قازاقستان پرەزيدەنتٸ قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ كاتارلىق Al Jazeera ارناسىنا بەرگەن ەكسكليۋزيۆتٸ سۇحباتى ەلٸمٸزدٸڭ قازٸرگٸ كەزەڭدەگٸ ٸشكٸ-سىرتقى ساياساتىنا, جاھاندىق احۋال مەن ەلەمدٸك تەرتٸپتەگٸ ورتا دەرجاۆالاردىڭ رٶلٸنە قاتىستى بايىپتى ەرٸ سالماقتى پٸكٸرلەرٸمەن ەرەكشەلەندٸ. پرەزيدەنت ٶز سٶزٸندە قازاقستاننىڭ ۇلتتىق مٷددەسٸ بەرٸنەن جوعارى ەكەنٸن ەرەكشە اتاپ ٶتتٸ, دەپ حابارلايدى Dalanews.kz.
الدىمەن مەملەكەت باسشىسى ٷش جىل بۇرىن باستالعان رەفورمالار تۋرالى سٶز قوزعاپ, ەلٸمٸزدٸڭ "جاڭا قازاقستانعا" بەت العان جولىنداعى قادامدارىن سارالادى. ونىڭ ايتۋىنشا, العا قويعان ماقساتتارىمىزعا قاراي نىق قاداممەن ٸلگەرٸلەپ كەلەمٸز. دەگەنمەن بۇل ٷدەرٸس وڭايعا سوقپاي جوق, سەبەبٸ سىرتقى فاكتورلار – كوروناۆيرۋس پاندەميياسى مەن ۋكرايناداعى سوعىس رەفورمالارعا ٶز ەسەرٸن تيگٸزبەي قويمادى.
"بۇل – وڭاي شارۋا ەمەس. بٸز شىنشىل ەرٸ پراگماتيك بولۋىمىز كەرەك. دەسە دە, ٶزگەرٸستەردٸ جٷزەگە اسىرۋدا باتىلدىق تانىتۋعا مٸندەتتٸمٸز. سوندىقتان ماقساتتارىمىزعا جەتۋ جولىندا تاباندى ەرەكەت ەتۋگە شاقىرۋدامىن", – دەدٸ پرەزيدەنت.
مەملەكەت باسشىسى جٷرگٸزٸلٸپ جاتقان رەفورمالار ٶز نەتيجەسٸن بەرە باستاعانىن دا ايتادى.
قازاقستان – ەۋرازيياداعى, ەسٸرەسە ورتالىق ازيياداعى تۇراقتىلىق پەن قاۋٸپسٸزدٸكتٸڭ تٸرەگٸ
سۇقبات بارىسىندا قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتى دا جان-جاقتى تالقىلاندى. "قازاقستان سىرتقى ساياساتىنداعى باسىمدىقتارىن قايتا قاراستىرىپ جاتىر ما?" دەگەن ساۋالعا پرەزيدەنت سالماقتى جاۋاپ قايىردى. ونىڭ پٸكٸرٸنشە, قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتى كونسەرۆاتيۆتٸ سيپاتقا يە جەنە تٷبەگەيلٸ ٶزگەرٸستەردٸ قاجەت ەتپەيدٸ. ەيتكەنمەن, ەل سىرتتاعى جاعدايلاردى نازاردا ۇستاۋعا مٸندەتتٸ. سەبەبٸ قازاقستان – ەۋرازيياداعى, ەسٸرەسە ورتالىق ازيياداعى تۇراقتىلىق پەن قاۋٸپسٸزدٸكتٸڭ تٸرەگٸ. سوندىقتان دا سىرتقى ساياساتتا ٸرٸ دەرجاۆالارمەن, سونىڭ ٸشٸندە كٶرشٸ مەملەكەتتەرمەن دە تەڭگەرٸمدٸ قارىم-قاتىناس ۇستانۋ الدا دا جالعاسىن تابادى. بٸراق ۇلتتىق مٷددەنٸڭ باسىمدىعى – ٶزگەرمەيتٸن قاعيدا.
