Soǵys sharpyǵan aimaqtarda jaǵdai kún saiyn ózgergenimen, Resei men Ýkraina arasyndaǵy qaqtyǵystyń saiasi túiini sheshile qoiǵan joq. Álem elderi bitimge bastar jol izdep, túrli usynystar tastap keledi. AQSh-tyń 28 tarmaqtan turatyn «beibit jospar» jobasy qyzý talqylaýda. Taraptardyń saiasi talaptary men strategiialyq maqsattary áli de bir-birine qaishy. Qaqtyǵysty toqtatýǵa baǵyttalǵan túrli bastamalar men kelissóz formattary talqylanǵanymen, saiasattanýshylardyń pikiri boiynsha, beibit kelisim tek jaǵdai túbegeili ózgergende ǵana oryndalýy yqtimal. Óitkeni áskeri jaǵdai ǵana emes, territoriia, qaýipsizdik jáne sanktsiialyq saiasat siiaqty kúrdeli máselelerde ustanymdar múlde úilespei tur. Osy taqyryp aiasynda Qazaqstan Respýblikasy Prezidenti janyndaǵy Qazaqstan strategiialyq zertteýler institýtynyń Aziia zertteýleri bóliminiń jetekshisi Qurmashev Aidar Kenjebekulynyń pikirin bildik, dep habarlaidy Dalanews.kz.
Soǵys jaqyn arada aiaqtalýy múmkin be?
Saiasattanýshy Aidar Kurmashev qazirgi jaǵdaidy bylai sipattaidy:
«Qazirgi jaǵdaiǵa qaraǵanda, soǵystyń jaqyn arada tolyq aiaqtalýy ekitalai. Sońǵy aptalarda AQSh-tyń 28 tarmaqtan turatyn «beibit jospar» jobasy talqylanyp jatyr, biraq ol taraptar arasyndaǵy túpkilikti kelisimge áli de alys.
Iaǵni, qaqtyǵystyń aiaqtalýy tek áskeri jaǵdaiǵa emes, sonymen qatar qaýipsizdik kepildikteri, territoriialyq máseleler jáne sanktsiialyq rejimdi retteý siiaqty kúrdeli saiasi parametrlerge táýeldi. Bul faktorlardyń bári qazir kelisilmegendikten, soǵystyń tez bitýine alǵysharttar jetkiliksiz»,- deidi saiasattanýshy maman.
AQSh usynǵan talaptarǵa Ýkraina men Resei kelise me?
«Búginde talqylanyp jatqan qujat — AQSh-tyń 28 tarmaqtan turatyn jospar jobasy. Onda Ýkrainanyń NATO-ǵa kirmeýi, ásker sanyn shekteý, sanktsiialardyń kezeń-kezeńimen jeńildetilýi, sondai-aq, reseilik aktivterdi paidalaný mehanizmderi siiaqty daýly tarmaqtar bar.
Bul usynystar Kievte de, Máskeýde de tolyq qabyldanǵan joq. Ýkraina men Eýropanyń negizgi seriktesteri qujatty Resei múddesine tym jaqyn dep sanap, birqatar tarmaqtardy qaita qaraýǵa umtylýda. Resei de resmi túrde kelisim bermegen jáne jobany óz múddesine sai túzetýge tyrysýda.
Sondyqtan búgingi tańda «eki jaq AQSh usynyp otyrǵan talaptarǵa kelisti» dep aitýǵa erte – qazir tek bastapqy sheńber talqylanyp jatyr dep aitýǵa bolady»,- deidi Aidar Qurmashev.
Resei men Ýkraina ekonomikasynda qandai ózgerister bolýy múmkin?
Saiasattanýshy Aidar Qurmashevtyń aitýy boiynsha:
«Ekonomikalyq ózgerister soǵystyń uzaqtyǵyna jáne bolashaq kelisim talaptaryna tikelei bailanysty. Biraq qazirgi trendterdi atap ótýge bolady.
Kiev úshin eń mańyzdysy — halyqaralyq qoldaý kólemi jáne qalpyna keltirý protsesi. Ýkraina Eýropalyq odaqpen integratsiiany tereńdetkisi keledi. AQSh-tyń jańa jospary ýkrain ekonomikasynyń qurylymdyq ózgeristerin, onyń ishinde qorǵanys salasyn, infraqurylymdy jáne resýrs sektoryn, qaita qaraýdy talap etýi múmkin.
