Qazaqstan Prezidenti Qasym-Jomart Toqaevtyń katarlyq Al Jazeera arnasyna bergen ekskliýzivti suhbaty elimizdiń qazirgi kezeńdegi ishki-syrtqy saiasatyna, jahandyq ahýal men álemdik tártiptegi orta derjavalardyń róline qatysty baiypty ári salmaqty pikirlerimen erekshelendi. Prezident óz sózinde Qazaqstannyń ulttyq múddesi bárinen joǵary ekenin erekshe atap ótti, dep habarlaidy Dalanews.kz.
Aldymen Memleket basshysy úsh jyl buryn bastalǵan reformalar týraly sóz qozǵap, elimizdiń "Jańa Qazaqstanǵa" bet alǵan jolyndaǵy qadamdaryn saralady. Onyń aitýynsha, alǵa qoiǵan maqsattarymyzǵa qarai nyq qadammen ilgerilep kelemiz. Degenmen bul úderis ońaiǵa soqpai joq, sebebi syrtqy faktorlar – koronavirýs pandemiiasy men Ýkrainadaǵy soǵys reformalarǵa óz áserin tigizbei qoimady.
"Bul – ońai sharýa emes. Biz shynshyl ári pragmatik bolýymyz kerek. Dese de, ózgeristerdi júzege asyrýda batyldyq tanytýǵa mindettimiz. Sondyqtan maqsattarymyzǵa jetý jolynda tabandy áreket etýge shaqyrýdamyn", – dedi Prezident.
Memleket basshysy júrgizilip jatqan reformalar óz nátijesin bere bastaǵanyn da aitady.
Qazaqstan – Eýraziiadaǵy, ásirese Ortalyq Aziiadaǵy turaqtylyq pen qaýipsizdiktiń tiregi
Suqbat barysynda Qazaqstannyń syrtqy saiasaty da jan-jaqty talqylandy. "Qazaqstan syrtqy saiasatyndaǵy basymdyqtaryn qaita qarastyryp jatyr ma?" degen saýalǵa Prezident salmaqty jaýap qaiyrdy. Onyń pikirinshe, Qazaqstannyń syrtqy saiasaty konservativti sipatqa ie jáne túbegeili ózgeristerdi qajet etpeidi. Áitkenmen, el syrttaǵy jaǵdailardy nazarda ustaýǵa mindetti. Sebebi Qazaqstan – Eýraziiadaǵy, ásirese Ortalyq Aziiadaǵy turaqtylyq pen qaýipsizdiktiń tiregi. Sondyqtan da syrtqy saiasatta iri derjavalarmen, sonyń ishinde kórshi memlekettermen de teńgerimdi qarym-qatynas ustaný alda da jalǵasyn tabady. Biraq ulttyq múddeniń basymdyǵy – ózgermeitin qaǵida.
Osy tusta Toqaev Transkaspii kólik dálizine erekshe toqtaldy. Prezidenttiń aitýynsha, Qazaqstannyń syrtqy saiasatyndaǵy basty baǵyttarynyń biri – kólik-logistika baǵyttaryn ártaraptandyrý.
"Orta dáliz" jobasy Qazaqstannyń halyqaralyq arenadaǵy ekonomikalyq múmkindikterin keńeitetin mańyzdy baǵytqa ainalýda. Sonymen qatar, Prezident Qytaidyń "Bir beldeý – bir jol" bastamasynyń Qazaqstanda jariialanǵanyn eske saldy jáne onyń strategiialyq mańyzdylyǵyn erekshe atap ótti.
Pýtinmen Kaspii qubyr konsortsiýmyna qatysty máselelerdi talqyladyq
Qazaqstannyń Reseimen bailanysy jáne Kaspii qubyr konsortsiýmy (KTK) týraly saýalǵa Prezident Toqaev ashyq jaýap berdi. Onyń aitýynsha, Resei – Qazaqstannyń strategiialyq áriptesi, kórshisi jáne odaqtasy. Álemdegi eń uzyn qurlyq shekarasy dál osy Reseimen arada ornalasqandyqtan, Máskeýmen áriptestiktiń mańyzy zor. Ásirese, Kaspii qubyr konsortsiýmyna bailanysty máselelerge toqtalǵan Prezident bul qubyr arqyly Qazaqstannyń munaiy Resei jerimen Eýropa naryǵyna jáne odan ary álemdik naryqqa tasymaldanyp otyrǵanyn erekshe atap ótti. Memleket basshysy Vladimir Pýtinmen taiaýda telefon arqyly bolǵan áńgimesinde de dál osy Kaspii qubyr konsortsiýmyna qatysty máseleler talqylanǵanyn ashyq aitty. Toqaevtyń paiymynsha, Qazaqstan bolashaqta da osy qubyr arqyly tasymal kólemin saqtap qalýǵa jáne arttyrýǵa nietti.
