Soǵys sharpyǵan aımaqtarda jaǵdaı kún saıyn ózgergenimen, Reseı men Ýkraına arasyndaǵy qaqtyǵystyń saıası túıini sheshile qoıǵan joq. Álem elderi bitimge bastar jol izdep, túrli usynystar tastap keledi. AQSH-tyń 28 tarmaqtan turatyn «beıbit jospar» jobasy qyzý talqylaýda. Taraptardyń saıası talaptary men strategıalyq maqsattary áli de bir-birine qaıshy. Qaqtyǵysty toqtatýǵa baǵyttalǵan túrli bastamalar men kelissóz formattary talqylanǵanymen, saıasattanýshylardyń pikiri boıynsha, beıbit kelisim tek jaǵdaı túbegeıli ózgergende ǵana oryndalýy yqtımal. Óıtkeni áskerı jaǵdaı ǵana emes, terıtorıa, qaýipsizdik jáne sanksıalyq saıasat sıaqty kúrdeli máselelerde ustanymdar múlde úılespeı tur. Osy taqyryp aıasynda Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti janyndaǵy Qazaqstan strategıalyq zertteýler ınstıtýtynyń Azıa zertteýleri bóliminiń jetekshisi Qurmashev Aıdar Kenjebekulynyń pikirin bildik, dep habarlaıdy Dalanews.kz.
Soǵys jaqyn arada aıaqtalýy múmkin be?
Saıasattanýshy Aıdar Kurmashev qazirgi jaǵdaıdy bylaı sıpattaıdy:
«Qazirgi jaǵdaıǵa qaraǵanda, soǵystyń jaqyn arada tolyq aıaqtalýy ekitalaı. Sońǵy aptalarda AQSH-tyń 28 tarmaqtan turatyn «beıbit jospar» jobasy talqylanyp jatyr, biraq ol taraptar arasyndaǵy túpkilikti kelisimge áli de alys.
Iaǵnı, qaqtyǵystyń aıaqtalýy tek áskerı jaǵdaıǵa emes, sonymen qatar qaýipsizdik kepildikteri, terıtorıalyq máseleler jáne sanksıalyq rejımdi retteý sıaqty kúrdeli saıası parametrlerge táýeldi. Bul faktorlardyń bári qazir kelisilmegendikten, soǵystyń tez bitýine alǵysharttar jetkiliksiz»,- deıdi saıasattanýshy maman.
AQSH usynǵan talaptarǵa Ýkraına men Reseı kelise me?
«Búginde talqylanyp jatqan qujat — AQSH-tyń 28 tarmaqtan turatyn jospar jobasy. Onda Ýkraınanyń NATO-ǵa kirmeýi, ásker sanyn shekteý, sanksıalardyń kezeń-kezeńimen jeńildetilýi, sondaı-aq, reseılik aktıvterdi paıdalaný mehanızmderi sıaqty daýly tarmaqtar bar.
Bul usynystar Kıevte de, Máskeýde de tolyq qabyldanǵan joq. Ýkraına men Eýropanyń negizgi seriktesteri qujatty Reseı múddesine tym jaqyn dep sanap, birqatar tarmaqtardy qaıta qaraýǵa umtylýda. Reseı de resmı túrde kelisim bermegen jáne jobany óz múddesine saı túzetýge tyrysýda.
Sondyqtan búgingi tańda «eki jaq AQSH usynyp otyrǵan talaptarǵa kelisti» dep aıtýǵa erte – qazir tek bastapqy sheńber talqylanyp jatyr dep aıtýǵa bolady»,- deıdi Aıdar Qurmashev.
Reseı men Ýkraına ekonomıkasynda qandaı ózgerister bolýy múmkin?
Saıasattanýshy Aıdar Qurmashevtyń aıtýy boıynsha:
«Ekonomıkalyq ózgerister soǵystyń uzaqtyǵyna jáne bolashaq kelisim talaptaryna tikeleı baılanysty. Biraq qazirgi trendterdi atap ótýge bolady.
Kıev úshin eń mańyzdysy — halyqaralyq qoldaý kólemi jáne qalpyna keltirý prosesi. Ýkraına Eýropalyq odaqpen ıntegrasıany tereńdetkisi keledi. AQSH-tyń jańa jospary ýkraın ekonomıkasynyń qurylymdyq ózgeristerin, onyń ishinde qorǵanys salasyn, ınfraqurylymdy jáne resýrs sektoryn, qaıta qaraýdy talap etýi múmkin.
