بەلگٸلٸ قالامگەر سەرٸك نۇعىمان Abai.kz اقپاراتتىق پورتالىنداعى ماقالاسىن وسىلاي باستاپتى.
ال وندا تٸلدەن «قۇداي» جاساۋ دەگەن نە? ەندٸ سوعان كەلەيٸك.
تٸلدەن قۇداي جاساۋ دەگەنٸمٸز – دٷنيەدەگٸ ٷلكەن تٸلدەردٸڭ (نەگٸزٸ سانى كٶپ حالىقتىڭ تٸلٸ دەگەن دۇرىس) بٸرٸن بٸلسەڭ بولدى, «اسپانعا ۇشىپ كەتەمٸز» دەپ ويلاۋ جەنە اياقاستى «دامىپ كەتەمٸز» دەپ سەنۋ. بۇل – بارىپ تۇرعان بالالىق!مۇنىڭ بالالىق ەكەنٸن ٶمٸردٸڭ ٶزٸ-اق دەلەلدەدٸ جەنە باسقا ەمەس قازاق ٶمٸرٸ. قالاي دەيسٸز عوي? بىلاي.
وسىدان كٶپ جىل بۇرىن (ەرينە, ەرٸكسٸز تٷردە) ورىس تٸلٸن بٸلۋ ناۋقانى باستالدى. ورىس تٸلٸن بٸلسەڭ بولدى – «كومۋنيزيمگە تەز جەتەسٸڭ, ەلەم حالىقتارىنىڭ الدىنا شىعاسىڭ» دەدٸ. قىسقاسى, بەينەلٸپ ايتقاندا, «اسپانعا ۇشاسىڭ» دەدٸ. «فەوداليزمنەن تەز قۇتىلىپ, كەنەت «ادامزات دامۋىنىڭ ەڭ بيٸك ساتىسى – سوتسياليزگە» بارىپ توپ ەتە قالاسىڭ» دەدٸ. بۇل استارىندا ٷلكەن زىميياندىق جاسىرىنعان جوسپارلى ساياسات بولاتىن. قىزىعى سول, قازاق ەلگٸ ۇرانعا سەندٸ, شىن سەندٸ. بٸر-اق كٷندە «ەلەمنٸڭ الدىنا شىققىسى» كەلدٸ. سٶيتٸپ, ورىس تٸلٸنە جاپپاي كٶشتٸ. قىزدى-قىزدىمەن, تٸپتٸ, سوڭعى جىلدارى, (تەۋەلسٸزدٸك قاراساڭىندا) قازاقستاندا قازاق مەكتەبٸ قالماۋعا اينالدى. ال ەندٸ بٸر سۇراق: سودان قازاق اسپانعا ۇشتى ما? بٸردٸ-ەكٸلٸ ارنايى دايىندالعان عارىشكەر بولماسا, جەر بەتٸنەن نايزا بويى كٶتەرٸلگەن قازاق كٶرگەنٸمٸز جوق... ەرينە, ورىس تٸلٸن مالدانىپ, نان تاۋىپ جەپ جٷرگەندەر بولدى. (ونداي جانباعىستىڭ قۇرالى دەڭگەيٸندەگٸ تٸلدٸ كەيٸن قازاقشا وقىعاندار دا ٷيرەنٸپ الدى عوي. تٸپتٸ, وزا شاۋىپ, ٷلكەن مەملەكەتتٸك قىزمەتتەرگە دە قولى جەتتٸ. قيىن ەشتەڭەسٸ جوق). بۇل جەردەگٸ «اسپانعا ۇشۋ» دەگەندە مەن ەلگٸ قارا جەردٸ قاق ايىرا جازداعان وزان-ۇرانعا ساي «ٷلكەن دٷنيە» جاساعان ادامداردى ايتىپ وتىرمىن. ارىعا بارماي-اق, كەڭەس كەزەڭٸندە «جاسالعان» عىلىم