Jýyqta «Qala men dala» respýblikalyq saiasi gazeti saitynda tarihshy Tileýberdi Ábenaiulynyń túrkrolg ǵalym Qarjaýbai Sartqojaulynyń «Ashyǵyn aitqanda» tok shoýynda Shyńǵyshannyń tegi mońǵol degeni úshin jerden alyp, jerge salǵan maqalasy jariialanyp, ǵalamtor áýesqoilaryn biraz dúrliktirdi. Shyńǵyshannyń tegine bailanysty daý qarapaiym halyq emes, múiizi qaraǵaidai tarihshylar men jazýshylardyń arasynda jyldar boiy jalǵasyp kele jatqanyn jaqsy bilemiz. Árine, pikr alýandyǵyna erkindik bergen demokratiialyq qoǵamda árkim óz pikirin ashyq aitýǵa quqyly.
Al sol pikirin álemdik deńgeide moiyndatý basqa másele. Moiyndata almasa qur beker dalbasa bolyp qala bermek. Ǵasyrlar boiy álem Shyńǵyshandy mońǵol tekti dep tanyp keldi. Al elimizdiń birneshe ǵalymy Shyńǵyshandy qazaq dep ózeýiregennen búkil álemdik ǵylym men jalpy kózqaras ózgermeitini belgili. Óitse, ol úshin qyzylkeńirdek bolýdyń ózi artyq sharýa.
Einshi jaǵy adamnyń pikirin synaýǵa, teriske shyǵarýǵa bolǵanymen, sol pikiri úshin onyń ar-namysyna til tigizýge bolmaitynynyn «qurmetti akademiktiń» eskermegeni ókinishti. Máselen: «... naǵyz: «Jaman itti ándeseń shańyraqtan tyshady» degenniń ózi bolmaq» nemese «... antyńyz jat halyqqa ábden aýǵandyqtan, ata ósietinen múlde beihabar bolǵansyz. «Qaǵynǵan qulan qaǵynan jeridi» - degen osy da.» nemese «Ulttyq uiattan, azamattyq namystan bezip osynsha tantyǵanyńyzǵa qaraǵanda, álgi «ekolog-militsiia» sizge nasybaiyn emes, basqa birdeńesin iisketip jibergen joq pa ózi? «Elinen bezgen er ońbas» degen, búitip zar-zar etip el-jerińizdi jamandai, tarihyńyzdy mansuqtai berseńiz, qazaqty dattai, mońǵoldy maqtai tússeńiz, ondai «ekolog-militsiia» nasybaiyn iisketýmen tynbai, nasybaiynyń «kórshisin» jalatýdan da erinbes» nemese Osynshalyqty antyńyz aýyp, imanyńyz kúiip shatasatyndai, qazaqtan ne jamandyq, mońǵoldan ne jaqsylyq kórip edińiz?!» t.b. degen joldar uzynda óshi, qysqada kegi bar nemese naǵyz jón bilmes adam aitatyn shyǵar. Munyń syrtynda Shyńǵysqandy mońǵol dep birinshi ret Qarjaýbai tanyp otyrǵan joq qoi. Ábekeń aýzy qyshysa, áýeli Lev Gýmileevtiń arýaǵymen, onan soń elimizdiń bilgir ǵalym, jazýshylary Qoishyǵara Salǵarin, Zardyhan Qinaiatuly, Muhtar Maǵaýinmen, Muhtar Shahanov siiaqty ondaǵan bilgir ǵalym, ataqty aqyn-jazýshy, aitýly tulǵalarmen aitysýy kerek edi.
Ábenai qaralaǵandai Qarjaýbaidy «ata ósietinen múlde beihabar bolǵan» dep, saýaty bar, parasatty adam qalai aýzy baryp aitpaq. Qarjaýbaidyń ata ósieti emes, baba ósieti jolynda adaldyqpen eńbek etip, kóne túrki tarihyn, Kúlgegin, Bilge haǵan, Tui-uqyq eskrtkishterin kóz maiyn taýysyp zerttegenin Elbasy, elimizdiń úkmeti men ǵylym akademiiasy baǵalap otyrǵanyn halyq biledi. Salǵan jerden «Qarjaýbai Sartqojauly myrza, siz, kim edińiz? Óitip eleýsiz kóretindei, bizdi - Qazaqty, kim dep júrsiz?» dep dúrse qoia beredi, óziniń ótirik dálelsymaqtaryn keremettei bilimdi adam bolyp alǵa tartady. «Qazaqty kim dep júrsiz?» dep, Qarjaýbaidy «sen qazaq emessiń» degen astyrtyn emeýirin tanytady. So qurly dúrdiip sóileitindei Ábenaidyń kim ekenin biz de bilmei qaldaq.
