Jigerli Júkeń tulǵaly Toqańdy Shymbulaq jaqta shańǵy teýip júrgen jerinen taýyp alyp, saǵattap áńgimelesip, eldi eleń etkizgen áigili ocherkin jariialady. Sol kúngi «Qazaq ádebieti» qoldan-qolǵa timei oqyldy.
Odan soń Ermurat Bapi ultymyzdyń tuńǵysh ǵaryshkeri shyrqaý biikke jol tartqanda kórshi eldiń tórindegi Juldyzdy qalashyqqa arnaiy baryp, batyr aǵasynyń jeti qat kóktegi ár sátin qas-qaqpai qadaǵalap otyryp, áserli reportaj jazdy.
Al Talǵat Súiinbai Er Toqań kóshin bastaǵan qazaq kosmosy máselelerin únemi zerdelep, áli kúnge deiin erinbei-jalyqpai qalam terbep keledi. Toqtardy tóbesine kótergen basqa da jýrnalister jeterlik.
Osydan on eki jyl buryn, iaǵni, 2010 jylǵy 21-22 qazan kúnderi Stambýlda Dúniejúzilik túrki forýmy ótti. Forýmǵa túrki tildes elderdiń eń tanymal tulǵalary keldi. «Biz olardy búkil túrki jurty bolyp maqtan tutýymyz kerek!». Dańqty azamattardy shaqyrǵandaǵy maqsat osy bolǵan siiaqty.
Tipti túrikterge úsh qainasa sorpasy qosylmaityn jat jurtta bilikke qol jetkizip, iri qyzmet istep júrgen týystarymyz da barshylyq eken. Sol kezdegi Mádeniet jáne aqparat ministrliginiń ókili retinde basqosýǵa biz de qatystyq.
[caption id="attachment_17037" align="alignnone" width="1327"]
Tanymal túrki tildesterdiń ishindegi eń áigilisi bizdiń Toqtar Áýbákirov boldy. Aldymen kúlli túrik onyń taýdai tulǵasyna nazar aýdardy. Boiy eki metrge jýyq, salmaǵy júz jiyrma bes keli qaharman qazaq jiylǵandardyń ortasynan birden kózge tústi.
Jaýyryny qaqpaqtai, atpal azamattyń jasy alpystyń tórteýinde dep eshkim de oilamaidy. Onyń qazaqtyń alǵashqy ǵaryshkeri ekenin estigende búkil túriktiń esi shyqty. Al kóshede ony birden tanyp, arnaiy kelip amandasqandar da az bolǵan joq.
Forýmǵa tóraǵalyq etýshiniń: «Bizdiń jiynymyzǵa túrki halyqtarynyń arasynan shyqqan tuńǵysh ǵaryshker Toqtar Áýbákirov qatysyp otyr. Kelesi sózdi soǵan beremiz», – dep habarlaǵany sol eken, keń zaldyń ishi gýildei jóneldi.
Ol sózin bastasymen-aq tynyshtyq ornady. Óte ádemi sóiledi. Túrik jurtynyń bir bólshegi bolyp sanalatyn qazaqtardyń ómirinen mysal keltirdi. Óz halqynyń eshkimge bas imegen órligi týraly aitty. Búkil túrkilerge tán qasietterdi dáripteýge shaqyrdy. Sózi jigerli shyqty. Jiylǵan jurt oǵan shynaiy qoshamet kórsetti. Sodan bastap el Toqańa damyl taptyrmady. Bári de az-kem bolsa da áńgimelesip, pikir alysýǵa tyrysty.
Túrkiialyq qandasymyz, belgili kásipker, «Býrak» firmasynyń basshysy Derbish Qylysh bergen qonaqasyda Toqań ǵarysh týraly qyzyq áńgime shertti.
– Kez kelgen nárseniń basy men aiaǵy bolady. Bastalǵan nárse áiteýir bir jerden bitedi. Mynaý qalanyń da, anaý kósilip jatqan teńizdiń de tuiyqtalatyn jeri bar. Al myna ǵarysh degeniń ushy-qiyry joq sheksiz dúnie. Osyǵan qairan qalam, – deidi.