وسى تۇستا توقاەۆ ترانسكاسپيي كٶلٸك دەلٸزٸنە ەرەكشە توقتالدى. پرەزيدەنتتٸڭ ايتۋىنشا, قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتىنداعى باستى باعىتتارىنىڭ بٸرٸ – كٶلٸك-لوگيستيكا باعىتتارىن ەرتاراپتاندىرۋ.
"ورتا دەلٸز" جوباسى قازاقستاننىڭ حالىقارالىق ارەناداعى ەكونوميكالىق مٷمكٸندٸكتەرٸن كەڭەيتەتٸن ماڭىزدى باعىتقا اينالۋدا. سونىمەن قاتار, پرەزيدەنت قىتايدىڭ "بٸر بەلدەۋ – بٸر جول" باستاماسىنىڭ قازاقستاندا جارييالانعانىن ەسكە سالدى جەنە ونىڭ ستراتەگييالىق ماڭىزدىلىعىن ەرەكشە اتاپ ٶتتٸ.
پۋتينمەن كاسپيي قۇبىر كونسورتسيۋمىنا قاتىستى مەسەلەلەردٸ تالقىلادىق
قازاقستاننىڭ رەسەيمەن بايلانىسى جەنە كاسپيي قۇبىر كونسورتسيۋمى (كتك) تۋرالى ساۋالعا پرەزيدەنت توقاەۆ اشىق جاۋاپ بەردٸ. ونىڭ ايتۋىنشا, رەسەي – قازاقستاننىڭ ستراتەگييالىق ەرٸپتەسٸ, كٶرشٸسٸ جەنە وداقتاسى. ەلەمدەگٸ ەڭ ۇزىن قۇرلىق شەكاراسى دەل وسى رەسەيمەن ارادا ورنالاسقاندىقتان, مەسكەۋمەن ەرٸپتەستٸكتٸڭ ماڭىزى زور. ەسٸرەسە, كاسپيي قۇبىر كونسورتسيۋمىنا بايلانىستى مەسەلەلەرگە توقتالعان پرەزيدەنت بۇل قۇبىر ارقىلى قازاقستاننىڭ مۇنايى رەسەي جەرٸمەن ەۋروپا نارىعىنا جەنە ودان ارى ەلەمدٸك نارىققا تاسىمالدانىپ وتىرعانىن ەرەكشە اتاپ ٶتتٸ. مەملەكەت باسشىسى ۆلاديمير پۋتينمەن تاياۋدا تەلەفون ارقىلى بولعان ەڭگٸمەسٸندە دە دەل وسى كاسپيي قۇبىر كونسورتسيۋمىنا قاتىستى مەسەلەلەر تالقىلانعانىن اشىق ايتتى. توقاەۆتىڭ پايىمىنشا, قازاقستان بولاشاقتا دا وسى قۇبىر ارقىلى تاسىمال كٶلەمٸن ساقتاپ قالۋعا جەنە ارتتىرۋعا نيەتتٸ.
دەگەنمەن, ۋكرايناداعى قارۋلى قاقتىعىس پەن رەسەيگە سالىنعان سانكتسييالار قازاقستاننىڭ شيكٸزاتتىق ەكسپورتتىق ستراتەگيياسىنا ەسەرٸن تيگٸزبەي قويمايدى. سوندىقتان ەلٸمٸز بٸر باعىتقا عانا بايلانباي, تاسىمال مارشرۋتتارىن ەرتاراپتاندىرۋدى كٶزدەپ وتىر. بۇل تۇرعىدا پرەزيدەنت جۋرناليستٸڭ باكۋ – دجەيحان قۇبىرى مەن "ورتا دەلٸز" باعىتى تۋرالى ايتقان سٶزٸن قۇپتادى. وسى باعىتتار قازاقستاننىڭ ستراتەگييالىق دەربەستٸگٸن نىعايتىپ, حالىقارالىق ساۋداداعى تەۋەكەلدەردٸ تٶمەندەتۋگە سەپتٸگٸن تيگٸزەدٸ.
"رەسەيمەن ستراتەگييالىق سەرٸكتەستٸكتٸ جوعارى باعالايمىز. بٸراق بۇل بٸر باعىتپەن شەكتەلەمٸز دەگەن سٶز ەمەس. مۇناي تاسىمالداۋدا نەگٸزگٸ باسىمدىق, ەرينە, كاسپيي قۇبىر كونسورتسيۋمىنا بەرٸلەدٸ. دەسە دە, "ورتا دەلٸز" بەن ٶزگە باعىتتاردى دامىتۋ ارقىلى قازاقستان ٶز قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتەتٸن بولادى", – دەپ سٶزٸن تٷيٸندەدٸ توقاەۆ.