[caption id="attachment_13736" align="alignright" width="275"]
Ábekeń Qarjaýbaidy «Maqalanyń maman jazdy deýge kelmeitin kereǵar, saýatsyz tustary jetip artylady.» dep kústanalapty. Dál osy sózdi Ábekeńniń ózine aitýǵa bolady. Derekteriniń qisynsyzdyǵyna qarap qusqyń kelmese de ǵalym jazdy degenge qarnyń ashady. Máselen avtor Shyńǵyshannyń tegi túrki emestigin til aiyrmashylyǵy arqyly op-ońai-aq dáleldegisi kelip: «Dál osynyń kerisinshe, kei kisiler mońǵoldy túrikke jatqyzbaqshy bolady. Bunyń da eshbir ǵylymi negizi joq. Ony anyqtaý tom-tom kitap aqtaryp dálel izdeýdi de qajet etpeidi.» deidi.
Mońǵol men qazaqtyń tiliniń týystyǵyn ne alshaqtyǵyn dáleldeý Ábekeń oilaǵandai aksioma emes. Bul máselemen dúnie júziniń qanshama ǵalymy ainalysqanyn bilmei otyryp, sáýegeisý arqyly óziniń til salasyndaǵy saýatsyzdyǵyn kórsetip alǵan. Anyǵynda eki halyqtyń til týystyǵyn zerttegen álemniń ondaǵan ǵalymy áli bir pátýaǵa kele alǵan joq. Qazaqtyń tilimen mońǵoldyń tiliniń týystyǵyn «Mońǵoldyń qupiia shejiresin» qytai ierolegifmen kóne mońǵol tilinde saqtalyp, bizge jetken nusqasyn oqyǵandar ǵana túsinedi. Al Ábenai bolsa «...qytaisha túpnusqadan mońǵolshaǵa aýdarylǵan» dep soǵypty.
Qazaq tili men mońǵol tiliniń týystyǵyn túbin túsirip, túp-tuqiianynan zerttegen ataqty ǵalym, ǵylym doktory Bázilhan Buqatuly «Eger qazaq tiline arab, parsy, basqa da tilderden engen sózderdi, monǵol tiline qytai, sanskrit, tibet tilderinen engen sózderdi alyp tastasa qalǵan 60 paiyzy shyǵý túbiri boiynsha sáikes keledi» degen qortyndyny baiaǵyda- aq jasaǵan. Ol kisi mońǵol tilin Ábenaidan kem bilmeitin shyǵar.
Sol siiaqty Ábenai myrza: «Qarjaýbai myrza, siz tarihtaǵy moǵol men búgingi mońǵoldy, tarihtaǵy Moǵolstan men búgingi Mońǵoliiany áli paryqtai almai júrgen siiaqtysyz. Tarihtaǵy moǵoldar – Shyńǵyshan moǵoldary: kerei, naiman, arǵyn, alshyn, úisin, dýlat, jalaiyr, t.b. túrik rý-arystary.» deidi. Bolmaǵanda Shyńǵyshannyń áskeriniń deni kerei, naiman, arǵyn, alshyn, úisin, dýlat, jalaiyr, taǵy basqalar dese, sózi siiatyn edi. Buǵan qaraǵanda Ábekeńniń ózi Jetisýda Shaǵatai qurǵan Moǵolstan memleketimen (ras, onyń halqy tek qazaqtar) Shyńǵyshan qurǵan Jalpy Mońǵol («Hamag Mongol» (1206 jyl) memleketin áli paryqtai almai júrgen siiaqty.