مەن مەدەنيەتتٸ الايىقشى! كٸم, نە جاسادى? جەر باۋىرلاعان «قازاقتىقتان» بٸر ساتى كٶتەرٸلٸپ, «ساناتقا» قوسىلعان قانداي قازاق, نە جاسادى, قانە, ايتسىنشى! يە, ولجاستىڭ اتى اتالادى. بٸراق سول ولجاسىڭىز ەلٸ ەل بولعان بٷگٸنگٸ كٷندە نە ايتىپ جٷر? بٸلەسٸز. ارىعا بارماي-اق قويالىق. ال باسقالارشى? حالقى ٷشٸن ەلەۋلٸ بٸردەڭە تىندىرعان ەشكٸمدٸ ايتا المايسىز! كٶپ بولعان سوڭ, ەرينە, دوكتورلىق قورعاعان, ۇساق-تٷيەك بٸردەڭە جاساعان بٸرەۋلەر بولعان شىعار... مەن ولاردى ەمەس, «ٷلكەن» نەرسە جاساعانداردى ايتىپ وتىرمىن. بار ما? جوق قوي, جوق. قازاقتى ەل قىلدى, كٷللٸ ەلەمگە تانىتتى دەپ جٷرگەن ەلباسىڭىز... قازاقشا وقىعان. سول ەلباسىڭىز قازاقشا بٸلمەي قالسا نە بولاتىنىن ويلاڭىزشى, ايتۋعا اۋىز بارمايدى. ودان باسقا دا سورپا بەتٸنە شىعارلارىڭىزدىڭ دەنٸ قازاقشا وقىعان. ەرينە, قاجەت بولعاندىقتان, ورىسشانى ٷيرەنٸپ الدى. «قۇرالدى» قولىنا الدى. ەسەسٸنە, مەڭگٷرتتەنٸپ كەتكەن جوق, قازاق قالپىندا قالدى. كەزەگٸ كەلگەندە (قوعامدىق عىلىم سالاسىنداعىلار) انا تٸلٸندە ٷلكەن قۇندىلىقتار جاراتتى. قازاق مەدەنيەتٸن, عىلىمىن جاسادى, دامىتتى.
ال «ورىس تٸلٸ قولىڭدى كٶككە جەتكٸزەدٸ» دەگەن داڭعازا ۇرانعا بوسقا «ەلٸگۋدٸڭ», «جەلٸگۋدٸڭ» سالدارىندا نە بولدى? مەن ايتپاسام دا, جاقسى بٸلەسٸز.
- جەر بەتٸنەن حالىق رەتٸندە جويىلىپ كەتۋگە شاق قالىپ بارىپ, ەۋپٸرٸممەن ەرەڭ امان قالدىق. زاردابىن بٷگٸنگٸ ەل ەلٸ تارتىپ جاتىر. تەۋەلسٸزدٸك العان 26 جىلداعى قازاق تٸلٸنٸڭ مٷشكٸل حالٸن بٸر ەسكە الىپ قويىڭىز: جاعدايىڭىزدىڭ قانداي دەڭگەيدە ەكەنٸنە ناقتى دەلەل بولا الادى.
- بٸر تۇتاس حالىقتىڭ دٸلٸ ەكٸگە جارىلدى. ول ازداي ولار (ەلگٸ بٶلەكتەنٸپ كەتكەن ۇرپاق) بٷگٸنگٸ تاڭدا ٷستەم تاپقا اينالدى. بٸز ولاردىڭ ٶكتەمدٸگٸن ەرٸكسٸز تٷردە قابىلداۋعا مٸندەتتٸ بولدىق. جەتٸسكەن جاعداي ما?
3,4,5... سٶز كٶپ. قايسى بٸرٸن ايتاسىڭ?!