Resei sanktsiialar jaǵdaiyna beiimdelip, óz óndirisin kúsheitý jáne Aziia naryqtaryna shyǵýdy jalǵastyryp jatyr. AQSh jospary sanktsiialardy kezeń-kezeńimen jeńildetýdi usynǵanymen, bul tek kelisim oryndalǵan jaǵdaida ǵana múmkin bolady. Tehnologiialyq shekteýler, kapitaldyń qysqarýy jáne kadr tapshylyǵy Reseidiń uzaq merzimdi ósimin shektei alady. Jalpy, eki ekonomikanyń da bolashaǵy soǵystyń aiaqtalýyna ǵana emes, AQSh, Eýropa jáne basqa da aktorlar qatysatyn kópjaqty kelisimderdiń mazmunyna bailanysty.»
Saiasattanýshy Baýyrjan Áýkenniń pikiri
Baýyrjan Áýkenniń aitýynsha, eki el de uzaqqa sozylǵan soǵystan ekonomikalyq turǵydan qatty álsirep otyr:
«Ýkrainada áskeri shyǵyndardyń ósýi, migratsiia, infraqurylymnyń buzylýy jáne óndiristik múmkindikterdiń qysqarýy ekonomikany uzaq ýaqyt boiy syrtqy qoldaýǵa táýeldi etedi. Resei ekonomikasy da sanktsiialyq qysymnyń kúsheiýi, tehnologiialyq shekteýler, biýdjet tapshylyǵy jáne áskeri óndiristiń shekten tys úles alýy nátijesinde transformatsiialaýǵa májbúr».
Saiasattanýshynyń aitýy boiynsha:
«AQSh pen Ýkraina Resei–Ýkraina soǵysyn toqtatýǵa arnalǵan kelissózder formatyn qaita qarap, jańa nusqasyn jariialady. Munyń ózi halyqaralyq ortada aitarlyqtai nazarǵa ilikti, sebebi burynǵy Vashington usynǵan usynys Reseige tym tiimdi sanalyp, synǵa alynǵan edi. Sondyqtan jańa qujat Kievtiń egemendigin shynaiy qorǵaýdy basty qaǵida retinde belgilep, bitimge qatysty talaptardy naqtylai tústi. Jeksenbi kúni AQSh pen Ýkraina resmi tulǵalary kez kelgen bitim kelisimi Ýkrainanyń memlekettik tutastyǵy men egemendigin tolyq qoldaýy qajet ekenin arnaiy atap ótti. Bul tujyrymdamanyń egjei-tegjeii kóp ashylmasa da, onyń saiasi máni aiqyn: Kiev óz pozitsiiasyn jumsartpaidy, al batystyq deldaldar sony negizge ala otyryp usynystaryn jańartty. Alaida bul Máskeý úshin strategiialyq belgisizdik týdyrady.»
«Osyny eskere otyryp, qaqtyǵystyń jaqyn arada aiaqtalýy tym qiyn ekendigi kórinedi»,- deidi Baýyrjan Áýken.
«Jańartylǵan qurylym Ýkraina múddelerine sai kelse de, Máskeý úshin oryndalýy múmkin emes tarmaqtar jetkilikti. Territoriia máselesi, qaýipsizdik kepildikteriniń kúsheiýi, amnistiiadan bas tartý, NATO-ǵa qatysty shekteýlerdiń jumsarýy – bulardyń árqaisysy Reseidiń strategiialyq kózqarasyna qaishy. Sondyqtan taraptar ustanymdary áli de bir-birine jaqyndamaǵandyqtan, diplomatiialyq jolmen turaqty beibit sheshimge kelý perspektivasy tym alys»,- dep atap ótti saiasattanýshy.
«Jalpy alǵanda, saiasi, áskeri jáne ekonomikalyq faktorlardyń kúrdeliligi soǵystyń jaqyn arada aiaqtalýyna múmkindik bermei otyr. Taraptardyń strategiialyq maqsattary bir-birimen tolyq úilespeitindikten, beibit kelisim tek jaǵdai túbegeili ózgergende ǵana oryndalýy yqtimal»,-dep óz sózin túiindedi Baýyrjan Áýken.