Degenmen, Ýkrainadaǵy qarýly qaqtyǵys pen Reseige salynǵan sanktsiialar Qazaqstannyń shikizattyq eksporttyq strategiiasyna áserin tigizbei qoimaidy. Sondyqtan elimiz bir baǵytqa ǵana bailanbai, tasymal marshrýttaryn ártaraptandyrýdy kózdep otyr. Bul turǵyda Prezident jýrnalistiń Baký – Djeihan qubyry men "Orta dáliz" baǵyty týraly aitqan sózin quptady. Osy baǵyttar Qazaqstannyń strategiialyq derbestigin nyǵaityp, halyqaralyq saýdadaǵy táýekelderdi tómendetýge septigin tigizedi.
"Reseimen strategiialyq seriktestikti joǵary baǵalaimyz. Biraq bul bir baǵytpen shektelemiz degen sóz emes. Munai tasymaldaýda negizgi basymdyq, árine, Kaspii qubyr konsortsiýmyna beriledi. Dese de, "Orta dáliz" ben ózge baǵyttardy damytý arqyly Qazaqstan óz qaýipsizdigin qamtamasyz etetin bolady", – dep sózin túiindedi Toqaev.
BUU reformasy jáne ondaǵy Qazaqstannyń róli
Suqbattyń ekinshi bólimi Birikken Ulttar Uiymyn reformalaý máselesine arnaldy. Prezident Qasym-Jomart Toqaev BUU Qaýipsizdik keńesin keńeitý qajettigin atap ótti. Onyń pikirinshe, uiymnyń negizgi basqarýshy organy retinde Qaýipsizdik Keńesiniń qataryna jańa damýshy memleketterdi qosý qajet. Bul memleketter quramǵa turaqty emes, rotatsiialyq negizde enýi de múmkin. Osy oraida Japoniia men Germaniia siiaqty iri derjavalar, sonymen qatar Aziia jáne Afrika qurlyǵynan shyqqan elderdiń de ókilderi Qaýipsizdik keńesine qatysýy nemese onyń qyzmetine tartylýy kerek dep sanaidy Prezident.
"Bul – ádiletti sheshim bolar edi. Siz iri memleketterdiń oqshaýlanýy jaiynda aityp óttińiz, rasynda mundai qubylys baiqalady ári ol bizdi de alańdatady", – dedi Memleket basshysy.
Al Jazeera jýrnalisi Qazaqstannyń BUU-ny reformalaý baǵytynda ózge elder qol jetkize almaǵan jetistikke qalai jetýi múmkin ekenin surady. Prezident Qazaqstannyń sirek kezdesetin metaldar men mańyzdy tabiǵi resýrstarǵa bai ekenin eskertip, osy resýrstardy halyqaralyq deńgeide kelissózder barysynda tiimdi paidalanýǵa bolatynyn aitty.
"Áitkenmen, biz óz múmkindigimizdi asyra baǵalaýdan aýlaqpyz. BUU reformasyn júrgizýde Qazaqstannyń róli sheshýshi bolady dep aitpas edim. Bizdiń oiymyzsha, uiymnyń ádilettiligin nyǵaitý jáne ony zamanaýi talaptarǵa sáikestendirý jolynda barlyq memleketter, ásirese orta derjavalar birigip áreket etýi tiis", – dedi Prezident Toqaev.
Kómirsýtekti shikizattar eksporty QR syrtqy saýdasynyń negizi bolyp qala bermek
Áńgime barysynda Qazaqstannyń kómirtegine beitaraptyqqa qol jetkizý jáne ekonomikany ártaraptandyrý mindetteri de talqylandy. Jýrnalistiń aitýynsha, qazir kómirsýtekti resýrstar Qazaqstan eksportynyń 50 paiyzynan astamyn quraidy. "2029 jylǵa deiin munaidan tys salalardyń úlesin arttyrý múmkin be" degen saýalǵa Prezident pragmatikalyq turǵydan jaýap berdi.
"Shyndyǵyna kelsek, kómirsýtekti shikizattar eksporty uzaq ýaqyt boiy bizdiń syrtqy saýdamyzdyń negizi bolyp qala bermek. Qazaqstan 2060 jylǵa deiin kómirtegi beitaraptyǵyna qol jetkizýdi kózdep otyr. Bul – shynaiy maqsat. Búgingi tańda elimizdiń energiia tutynysynda kómirdiń úlesi 73 paiyzdy quraidy. Odan birden bas tartý múmkin emes. Sonymen qatar Qazaqstanda munaidyń úlken qory bar, al ýran óndirisinde álem boiynsha birinshi oryndamyz, jahandyq naryqqa ýran jetkizýdiń 40 paiyzyn biz qamtamasyz etemiz", – dedi Prezident.