بۇۇ رەفورماسى جەنە ونداعى قازاقستاننىڭ رٶلٸ
سۇقباتتىڭ ەكٸنشٸ بٶلٸمٸ بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمىن رەفورمالاۋ مەسەلەسٸنە ارنالدى. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ بۇۇ قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸن كەڭەيتۋ قاجەتتٸگٸن اتاپ ٶتتٸ. ونىڭ پٸكٸرٸنشە, ۇيىمنىڭ نەگٸزگٸ باسقارۋشى ورگانى رەتٸندە قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸنٸڭ قاتارىنا جاڭا دامۋشى مەملەكەتتەردٸ قوسۋ قاجەت. بۇل مەملەكەتتەر قۇرامعا تۇراقتى ەمەس, روتاتسييالىق نەگٸزدە ەنۋٸ دە مٷمكٸن. وسى ورايدا جاپونييا مەن گەرمانييا سيياقتى ٸرٸ دەرجاۆالار, سونىمەن قاتار ازييا جەنە افريكا قۇرلىعىنان شىققان ەلدەردٸڭ دە ٶكٸلدەرٸ قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸنە قاتىسۋى نەمەسە ونىڭ قىزمەتٸنە تارتىلۋى كەرەك دەپ سانايدى پرەزيدەنت.
"بۇل – ەدٸلەتتٸ شەشٸم بولار ەدٸ. سٸز ٸرٸ مەملەكەتتەردٸڭ وقشاۋلانۋى جايىندا ايتىپ ٶتتٸڭٸز, راسىندا مۇنداي قۇبىلىس بايقالادى ەرٸ ول بٸزدٸ دە الاڭداتادى", – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.
Al Jazeera جۋرناليسٸ قازاقستاننىڭ بۇۇ-نى رەفورمالاۋ باعىتىندا ٶزگە ەلدەر قول جەتكٸزە الماعان جەتٸستٸككە قالاي جەتۋٸ مٷمكٸن ەكەنٸن سۇرادى. پرەزيدەنت قازاقستاننىڭ سيرەك كەزدەسەتٸن مەتالدار مەن ماڭىزدى تابيعي رەسۋرستارعا باي ەكەنٸن ەسكەرتٸپ, وسى رەسۋرستاردى حالىقارالىق دەڭگەيدە كەلٸسسٶزدەر بارىسىندا تيٸمدٸ پايدالانۋعا بولاتىنىن ايتتى.
"ەيتكەنمەن, بٸز ٶز مٷمكٸندٸگٸمٸزدٸ اسىرا باعالاۋدان اۋلاقپىز. بۇۇ رەفورماسىن جٷرگٸزۋدە قازاقستاننىڭ رٶلٸ شەشۋشٸ بولادى دەپ ايتپاس ەدٸم. بٸزدٸڭ ويىمىزشا, ۇيىمنىڭ ەدٸلەتتٸلٸگٸن نىعايتۋ جەنە ونى زاماناۋي تالاپتارعا سەيكەستەندٸرۋ جولىندا بارلىق مەملەكەتتەر, ەسٸرەسە ورتا دەرجاۆالار بٸرٸگٸپ ەرەكەت ەتۋٸ تيٸس", – دەدٸ پرەزيدەنت توقاەۆ.
كٶمٸرسۋتەكتٸ شيكٸزاتتار ەكسپورتى قر سىرتقى ساۋداسىنىڭ نەگٸزٸ بولىپ قالا بەرمەك
ەڭگٸمە بارىسىندا قازاقستاننىڭ كٶمٸرتەگٸنە بەيتاراپتىققا قول جەتكٸزۋ جەنە ەكونوميكانى ەرتاراپتاندىرۋ مٸندەتتەرٸ دە تالقىلاندى. جۋرناليستٸڭ ايتۋىنشا, قازٸر كٶمٸرسۋتەكتٸ رەسۋرستار قازاقستان ەكسپورتىنىڭ 50 پايىزىنان استامىن قۇرايدى. "2029 جىلعا دەيٸن مۇنايدان تىس سالالاردىڭ ٷلەسٸن ارتتىرۋ مٷمكٸن بە" دەگەن ساۋالعا پرەزيدەنت پراگماتيكالىق تۇرعىدان جاۋاپ بەردٸ.