Reseı sanksıalar jaǵdaıyna beıimdelip, óz óndirisin kúsheıtý jáne Azıa naryqtaryna shyǵýdy jalǵastyryp jatyr. AQSH jospary sanksıalardy kezeń-kezeńimen jeńildetýdi usynǵanymen, bul tek kelisim oryndalǵan jaǵdaıda ǵana múmkin bolady. Tehnologıalyq shekteýler, kapıtaldyń qysqarýy jáne kadr tapshylyǵy Reseıdiń uzaq merzimdi ósimin shekteı alady. Jalpy, eki ekonomıkanyń da bolashaǵy soǵystyń aıaqtalýyna ǵana emes, AQSH, Eýropa jáne basqa da aktorlar qatysatyn kópjaqty kelisimderdiń mazmunyna baılanysty.»
Saıasattanýshy Baýyrjan Áýkenniń pikiri
Baýyrjan Áýkenniń aıtýynsha, eki el de uzaqqa sozylǵan soǵystan ekonomıkalyq turǵydan qatty álsirep otyr:
«Ýkraınada áskerı shyǵyndardyń ósýi, mıgrasıa, ınfraqurylymnyń buzylýy jáne óndiristik múmkindikterdiń qysqarýy ekonomıkany uzaq ýaqyt boıy syrtqy qoldaýǵa táýeldi etedi. Reseı ekonomıkasy da sanksıalyq qysymnyń kúsheıýi, tehnologıalyq shekteýler, búdjet tapshylyǵy jáne áskerı óndiristiń shekten tys úles alýy nátıjesinde transformasıalaýǵa májbúr».
Saıasattanýshynyń aıtýy boıynsha:
«AQSH pen Ýkraına Reseı–Ýkraına soǵysyn toqtatýǵa arnalǵan kelissózder formatyn qaıta qarap, jańa nusqasyn jarıalady. Munyń ózi halyqaralyq ortada aıtarlyqtaı nazarǵa ilikti, sebebi burynǵy Vashıngton usynǵan usynys Reseıge tym tıimdi sanalyp, synǵa alynǵan edi. Sondyqtan jańa qujat Kıevtiń egemendigin shynaıy qorǵaýdy basty qaǵıda retinde belgilep, bitimge qatysty talaptardy naqtylaı tústi. Jeksenbi kúni AQSH pen Ýkraına resmı tulǵalary kez kelgen bitim kelisimi Ýkraınanyń memlekettik tutastyǵy men egemendigin tolyq qoldaýy qajet ekenin arnaıy atap ótti. Bul tujyrymdamanyń egjeı-tegjeıi kóp ashylmasa da, onyń saıası máni aıqyn: Kıev óz pozısıasyn jumsartpaıdy, al batystyq deldaldar sony negizge ala otyryp usynystaryn jańartty. Alaıda bul Máskeý úshin strategıalyq belgisizdik týdyrady.»
«Osyny eskere otyryp, qaqtyǵystyń jaqyn arada aıaqtalýy tym qıyn ekendigi kórinedi»,- deıdi Baýyrjan Áýken.
«Jańartylǵan qurylym Ýkraına múddelerine saı kelse de, Máskeý úshin oryndalýy múmkin emes tarmaqtar jetkilikti. Terıtorıa máselesi, qaýipsizdik kepildikteriniń kúsheıýi, amnıstıadan bas tartý, NATO-ǵa qatysty shekteýlerdiń jumsarýy – bulardyń árqaısysy Reseıdiń strategıalyq kózqarasyna qaıshy. Sondyqtan taraptar ustanymdary áli de bir-birine jaqyndamaǵandyqtan, dıplomatıalyq jolmen turaqty beıbit sheshimge kelý perspektıvasy tym alys»,- dep atap ótti saıasattanýshy.
«Jalpy alǵanda, saıası, áskerı jáne ekonomıkalyq faktorlardyń kúrdeliligi soǵystyń jaqyn arada aıaqtalýyna múmkindik bermeı otyr. Taraptardyń strategıalyq maqsattary bir-birimen tolyq úılespeıtindikten, beıbit kelisim tek jaǵdaı túbegeıli ózgergende ǵana oryndalýy yqtımal»,-dep óz sózin túıindedi Baýyrjan Áýken.