– Toqtar aǵa, ǵaryshqa ushatyn kúni qobaljydyńyz ba, dálirek aitqanda, qoryqtyńyz ba? – dedi olardyń biri.
– Nege qorqam? – dedi Toqań julyp alǵandai, – Qaýip-qatermen talai ret betpe-bet kelgen synaqshy ushqysh emespin be? Men ǵaryshqa jumys isteý úshin, berilgen tapsyrmany oryndaý úshin ushtym. Sondyqtan meniń bul sapar barysynda qorqyp júrýge ýaqytym da bolǵan joq.
Jalpy, men Iýrii Gagarinnen keiin ushqan jetpis ekinshi ǵaryshkermin. Dástúr boiynsha ǵaryshqa ushar aldynda uiyqtatady. Birqatar ǵaryshkerler alańdap, kópke deiin kóz ile qoimaidy. Al men týra Gagarin sekildi salǵannan qor ete túsip, sespei qatyp uiyqtappyn. Tipti, bir dáriger «jorta uiyqtap jatqan joq pa eken» dep, bólmede tyǵylyp qalyp, meni jarty saǵattai baqylapty. Ony keiin bildim...
Taǵy bir túrkiialyq qandasymyz tosyn saýal qoidy.
– Toqtar aǵa, ǵarysh degen bir tylsym álem ǵoi. Ne kórdińiz ol jaqtan?
Ǵaryshker kúldi.
– Ne kórýim kerek edi?
– Qaidan bileiin... Baryp kelgen ǵaryshkerler túsiniksiz qubylystarǵa tap kelipti, anany-mynany kóripti, biraq eshkimge aitýǵa bolmaidy eken dep jatady ǵoi. Jyn-shaitan...
– Meniń ondaiǵa qaraityndai ýaqytym da bolǵan joq. Siz aityp otyrǵan nárseler bolmaidy ǵaryshta... Al jerde júrýi múmkin.
Ǵaryshker qaljyńǵa buryp, rahattanyp turyp kúldi.
* * *
Sol saparda Toqańmen birge Stambýldyń dúkenderin aralap, aǵamyzǵa kostiým izdegenbiz. Myna qyzyqty qarańyz, oǵan shaq keletin bireýi de tabylmady.
Keibiriniń jeńi qysqa, endigisiniń jaýyryn tusy tar... Sodan soń sol eldegi kásipker qandasymyz Derbish Qylysh Toqtar aǵany óz dúkenine ertip baryp, arnaiy kostiým tiktirip berdi.
Derbishtiń altyn shashty qyzmetker qyzy Er Toqamnyń qoly men jaýyrynyn, iyǵy men belin, keýdesi men jotasyn ólshep jatqanda ekeýine de bildirmei, sonyń bárin miǵa toqyp, qaǵazǵa túsirip aldym.
Baiaǵyda Qajymuqan úiine bir kelip qonǵanda Áýkeń, Áýelbek Qońyratbaev basynan bashaiyna deiingi ólshemderin jazyp alyp, keiin «Kerýen» degen kitabynda jariialady ǵoi. Sol esimizge tústi. Erekshe erlerge, alyp adamdarǵa qatysty árbir derekti qasterlep saqtai bilýimiz kerek shyǵar dedik. Ol týraly keiin...
* * *
Búgin – Toqtar Áýbákirovtiń ǵaryshqa attanǵan kúni. Qazaq ǵaryshnamasynyń bastalǵan sáti. Myna bir sýretter de Shúkir Shahaidyń túbi kórinbeitin tuńǵiyq arhivinen shyqty.
Siz ushqan kún! Merekemiz! Qutty bolsyn! Aman júrińiz, Alyp Er Toqa!
Baýyrjan OMARULY, jýrnalist, ádebiet zertteýshisi