Suqbat barysynda IT-indýstriia jáne tsifrlyq infraqurylymdy damytý jaiy da sóz boldy. Jýrnalist Qazaqstannyń tsifrlyq jetistikterin atap ótti: elimizde 20 myń shaqyrymnan astam talshyqty-optikalyq jeli tartylǵan, Astana Hub qurylyp, IT tehnologiialar eksporty 2023 jyly 280 million dollardan astam qarjy ákelgen. Degenmen áli de sheshimin tappaǵan máseleler bar, mysaly, startaptarǵa kedergi bolatyn biýrokratiia, mamandar tapshylyǵy jáne ǵylymi-zertteý jumystarynyń tómen deńgeii degendei.
Aldaǵy bes jylda tsifrlyq memleketke ainalý turǵysynda maqsatymyz bar
Prezident osy máselelerdiń mańyzdylyǵyn moiyndap, Qazaqstan jaqynda sheteldik seriktestermen birlesip sýperkompiýterdi elge ákelgenin málimdedi.
"Tsifrlandyrý – Qazaqstannyń basty baǵyttarynyń biri. Men elimizdiń aldaǵy bes jylda tolyq tsifrlyq memleketke ainalǵanyn qalaimyn. Biýrokratiiamen kúrestiń eń tiimdi quraly – tsifrlandyrý men jasandy intellekt tehnologiialary bolmaq", – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Prezident tsifrlyq tehnologiialardyń qarqyndy damýy álemdegi saiasi-ekonomikalyq qarym-qatynastardyń tabiǵatyn túbegeili ózgertip jatqanyn atap ótti.
"Jasandy intellekt dáýirinde elderdiń bir-birimen soǵysýy, túrli qaqtyǵystarǵa barýy – adamzat órkenieti úshin tym eskirgen ári qarabaiyr tásilge ainalýda. Biz, kerisinshe jasandy intellekt pen tsifrlyq tehnologiialar arqyly halyqtyń ál-aýqatyn arttyryp, jastarymyzdyń bilim sapasyn kóterýge, olardyń ziiatkerlik áleýetin damytýǵa basa nazar aýdarýymyz qajet", – dep paiymdady Memleket basshysy.
Onyń aitýynsha, tsifrlandyrý qoǵamdaǵy jemqorlyqty, qaǵazbastylyqty jáne ákimshilik kedergilerdi azaityp qana qoimai, memlekettiń ekonomikalyq jáne áleýmettik damýyna tyń serpin beredi. Osy rette Prezident Qazaqstanǵa jýyrda jetkizilgen sýperkompiýter eldiń ǵylymi-tehnologiialyq áleýetin nyǵaityp, startaptar men innovatsiialyq jobalardyń damýyna qolaily orta qalyptastyratynyn erekshe atady.
"Biz bul sýperkompiýterdi áigili halyqaralyq kompaniialarmen yntymaqtastyq nátijesinde ákeldik. Osy arqyly Qazaqstan tehnologiialyq seriktestikke ashyq ekenin kórsetip otyr. Aldaǵy bes jylda tsifrlyq memleketke ainalý maqsatyn alǵa qoidyq. Bul óte batyl ári órshil maqsat, biraq menińshe, ol tolyq oryndalýy múmkin", – dedi Prezident.
Jasandy intellekt pen tsifrlyq tehnologiialar – órkeniettiń jańa dáýiri
Toqaev sóz sońynda tsifrlandyrý men jasandy intellektti damytý isinde álemdik qaýymdastyqpen birlese áreket etý qajettigine nazar aýdardy. Sebebi qazirgi zamanda memleketaralyq yntymaqtastyq pen tehnologiialyq integratsiiasyz birde-bir el óz aldyna tolyq jetistikke jete almaidy.
"Adamzatty soǵys pen qaqtyǵystardan góri jasandy intellekt pen tsifrlyq tehnologiialardyń keleshegi kóbirek alańdatýy tiis. Bul – órkeniettiń jańa dáýiri. Biz osy jańa dáýirdiń talaptaryna sai bolyp, bolashaqqa qadam basýymyz kerek", – dep sózin qorytyndylady Qasym-Jomart Toqaev.
Prezident suqbat sońynda Katar Ámiri men premer-ministrine Qazaqstanmen aradaǵy senimdi ári tyǵyz seriktestik úshin alǵys aityp, eki eldiń yntymaqtastyǵy naqty jobalar arqyly odan ári nyǵaia túsetinine senim bildiretinin jetkizdi.
