Ekonomikalyq damýdyń barysy únemi ózgerip otyrady, keide ártúrli sebepterge bailanysty úzilis jasaidy, keide qarqyndy údei túsedi. Kórip júrgenimizdei, jańa tehnologiialar áleýmettik ómirdiń damýyn aitarlyqtai jyldamdatady. Sońǵy onjyldyqtarda ekonomikalyq damý jyldamdyǵyna aqparattyq jáne tsifrlyq tehnologiialardyń qosylýy bizdiń ómirimizge de birtindep áser etkeni sonsha, jańa ekonomika – tsifrlyq ekonomika týraly aityla bastady.
Damyǵan elderdiń tájiribesinen baiqaǵanymyzdai, «tsifrlyq ekonomikany» ómirimizge dendep eni úshin belgili bir sharttardy tolyqtai qamtamasyz etýimiz qajet. Birinshiden, ekonomikany kompiýterler qarjylai qamtamasyz etýi tiis. Al ekinshi, qoǵam jetkilikti deńgeide tiisti saýattylyqqa ie bolyp, kompiýterde jumys isteýdi úirený keń etek alýy kerek. Úshinshiden, kompiýterlerdiń kópshiligi internetke, sonyń ishinde biznestiń deni de ǵalamtorǵa qosylýy kerek. Tórtinshiden, tsifrlyq tehnologiialar orasan zor paida ákeledi (mobildi banking, elektrondy úkimet jáne t.b.), eń aldymen ýaqytty únemdeý túrinde, sondyqtan bul salaǵa eleýli investitsiia quiǵan abzal.
Endi osylardy retimen qarastyryp kóreiik, eń aldymen bizge ne qajet? Birinshiden, tsifrlyq ekonomika kásiporyndarda qoldanylatyn «apparattyq quraldar» nemese kompiýterlerdi qajet etedi. Qazaqstan Respýblikasy Strategiialyq josparlaý jáne reformalar agenttiginiń Ulttyq statistika biýrosynyń saityndaǵy málimetke súiensek, kompiýterlendirý shyn máninde búkil Qazaqstan ekonomikasyn qamtyp úlgergen. Sońǵy 18 jylda kompiýterler sany 20 eseden astam ósip ketipti. Naqtylap aitsaq, 52,5 myńnan 1,1 million birlikke deiin. Bul ózgeris búkil naryqqa áser etkeni sózsiz, óitkeni ol tiisti tehnikalyq qyzmet kórsetýdi qajet etti, bul bir jaǵynan kásiporyndar úshin shyǵyndardyń paida bolýyna, al ekinshi jaǵynan kompiýter naryǵynyń ósýine alyp keldi.
Árine, kompiýterlendirý qyzmetkerlerdiń kompiýterde eńbek mindetterin oryndai otyryp, biliktiligin arttyryp, ózine senimdi paidalanýshyǵa ainaldyrady. Al bul jańa tehnologiiany paidalanýshylar sanynyń artýyna, sáikesinshe halyqtyń tsifrlyq saýattylyǵyn arttyrýǵa jetkizedi. Alaida, paidalanýshylardyń ósýi - bul qubylystyń bir jaǵy ǵana, al ekinshi jaǵy - kompiýterler kólemin saqtap qalý qajet. Sondyqtan biz Qazaqstan ekonomikasynda arnaiy jumys isteitin qyzmetkerler sanynyń proportsionaldy ósýin qamtamasyz etip, kompiýterlerdi jóndeý jáne olardy qosatyn jelilerdiń fýnktsionaldyǵyn qoldaý quzyretterin jetildirgenimiz jón. Sonymen qatar, kez kelgen deńgeide, sonyń ishinde internette kompiýterdi qorǵaýdy qamtamasyz etetin qyzmetkerlerdi de nazardai tys qaldyrmaý qajet.
Kásiporyn kompiýterleri litsenziialanǵan baǵdarlamalyq qamtamasyz etýdi qajet etetindikten jáne ony negizinen sheteldik óndirýshiler jasaidy jáne qymbat bolǵandyqtan, otandyq baǵdarlamalyq qamtamasyz etý qajettiligi týyndaidy. Sol sebepten kompiýterlendirýmen ainalysatyn jergilikti baǵdarlamashylardy naryqta oqytýǵa yntalandyra túsý - kezek kúttirmeitin sharýa. Bul IT mamandaryn daiyndaý boiynsha bilim berý qyzmetteri naryǵynyń damýyna ákeledi.
Ekonomikany tsifrlandyrýdyń negizgi sharty - kásiporyndar arasynda tsifrlyq bailanystyń bolýy kerek jáne bul mindet internettiń kómegimen sheshiledi. Ulttyq statistika biýrosynyń derekteri internetti paidalanatyn uiymdar sanynyń qanshalyqty jyldam ósip jatqanyn kórsetedi. Bul, ásirese 2008 jyly baiqalǵan, bir jyldyń ishinde paidalanýshylar sany aldyńǵy jylmen salystyrǵanda (2007 jyly) bes esege ósti, dálirek aitsaq, 7 myńnan 35 myń uiymǵa ózgerdi.