ەڭ سوراقىسى, ەندٸ, ەلگٸ تۇڭعيىققا الىپ كەتە جازداعان «پەلەدەن» جاڭا قۇتىلدىق پا دەپ يمانىمىزدى ٷيٸرٸپ, ەس جيىپ كەلە جاتقان شالاجانسار كەزەڭدە «اعىلشىن تٸلٸ» دەگەن تاعى بٸر «قۇداي» شىقتى. اعىلشىن تٸلٸن بٸلسەك, دٷنينەنٸڭ الدىنا شىعادى ەكەنبٸز. تاعى بٸر «اسپانعا ۇشۋ». مەن وتىرىپ ويلايمىن: «ەگەر اعىلشىن تٸلٸن بٸلگەن ادامنىڭ بەرٸ اسپانعا ۇشا بەرسە, جەر بەتٸندە بٸر دە بٸر اعىلشىن قالماس ەدٸ عوي» دەپ. ولاي ەمەس قوي, جٷرعوي اعىلشىندار, ٶزدەرٸنٸڭ ۇلىبريتانيياسىندا. ديحانى – ديحان, مالشىسى – مالشى, ساۋداگەرٸ – ساۋداگەر كٷيٸندە. ەگەر اعىلشىن تٸلٸن بٸلگەننٸڭ بەرٸ «اسپاڭعا ۇشا» بەرسە, امەريكانى ايتپايىق, ٷندٸستان مەن پەكٸستان, اۋسترالييا مەن جاڭا زەلاندييا, تٸپتٸ, سينگاپۋر مەن گونكونگتا جان قالماس ەدٸ عوي ەكٸ اياقتى. ٶيتكەنٸ, ونداعىلاردىڭ بەرٸ اعىلشىن تٸلٸن بٸلەدٸ. اناۋ-مىناۋ ەمەس, بەسكە! ەگەر, شىنىمەن, اعىلشىن تٸلٸن بٸلگەندەردٸڭ بەرٸ اسپانعا ۇشاتىن بولسا, ولار ەلدە قاشان ۇشىپ كەتتٸ عوي, جەتكٸزە مە بٸزگە? ەلدە قازاق جەتٸپ السىن دەپ كٷتٸپ تۇرا ما بٸر جەردە? وسى ارادا تاعى بٸر سٶز قوسا كەتەيٸن, ەگەر اعىلشىن تٸلٸن بٸلگەننٸڭ بەرٸ اسپانعا ۇشاتىن بولسا, وندا مەن دە سٸزدەردٸڭ قاتارلارىڭىزدا جەر باسىپ جٷرمەس ەدٸم. بٸرجولا كٶككە سٸڭٸپ كەتپەسەم دە, جەردەن سەل كٶتەرٸلٸپ, سٸزدەردٸڭ قولدارىڭىز جەتپەس بيٸكتە قالىقتاپ تۇرار ەدٸم. ٶيتكەنٸ, ونى ٷيرەنگەم. ەپتەپ ساۋاتىم بار.
قىسقاسى, ٸس بٸز ويلاعانداي ەمەس,تۋىسقاندار. بالا بولمايىق!
تٸلدٸڭ «قۇداي» ەمەس ەكەنٸنە تاعى بٸر مىسال كەلتٸرەيٸن. اسقار اعامىز جۇمادٸلداەۆ ماتەماتيك بولام دەپ العاش مەسكەۋگە بارعاندا, لومونسوۆ ۋنيۆەرسيتەتٸنە ەمتيحان تاپسىرعاندا ورىس تٸلٸنەن قۇلاپتى. (قىزىق!) ونى ٶزٸ ايتادى. بٸراق ونىڭ دارىنىن بايقاعان بٸر مىڭ بولعىر پروفەسسور قولداۋ كٶرسەتٸپ, سىناقتان ٶتكٸزٸپ جٸبەرٸپتٸ. ال ەزٸر سول اسقار اعامىز اسپانعا ۇشىپ كەتپەي-اق, جەر باسىپ قاتارىمىزدا جٷرگەن ورىستارعا دەرٸس بەرٸپ جٷر. ورىستارعا عانا ەمەس, ودان ارى اسىپ, كٶككە كٶتەرٸلٸپ كەتپەي, ەلٸندە جٷرگەن (ٸشٸندە اعىلشىنى دا بار) اعىلشىن تٸلدٸ ەلدەردٸڭ بالالارىنا (ستۋدەنت) ساباق بەردٸ; بٸز اۋىز اشىپ, تابىناتىن «مىقتىلارعا» بٸلٸم ٷيرەتتٸ, اقىرى از جىلدىڭ الدىندا ايلانىپ ۇشىپ ەلگە قايتىپ كەلدٸ. كەزٸندە ورىس تٸلٸن بٸلمەيتٸن اۋىل بالاسى بٷگٸندە