دايىندىقتى ەرتەرەك باستاۋدى، باتىرلار ەسىمىن ۇلىقتاۋدى جانە «ايبىن» وردەنىنىڭ دارەجەلەرىن نۇرماعامبەتوۆ، مومىش ۇلى، قوشقاربايەۆ ەسىمدەرىمەن اتاۋ ۇسىنىسىن ايتتى.
پرەزيدەنت قوعامدا كەڭ تاراعان جاعىمسىز ادەتتەر مەن ءقاۋىپتى كەسەلدەرگە قارسى كۇرەستى كۇشەيتۋدى تاپسىردى. اتاپ ايتقاندا، سينتەتيكالىق ەسىرتكى وندىرىسىنە جازانى قاتايتۋدى، ۆەيپ پەن ناسىباي اينالىمىنا توسقاۋىل قويۋدى، قۇمار ويىنعا زاڭدىق شەكتەۋدى كۇشەيتۋدى ايتتى. بۇدان بولەك تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق، بۋللينگ پەن اگرەسسيا، ۆانداليزم جانە ىسىراپشىلدىق سياقتى پروبلەمالارعا «زاڭ مەن ءتارتىپ» قاعيداسىمەن ناقتى جاۋاپ قاجەت ەكەنىن جەتكىزدى.
الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق بلوكتا پرەزيدەنت ۇكىمەتكە ءتورت ءىرى ينفراقۇرىلىمدىق باستاماجۇكتەدى: جىلۋ ورتالىقتارىن جانە ينجەنەرلىك جەلىلەردى جاڭعىرتۋ، تۇرعىن ءۇي باعدارلامالارىن كەڭەيتۋ (ونىڭ ىشىندە اۋىل-ايماققا ارنالعان)، كەمىندە 12 مىڭ شاقىرىم جولدى سالۋ/جوندەۋ، سونداي-اق گازداندىرۋدى ۇلعايتىپ، گاز جەلىلەرىن جاڭارتۋ. ەلدى ترانزيتتىك حابقا اينالدىرۋ ءۇشىن لوگيستيكا، تەمىرجول، تەڭىز ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ جانە تاريف ساياساتىن يكەمدەۋ قاجەتتىگىن ايتتى. IT باعىتى بويىنشا سۋپەركومپيۋتەر، داتا-ورتالىق، كاسپيي ارقىلى تالشىقتى-وپتيكالىق جەلى جوبالارىن اتاپ، سيفرلاندىرۋدى بارلىق سالاعا ەنگىزۋدى تاپسىردى.
ءسوز سوڭىندا پرەزيدەنت بيۋدجەت قارجىسىن ۇنەمدەۋ مەن شىعىندى قاتاڭ باقىلاۋدى تالاپ ەتتى. سونداي-اق ەلگە جاۋاپكەرشىلىكپەن قارايتىن، قوعامعا ناقتى پايدا اكەلەتىن «ۇلتتىق بۋرجۋازيا» قالىپتاستىرۋ يدەياسىن كوتەرىپ، كاسىپكەرلەردى مەشىتپەن شەكتەلمەي، مەكتەپ، اۋرۋحانا، كىتاپحانا، سپورت نىساندارى سياقتى الەۋمەتتىك ماڭىزى بار جوبالارعا كوبىرەك ينۆەستيسيا سالۋعا شاقىردى.
IV ۇلتتىق قۇرىلتاي
ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ IV وتىرىسى 2025 جىلى 14 ناۋرىزدا اقمولا وبلىسى بۋرابايدا ءوتتى.پرەزيدەنت سوڭعى ءۇش جىلدا جۇرگىزىلگەن رەفورمالاردىڭ ناتيجەسىن اتاپ، پارلامەنت قۇزىرىنىڭ كەڭەيگەنىن، ۇكىمەت جاۋاپكەرشىلىگىنىڭ ارتقانىن، كونستيتۋسيالىق سوتتىڭ قۇرىلعانىن جانە جەرگىلىكتى باسقارۋدىڭ جاڭعىرعانىن ايتتى. سونىمەن بىرگە بارلىق اۋدان اكىمدەرىن حالىق تىكەلەي سايلاۋ جۇيەسىنە كوشەتىنىن مالىمدەدى.
