Belgili qalamger Serik Nuǵyman Abai.kz aqparattyq portalyndaǵy maqalasyn osylai bastapty.
Al onda tilden «Qudai» jasaý degen ne? Endi soǵan keleiik.
Tilden qudai jasaý degenimiz – dúniedegi úlken tilderdiń (negizi sany kóp halyqtyń tili degen durys) birin bilseń boldy, «aspanǵa ushyp ketemiz» dep oilaý jáne aiaqasty «damyp ketemiz» dep sený. Bul – baryp turǵan balalyq!Munyń balalyq ekenin ómirdiń ózi-aq dáleldedi jáne basqa emes qazaq ómiri. Qalai deisiz ǵoi? Bylai.
Osydan kóp jyl buryn (árine, eriksiz túrde) orys tilin bilý naýqany bastaldy. Orys tilin bilseń boldy – «komýnizimge tez jetesiń, álem halyqtarynyń aldyna shyǵasyń» dedi. Qysqasy, beinelip aitqanda, «aspanǵa ushasyń» dedi. «Feodalizmnen tez qutylyp, kenet «adamzat damýynyń eń biik satysy – sotsializge» baryp top ete qalasyń» dedi. Bul astarynda úlken zymiiandyq jasyrynǵan josparly saiasat bolatyn. Qyzyǵy sol, qazaq álgi uranǵa sendi, shyn sendi. Bir-aq kúnde «álemniń aldyna shyqqysy» keldi. Sóitip, orys tiline jappai kóshti. Qyzdy-qyzdymen, tipti, sońǵy jyldary, (táýelsizdik qarasańynda) Qazaqstanda qazaq mektebi qalmaýǵa ainaldy. Al endi bir suraq: sodan qazaq aspanǵa ushty ma? Birdi-ekili arnaiy daiyndalǵan ǵaryshker bolmasa, jer betinen naiza boiy kóterilgen qazaq kórgenimiz joq... Árine, orys tilin maldanyp, nan taýyp jep júrgender boldy. (Ondai janbaǵystyń quraly deńgeiindegi tildi keiin qazaqsha oqyǵandar da úirenip aldy ǵoi. Tipti, oza shaýyp, úlken memlekettik qyzmetterge de qoly jetti. Qiyn eshteńesi joq). Bul jerdegi «aspanǵa ushý» degende men álgi qara jerdi qaq aiyra jazdaǵan ozan-uranǵa sai «úlken dúnie» jasaǵan adamdardy aityp otyrmyn. Aryǵa barmai-aq, keńes kezeńinde «jasalǵan» ǵylym men mádenietti alaiyqshy! Kim, ne jasady? Jer baýyrlaǵan «qazaqtyqtan» bir saty kóterilip, «sanatqa» qosylǵan qandai qazaq, ne jasady, qane, aitsynshy! Iá, Oljastyń aty atalady. Biraq sol Oljasyńyz eli El bolǵan búgingi kúnde ne aityp júr? Bilesiz. Aryǵa barmai-aq qoialyq. Al basqalarshy? Halqy úshin eleýli birdeńe tyndyrǵan eshkimdi aita almaisyz! Kóp bolǵan soń, árine, doktorlyq qorǵaǵan, usaq-túiek birdeńe jasaǵan bireýler bolǵan shyǵar... men olardy emes, «úlken» nárse jasaǵandardy aityp otyrmyn. Bar ma? Joq qoi, joq. Qazaqty el qyldy, kúlli álemge tanytty dep júrgen Elbasyńyz... qazaqsha oqyǵan. Sol Elbasyńyz qazaqsha bilmei qalsa ne bolatynyn oilańyzshy, aitýǵa aýyz barmaidy. Odan basqa da sorpa betine shyǵarlaryńyzdyń deni qazaqsha oqyǵan. Árine, qajet bolǵandyqtan, orysshany úirenip aldy. «Quraldy» qolyna aldy. Esesine, máńgúrttenip ketken joq, qazaq qalpynda qaldy. Kezegi kelgende (qoǵamdyq ǵylym salasyndaǵylar) ana tilinde úlken qundylyqtar jaratty. Qazaq mádenietin, ǵylymyn jasady, damytty.
Al «orys tili qolyńdy kókke jetkizedi» degen dańǵaza uranǵa bosqa «eligýdiń», «jeligýdiń» saldarynda ne boldy? Men aitpasam da, jaqsy bilesiz.
- Jer betinen halyq retinde joiylyp ketýge shaq qalyp baryp, áýpirimmen áreń aman qaldyq. Zardabyn búgingi el áli tartyp jatyr. Táýelsizdik alǵan 26 jyldaǵy qazaq tiliniń múshkil halin bir eske alyp qoiyńyz: jaǵdaiyńyzdyń qandai deńgeide ekenine naqty dálel bola alady.
- Bir tutas halyqtyń dili ekige jaryldy. Ol azdai olar (álgi bólektenip ketken urpaq) búgingi tańda ústem tapqa ainaldy. Biz olardyń óktemdigin eriksiz túrde qabyldaýǵa mindetti boldyq. Jetisken jaǵdai ma?
3,4,5... sóz kóp. Qaisy birin aitasyń?!