بٸلدەي اكادەميك. اسپانعا دا, باسقا جاققا دا ۇشىپ كەتكەن جوق, جەر باسىپ الماتىدا جٷر. اسا كٶپ ورىسى جوق قىزىلوردادان, وندادا قيىر شەتتەگٸ شيەلٸدەن شىققان اسقار اعامىزعا, قازاقتىڭ بٸر قاراپايىم بالاسىنا ورىسقا, ودان ارى اسىپ, اعىلشىنى ارالاس اعىلشىن تٸلدٸلەرگە ساباق ٶتكٸزگەن نە... بٸلەسٸز بە? بٸز «قۇداي» كٶرٸپ جٷرگەن تٸل مە, ەلدە باسقا بٸردەڭە? اعامىزدى ەۋەلەتٸپ اسپانعا ۇشىرعان تٸل دەسەڭٸز, مەن, باسىمدى كەسٸپ الىڭىز, سەنبەيمٸن. ەگەر ولاي بولعاندا, قازاقتان بەزٸپ, ەلدەقاشان باسقا بٸر «نۇرلى ەلەمگە كٶشٸپ العان», «تٶبەسٸ كٶككە جەتكەن» قازاقتار نەگە دەرٸس ٶتپەيدٸ سوندا بارىپ? كٶڭٸلٸڭٸزگە كەلسە دە, ايتايىن, ولار ٶيتە المايدى! ٶيتكەنٸ, تٸل بٸلگەنٸمەن, ولاردا دارىن جوق. كەرەك دەسەڭٸز, ولاردا جەتٸسكەن بٸلٸم دە جوق. ورىس تٸلٸن سول كەزدە سەن بولعانى ٷشٸن, ٷستەم تاپتىڭ زۋانى بولعاندىقتان, ساناتقا قوسىلىپ, باسقا قازاقتان بٸر ساتى جوعارى تۇرۋ ٷشٸن ٷيرەنگەن. سوڭعى ەسەپتە ول باقاي ەسەبٸ ٶز باسىنا سور بولىپ شىقتى. (بٸلگەن ادامعا, نەگٸزٸ, ٶز انا تٸلٸن بٸلمەۋ دەگەن سوردان دا جامان). بٷگٸندە «مەڭگٷرت» دەگەن اتاققا قالىپ جٷر. «كٶزقامان» دەگەن پەلەسٸ تاعى بار. وڭعان ەشتەڭەسٸ جوق. وسىدان كەلٸپ بەرٸ بەلگٸلٸ بولادى: ادامدى «ۇشپاققا» شىعاراتىن ەشقانداي دا تٸل ەمەس, قايتا ادامدى بيٸككە كٶتەرەتٸن ونىڭ قۇداي بەرگەن دارىنى, قابٸلەتٸ! سوندىقتان كەسٸپ ايتۋىمىز كەرەك, تٸل قۇداي ەمەس. ەگەر تٸل مەن دارىننىڭ بٸرٸ قۇداي بولۋعا تيٸس بولسا, وندا, سٶز جوق, قۇدايىڭىز – دارىن. تٸل, بار بولعانى, قۇرال, ەلگٸ «قۇداي» سيپاتتى دارىندى جٷزەگە اسىراتىن مول مٷمكٸندٸك! بار بولعانى, سول عانا!
سوندىقتان, تٸل بٸلٸپ, امەريكا اسقانىمەن, ەشتەڭەنٸڭ شەكەسٸن قىزدىرماعان ەنەۋبٸر جٸگٸت ايتىپ جٷرگەندەي قايبٸر پەندٸ دە اعىلشىنشا نە باسقا تٸلدە وقىتۋ, كەزٸندەگٸ ورىس تٸلٸن «قۇداي» كٶرٸپ, سورلاپ قالعان ٷلكەن تراگەدييانىڭ قايتالانۋى. توقسان اۋىز سٶزدٸڭ توق ەتەر تٷيٸنٸندە ايتپاعىمىز – وسى! نازاردى, نەگٸزٸ, تٸلگە ەمەس, دارىنداردى تانىپ, سولاردى تەربيەلەۋگە اۋدارۋ كەرەك! باسقاشا بولعان جاعدايدا, حالىقتىڭ جارتىسى ساۋاتسىزدىققا ۇرىنىپ, سورلاپ قالادى. كەرەك بولسا, تٸلدٸ قوسىمشالاپ (اعىلشىن تٸلٸ ساباعى بار عوي), قوسارلاپ جٷرٸپ ٶزدەرٸ-اق ٷيرەنٸپ الادى. قۇددى اسقار اعام سەكٸلدٸ.
سەرٸك نۇعىمان
Abai.kz