"شىندىعىنا كەلسەك, كٶمٸرسۋتەكتٸ شيكٸزاتتار ەكسپورتى ۇزاق ۋاقىت بويى بٸزدٸڭ سىرتقى ساۋدامىزدىڭ نەگٸزٸ بولىپ قالا بەرمەك. قازاقستان 2060 جىلعا دەيٸن كٶمٸرتەگٸ بەيتاراپتىعىنا قول جەتكٸزۋدٸ كٶزدەپ وتىر. بۇل – شىنايى ماقسات. بٷگٸنگٸ تاڭدا ەلٸمٸزدٸڭ ەنەرگييا تۇتىنىسىندا كٶمٸردٸڭ ٷلەسٸ 73 پايىزدى قۇرايدى. ودان بٸردەن باس تارتۋ مٷمكٸن ەمەس. سونىمەن قاتار قازاقستاندا مۇنايدىڭ ٷلكەن قورى بار, ال ۋران ٶندٸرٸسٸندە ەلەم بويىنشا بٸرٸنشٸ ورىندامىز, جاھاندىق نارىققا ۋران جەتكٸزۋدٸڭ 40 پايىزىن بٸز قامتاماسىز ەتەمٸز", – دەدٸ پرەزيدەنت.
سۇقبات بارىسىندا IT-يندۋسترييا جەنە تسيفرلىق ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ جايى دا سٶز بولدى. جۋرناليست قازاقستاننىڭ تسيفرلىق جەتٸستٸكتەرٸن اتاپ ٶتتٸ: ەلٸمٸزدە 20 مىڭ شاقىرىمنان استام تالشىقتى-وپتيكالىق جەلٸ تارتىلعان, Astana Hub قۇرىلىپ, IT تەحنولوگييالار ەكسپورتى 2023 جىلى 280 ميلليون دوللاردان استام قارجى ەكەلگەن. دەگەنمەن ەلٸ دە شەشٸمٸن تاپپاعان مەسەلەلەر بار, مىسالى, ستارتاپتارعا كەدەرگٸ بولاتىن بيۋروكراتييا, ماماندار تاپشىلىعى جەنە عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ تٶمەن دەڭگەيٸ دەگەندەي.
الداعى بەس جىلدا تسيفرلىق مەملەكەتكە اينالۋ تۇرعىسىندا ماقساتىمىز بار
پرەزيدەنت وسى مەسەلەلەردٸڭ ماڭىزدىلىعىن مويىنداپ, قازاقستان جاقىندا شەتەلدٸك سەرٸكتەستەرمەن بٸرلەسٸپ سۋپەركومپيۋتەردٸ ەلگە ەكەلگەنٸن مەلٸمدەدٸ.
"تسيفرلاندىرۋ – قازاقستاننىڭ باستى باعىتتارىنىڭ بٸرٸ. مەن ەلٸمٸزدٸڭ الداعى بەس جىلدا تولىق تسيفرلىق مەملەكەتكە اينالعانىن قالايمىن. بيۋروكراتييامەن كٷرەستٸڭ ەڭ تيٸمدٸ قۇرالى – تسيفرلاندىرۋ مەن جاساندى ينتەللەكت تەحنولوگييالارى بولماق", – دەدٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ.
پرەزيدەنت تسيفرلىق تەحنولوگييالاردىڭ قارقىندى دامۋى ەلەمدەگٸ ساياسي-ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستاردىڭ تابيعاتىن تٷبەگەيلٸ ٶزگەرتٸپ جاتقانىن اتاپ ٶتتٸ.