Eń soraqysy, endi, álgi tuńǵiyqqa alyp kete jazdaǵan «páleden» jańa qutyldyq pa dep imanymyzdy úiirip, es jiyp kele jatqan shalajansar kezeńde «Aǵylshyn tili» degen taǵy bir «Qudai» shyqty. Aǵylshyn tilin bilsek, dúnineniń aldyna shyǵady ekenbiz. Taǵy bir «aspanǵa ushý». Men otyryp oilaimyn: «eger aǵylshyn tilin bilgen adamnyń bári aspanǵa usha berse, jer betinde bir de bir aǵylshyn qalmas edi ǵoi» dep. Olai emes qoi, júrǵoi aǵylshyndar, ózderiniń Ulybritaniiasynda. Dihany – dihan, malshysy – malshy, saýdageri – saýdager kúiinde. Eger aǵylshyn tilin bilgenniń bári «aspańǵa usha» berse, Amerikany aitpaiyq, Úndistan men Pákistan, Aýstraliia men Jańa Zelandiia, tipti, Singapýr men Gonkongta jan qalmas edi ǵoi eki aiaqty. Óitkeni, ondaǵylardyń bári aǵylshyn tilin biledi. Anaý-mynaý emes, beske! Eger, shynymen, aǵylshyn tilin bilgenderdiń bári aspanǵa ushatyn bolsa, olar álde qashan ushyp ketti ǵoi, jetkize me bizge? Álde qazaq jetip alsyn dep kútip tura ma bir jerde? Osy arada taǵy bir sóz qosa keteiin, eger aǵylshyn tilin bilgenniń bári aspanǵa ushatyn bolsa, onda men de sizderdiń qatarlaryńyzda jer basyp júrmes edim. Birjola kókke sińip ketpesem de, jerden sál kóterilip, sizderdiń qoldaryńyz jetpes biikte qalyqtap turar edim. Óitkeni, ony úirengem. Eptep saýatym bar.
Qysqasy, is biz oilaǵandai emes,týysqandar. Bala bolmaiyq!
Tildiń «Qudai» emes ekenine taǵy bir mysal keltireiin. Asqar aǵamyz Jumadildaev matematik bolam dep alǵash Máskeýge barǵanda, Lomonsov ýniversitetine emtihan tapsyrǵanda orys tilinen qulapty. (Qyzyq!) Ony ózi aitady. Biraq onyń darynyn baiqaǵan bir myń bolǵyr professor qoldaý kórsetip, synaqtan ótkizip jiberipti. Al ázir sol Asqar aǵamyz aspanǵa ushyp ketpei-aq, jer basyp qatarymyzda júrgen orystarǵa dáris berip júr. Orystarǵa ǵana emes, odan ary asyp, kókke kóterilip ketpei, elinde júrgen (ishinde aǵylshyny da bar) aǵylshyn tildi elderdiń balalaryna (stýdent) sabaq berdi; biz aýyz ashyp, tabynatyn «myqtylarǵa» bilim úiretti, aqyry az jyldyń aldynda ailanyp ushyp elge qaityp keldi. Kezinde orys tilin bilmeitin aýyl balasy búginde bildei akademik. Aspanǵa da, basqa jaqqa da ushyp ketken joq, jer basyp Almatyda júr. Asa kóp orysy joq Qyzylordadan, ondada qiyr shettegi Shieliden shyqqan Asqar aǵamyzǵa, qazaqtyń bir qarapaiym balasyna orysqa, odan ary asyp, aǵylshyny aralas aǵylshyn tildilerge sabaq ótkizgen ne... bilesiz be? Biz «Qudai» kórip júrgen til me, álde basqa birdeńe? Aǵamyzdy áýeletip aspanǵa ushyrǵan til deseńiz, men, basymdy kesip alyńyz, senbeimin. Eger olai bolǵanda, qazaqtan bezip, áldeqashan basqa bir «nurly álemge kóship alǵan», «tóbesi kókke jetken» qazaqtar nege dáris ótpeidi sonda baryp? Kóńilińizge kelse de, aitaiyn, olar óite almaidy! Óitkeni, til bilgenimen, olarda daryn joq. Kerek deseńiz, olarda jetisken bilim de joq. Orys tilin sol kezde sán bolǵany úshin, ústem taptyń zýany bolǵandyqtan, sanatqa qosylyp, basqa qazaqtan bir saty joǵary turý úshin úirengen. Sońǵy esepte ol baqai esebi óz basyna sor bolyp shyqty. (Bilgen adamǵa, negizi, óz ana tilin bilmeý degen sordan da jaman). Búginde «máńgúrt» degen ataqqa qalyp júr. «Kózqaman» degen pálesi taǵy bar. Ońǵan eshteńesi joq. Osydan kelip bári belgili bolady: adamdy «ushpaqqa» shyǵaratyn eshqandai da til emes, qaita adamdy biikke kóteretin onyń Qudai bergen daryny, qabileti! Sondyqtan kesip aitýymyz kerek, til Qudai emes. Eger til men darynnyń biri qudai bolýǵa tiis bolsa, onda, sóz joq, Qudaiyńyz – daryn. Til, bar bolǵany, qural, álgi «Qudai» sipatty daryndy júzege asyratyn mol múmkindik! Bar bolǵany, sol ǵana!
Sondyqtan, til bilip, Amerika asqanymen, eshteńeniń shekesin qyzdyrmaǵan áneýbir jigit aityp júrgendei qaibir pándi de aǵylshynsha ne basqa tilde oqytý, kezindegi orys tilin «Qudai» kórip, sorlap qalǵan úlken tragediianyń qaitalanýy. Toqsan aýyz sózdiń toq eter túiininde aitpaǵymyz – osy! Nazardy, negizi, tilge emes, daryndardy tanyp, solardy tárbieleýge aýdarý kerek! Basqasha bolǵan jaǵdaida, halyqtyń jartysy saýatsyzdyqqa urynyp, sorlap qalady. Kerek bolsa, tildi qosymshalap (aǵylshyn tili sabaǵy bar ǵoi), qosarlap júrip ózderi-aq úirenip alady. Quddy Asqar aǵam sekildi.
Serik NUǴYMAN
Abai.kz