Mysaly, 2004 jyldan 2022 jylǵa deiin Internetti paidalanýshylar sanynyń ózgerýin qarastyratyn bolsaq, paidalanýshy-uiymdar mólsheriniń 30 eseden astam ózgergenin, sonymen qatar elde naqty revoliýtsiialyq ósim baiqalǵanyn atap ótýge bolady. Internetti paidalanýshylar retinde uiymdardyń sanynyń ósýi bul uiymdardyń qyzmetiniń qajetti shartyna ainalýda degen qorytyndy jasaýǵa múmkindik beredi. Al bul óz kezeginde sharýashylyq sýbektilerine tsifrlyq salada tiisti bilimi bar jumysshylarǵa artyqshylyq berý mindetin júkteidi.
Jalpy, óz qyzmetkerleriniń biliktiligin arttyrýdy oilaityn uiymdar oqý úderisine tsifrlyq saýattylyqty meńgerýdi qosýy kerek. Sandyq saýattylyq jańa tehnologiialardy tiimdi paidalanyp qana qoimai, olardy qaýipsiz paidalana bilýdi qajet etetin biznes-ortada erekshe mańyzdy.
Kelesi shart – bul salaǵa qomaqty investitsiianyń bolýy, onsyz tsifrlandyrýǵa halyqtyń orasan zor massasyn tartý múmkin emes. Naryqtyń barlyq qatysýshylary osy salaǵa investitsiia salý qajettiligin túsinedi, bul shyn máninde statistikalyq derektermen rastalǵan. Sol statistika sońǵy 14 jylda Qazaqstan Respýblikasynda aqparattyq-kommýnikatsiialyq tehnologiialar salasyndaǵy shyǵyndardyń óskenin de aiǵaqtap otyr. Munda shyǵyndardyń jyldar boiyna aýytqýyn baiqaýǵa bolady, biraq tutastai alǵanda ol únemi ósip otyrady, sondyqtan osy salanyń damý tendentsiiasyn naqty anyqtaýǵa bolady.
Sondai-aq ekonomikany tsifrlandyrýǵa birinshi kezekte múddeli jáne osyǵan bailanysty túrli zańdar men baǵdarlamalar qabyldap otyrǵan memlekettiń bul úderiske tikelei belsendi qatysýyn atap ótken jón. Eń mańyzdy memlekettik baǵdarlamalar qatarynda 2013 jyly qabyldanǵan «Aqparattyq Qazaqstan – 2020» men 2017 jyly iske qosylǵan «Tsifrlyq Qazaqstan» jobalary bar.
«Tsifrlyq Qazaqstan» memlekettik baǵdarlamasy Qazaqstan Respýblikasy Úkimetiniń 2017 jylǵy 12 jeltoqsandaǵy (2022 jylǵy 17 mamyrdan kúshi joiyldy) qaýlysymen qabyldandy. Tutastai alǵanda, ol qoldanystaǵy ekonomikany tsifrlandyrý, naqty sektordaǵy biregei jobalardan turatyn pragmatikalyq bastamany qamtamasyz etý, ekonomikanyń jumys istep turǵan sektorlaryn, memlekettik organdardy tsifrlandyrý jáne tehnologiialyq qaita jaraqtandyrý jáne damytý jobalaryn iske qosý ekenin kórsetip berdi, tsifrlyq infraqurylymnyń damýyn aitarlyqtai údetti
Ekonomikanyń tsifrlandyrý jolyndaǵy damýyn aiqyndaityn sońǵy qabyldanǵan qujat «Tsifrlyq transformatsiiany, aqparattyq-kommýnikatsiialyq tehnologiialar salasyn jáne kiberqaýipsizdikti damytýdyń 2023-jylǵa arnalǵan tujyrymdamasyn bekitý týraly» Qazaqstan Respýblikasy Úkimetiniń qaýlysy boldy. Memlekettiń osy ispetti áreketi, saiyp kelgende, Qazaqstanda «Elektrondyq úkimettiń» paida bolýyna ákelip soqty, endi árbir adam úiden shyqpai-aq memlekettik qyzmetterdi onlain rejiminde ala alady.
Osylaisha, ekonomikany tsifrlandyrý jedeldetilgen qarqynmen júrgizilýde jáne bul úderistiń oń áserin qazaqstandyqtar bizdiń ómirimizdi kompiýterlermen, internetpen, mobildi bankingpen, elektrondy úkimetpen jáne basqa da engizilgen tehnologiialarmen salystyrý arqyly baǵalai alady. Bir sózben aitqanda, tsifrlyq ekonomika kóp nárseni jeńildetedi.