"جاساندى ينتەللەكت دەۋٸرٸندە ەلدەردٸڭ بٸر-بٸرٸمەن سوعىسۋى, تٷرلٸ قاقتىعىستارعا بارۋى – ادامزات ٶركەنيەتٸ ٷشٸن تىم ەسكٸرگەن ەرٸ قارابايىر تەسٸلگە اينالۋدا. بٸز, كەرٸسٸنشە جاساندى ينتەللەكت پەن تسيفرلىق تەحنولوگييالار ارقىلى حالىقتىڭ ەل-اۋقاتىن ارتتىرىپ, جاستارىمىزدىڭ بٸلٸم ساپاسىن كٶتەرۋگە, ولاردىڭ زيياتكەرلٸك ەلەۋەتٸن دامىتۋعا باسا نازار اۋدارۋىمىز قاجەت", – دەپ پايىمدادى مەملەكەت باسشىسى.
ونىڭ ايتۋىنشا, تسيفرلاندىرۋ قوعامداعى جەمقورلىقتى, قاعازباستىلىقتى جەنە ەكٸمشٸلٸك كەدەرگٸلەردٸ ازايتىپ قانا قويماي, مەملەكەتتٸڭ ەكونوميكالىق جەنە ەلەۋمەتتٸك دامۋىنا تىڭ سەرپٸن بەرەدٸ. وسى رەتتە پرەزيدەنت قازاقستانعا جۋىردا جەتكٸزٸلگەن سۋپەركومپيۋتەر ەلدٸڭ عىلىمي-تەحنولوگييالىق ەلەۋەتٸن نىعايتىپ, ستارتاپتار مەن يننوۆاتسييالىق جوبالاردىڭ دامۋىنا قولايلى ورتا قالىپتاستىراتىنىن ەرەكشە اتادى.
"بٸز بۇل سۋپەركومپيۋتەردٸ ەيگٸلٸ حالىقارالىق كومپانييالارمەن ىنتىماقتاستىق نەتيجەسٸندە ەكەلدٸك. وسى ارقىلى قازاقستان تەحنولوگييالىق سەرٸكتەستٸككە اشىق ەكەنٸن كٶرسەتٸپ وتىر. الداعى بەس جىلدا تسيفرلىق مەملەكەتكە اينالۋ ماقساتىن العا قويدىق. بۇل ٶتە باتىل ەرٸ ٶرشٸل ماقسات, بٸراق مەنٸڭشە, ول تولىق ورىندالۋى مٷمكٸن", – دەدٸ پرەزيدەنت.
جاساندى ينتەللەكت پەن تسيفرلىق تەحنولوگييالار – ٶركەنيەتتٸڭ جاڭا دەۋٸرٸ
توقاەۆ سٶز سوڭىندا تسيفرلاندىرۋ مەن جاساندى ينتەللەكتتٸ دامىتۋ ٸسٸندە ەلەمدٸك قاۋىمداستىقپەن بٸرلەسە ەرەكەت ەتۋ قاجەتتٸگٸنە نازار اۋداردى. سەبەبٸ قازٸرگٸ زاماندا مەملەكەتارالىق ىنتىماقتاستىق پەن تەحنولوگييالىق ينتەگراتسيياسىز بٸردە-بٸر ەل ٶز الدىنا تولىق جەتٸستٸككە جەتە المايدى.
"ادامزاتتى سوعىس پەن قاقتىعىستاردان گٶرٸ جاساندى ينتەللەكت پەن تسيفرلىق تەحنولوگييالاردىڭ كەلەشەگٸ كٶبٸرەك الاڭداتۋى تيٸس. بۇل – ٶركەنيەتتٸڭ جاڭا دەۋٸرٸ. بٸز وسى جاڭا دەۋٸردٸڭ تالاپتارىنا ساي بولىپ, بولاشاققا قادام باسۋىمىز كەرەك", – دەپ سٶزٸن قورىتىندىلادى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
پرەزيدەنت سۇقبات سوڭىندا كاتار ەمٸرٸ مەن پرەمەر-مينيسترٸنە قازاقستانمەن اراداعى سەنٸمدٸ ەرٸ تىعىز سەرٸكتەستٸك ٷشٸن العىس ايتىپ, ەكٸ ەلدٸڭ ىنتىماقتاستىعى ناقتى جوبالار ارقىلى ودان ەرٸ نىعايا تٷسەتٸنٸنە سەنٸم بٸلدٸرەتٸنٸن جەتكٸزدٸ.