پرەزيدەنت ەڭ وزەكتى تاقىرىپتاردىڭ ءبىرى رەتىندە سالىق رەفورماسىنا توقتالدى: بيۋدجەت تۇراقتىلىعى ءۇشىن وزگەرىس قاجەت ەكەنىن، جەڭىلدىكتەر مەن رەجيمدەردىڭ كوپتىگى «سالىق وفشورى» سياقتى احۋال تۋعىزعانىن ايتتى. بيزنەستى بولشەكتەپ، سالىقتان جالتارۋعا جول بەرمەۋ ءۇشىن ۇكىمەت پەن پارلامەنتكە زاڭنامانى جەدەل تۇزەتۋدى تاپسىردى، ال الەۋمەتتىك قولداۋ ناقتى مۇقتاج ادامدارعا باعىتتالۋى ءتيىس ەكەنىن ەسكەرتتى.
قوعامدا تالقىلانعان ءبىرىڭعاي ۋاقىت بەلدەۋى ماسەلەسى بويىنشا پىكىرتالاستى دوعارۋدى ۇسىنىپ، ءبىر ۋاقىت بەلدەۋى باسقارۋ مەن لوگيستيكانى جەڭىلدەتەدى دەگەن ۇستانىمدى قولدادى. سونىمەن بىرگە الەۋمەتتىك جەلىدەگى ءتىل تيگىزۋ، جالعان اقپارات تاراتۋ، قوعامدىق ادەپتىڭ السىرەۋى، جاستارعا ىقپال ەتەتىن جات ءدىني اعىمدار قاۋپىنە نازار اۋدارىپ، زاڭنامانى جاڭا جاعدايعا بەيىمدەۋ كەرەكتىگىن ايتتى.
پرەزيدەنت الاياقتىقتىڭ كوبەيۋىن (قايىرىمدىلىق اتىن جامىلۋ، ينتەرنەت-الاياقتار، جالعان «كوۋچتار») جەكە پروبلەما رەتىندە كوتەرىپ، جاۋاپتى ورگاندارعا قاتاڭ باقىلاۋدى تاپسىردى. كينو مەن كونتەنت ساپاسى تۋرالى دا ايتتى: فيلم كوپ تۇسىرىلگەنىمەن، زورلىق-زومبىلىق پەن قىلمىستى ناسيحاتتايتىن ونىمدەردى شەكتەۋ ءۇشىن كينوتەاترعا شىعار الدىندا الدىن الا ساراپتاۋ تەتىگىن قاراستىرۋ قاجەت دەدى، ال ۇلتتىق ناقىشتاعى انيماسيانى كوبەيتۋدى قولدادى.
الەۋمەتتىك ساياساتتا ايەلدەر كولونيالارىنداعى، اسىرەسە جۇكتى جانە بالاسى بار ايەلدەردىڭ جاعدايىنا نازار اۋدارىپ، قىلمىستىق-اتقارۋ جۇيەسىنىڭ ماقساتى جازالاۋ ەمەس، تۇزەتۋ بولۋى كەرەكتىگىن ايتتى. بالالاردى قورعاۋ باعىتىنداعى جوسپارلاردىڭ مەرزىمى اياقتالاتىنىن ەسكەرتىپ، شاشىراڭقى قۇجاتتاردى بىرىكتىرەتىن «قازاقستان بالالارى» اتتى ءبىرتۇتاس باعدارلامانى قابىلداۋدى ۇسىندى جانە «ءبىرتۇتاس تاربيە» باعدارلاماسىن كەڭەيتىپ، ونى «ادال ازامات» دەپ اتاۋ ۇسىنىسىن قولدادى.
يدەولوگيا مەن مادەنيەت باعىتىندا ونوماستيكانى ورتالىقتاندىرۋدى جالعاستىرىپ، اتاۋ بەرۋدە تامىر-تانىستىققا جول بەرمەۋدى، تاريحي ەڭبەگى دالەلدەنبەگەن تۇلعالاردى ۇلىقتاماۋدى ەسكەرتتى. ناۋرىزناما تۇجىرىمداماسى بويىنشا مەرەكەنى 14 ناۋرىزدان باستاپ 10 كۇن اتاپ ءوتۋدى، «ۇلتتىق كيىم كۇنى» باستاماسىنىڭ قوعامدا قولداۋ تاپقانىن ايتتى؛ ايماقتىق تەاترلاردى دامىتۋعا، اباي ينستيتۋتىن حالىقارالىق مادەني-اعارتۋ ورتالىعىنا اينالدىرۋعا تاپسىرما بەردى. سونداي-اق قازاقستان تۋرالى دەرەكتەردى سيفرلاندىرۋدى كۇشەيتىپ، ۇلتتىق سيفرلىق مۇراعات قۇرۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى جانە كەلەسى قۇرىلتايدى قىزىلوردادا وتكىزۋدى ۇسىندى.