Qurmetti akademiktiń Qarjaýbaiǵa tisin qairap, ashýǵa berilgeni sonshalyq, neni aityp, neni qoiǵanyn ózi de bilmei qalǵan. Sóitip, «...Shyńǵyshannyń atamekeni Mońǵoliiada emes, Moǵolstanda - Jetisý ólkesinde, Qazaq jerinde bolǵanyn bultaryssyz, anyq kórsetip beredi.» dep laǵyp ketken. Bul shyn bolǵanda, Ábekeń dúnieni dúr silkindiretin boldy. Onda áýeli «Mońǵoldyń qupiia shejiresinen» bastap, Shyńǵyshan zamanynda naimandar qazirgi Mońǵoliia jerindegi segiz ózen boiynda, kereiler Monǵoliiadaǵy Kentaýda, kerei hany Tuǵyryldyń ordasy qazirgi Mońǵoliianyń astanasy Ulan-batyr qalasy turǵan Toly ózeniniń jaǵasynda boldy degen tujyrym jasaǵan tarihshy ǵalymdardyń eńbekteriniń barlyǵyn otqa órteý kerek. Naǵyz ashýlansa, Ábekeń osyndai usynys ta jasaityn shyǵar. Biraq, Shyńǵyshan zamanynda «Jalpy Mońǵoldyń» astanasy bolǵan Qaraqorym qalasyn órtei almaityny ókinishti. Shyńǵyshannyń atamekeni Jetisý ekeni ras bolsa Qaraqorymnan beri alty aishylyq jol júrip kelip, Qaiyrhannan Otyrar qalasyn tartyp alǵany oryndy-aq eken. Biraq, qara qazaqty qynadai qyryp («óz týystaryn»), qalasyn qiratyp tastaǵany beker bolǵan. Jalpy, Shyǵyshannyń atamekeni Jetisý ekenin Muhtar Shahanov pen Dúkenbai Dosjanovqa «túsindirý» kerek shyǵar.
Tipti, Ábenai «boiaýshy, boiaýshy degenge saqalyn boiaidy» degendei «Qoryta kelgende, táýelsizdik jyldarynan beri kóptegen zetteýshiler jabyla kirisip, Shyńǵyshannyń teginiń túrik, qanynyń qazaq ekenin, dininiń islam bolǵanyn, qazaq dalasynda orda tigip, túrik tilinde el bilegenin tolyqtai dáleldep berdi» dep sáýegeisipti. Shyńǵyshannyń dininiń islam bolǵanyn, túrik tilinde el bilegenin bir de-bir tarihshynyń aýzynan estigen emespiz. Shyńǵyshannyń dini islam bolǵan bolsa, arýaǵyna quran baǵyshtaýymyz kerek shyǵar. Mine, Ábenaidyń tarihtan saýattylyǵy qai jaǵynda?
«...bul maqalamyzda túrli tarihi qujattarǵa naqty silteme jasamadyq, onyń sebebi ... maqala kópshilik oqyrmanǵa baǵyttap jazylǵandyqtan oqýǵa jeńilirek bolsyn dedik» depti. Kezinde Shyǵys Qazaqstannyń oblystyq gazetine («Didar») «Shyńǵyshan qazaq emes, qazaqqa alys ta emes» degen taqyrypta men de kólemdi maqala jazǵanmyn. Ábenaidyń Shyńǵys handy qazaq boldyrý úshin aitqan ýájderiniń bárin de joqqa shyǵaratyn ǵylymi negizdegi tujyrymdar osy maqalada da bar. Biraq Ábekeń aitqandai men de pikir kópshilik oqyrmanǵa baǵyttalyp jazylǵandaqtan ol ýájdiń bárin termelemedim. Aitaiyn degenim, «japtym jala, jaqtym kúie» degennen óz elimiz túgil álem tanityn túrkolog ǵalym Qarjaýbaidyń birdemesi qisaimaq túgil, qylshyǵy da synbaidy. Kerisinshe baiaǵy dýa timegen berekesiz, pátýasyz qazaq ekenimizdi ǵana dáleldeimiz.
Ábekeń maqalasyna «Shyńǵyshandy mońǵol qylý kimge qajet?» degen taqyryp qoiypty. Meniń tańdanatynym, Shyńǵyshandy qazaq qylý kimge qajet? Qazaq «ótiriktiń ózine senbe, ebine sen» deidi. Shyńǵyshandy qazaq qylýdyń eshqandai shyndyq túgil, ebi joq. Qazaq qylǵysy keletinder ǵasyrlar boiy Qazaq handyǵyn mońǵol Shyńǵyshannyń urpaqtary biledi degen sózden namystanatyn shyǵar. Onda olar Qazaq handyǵyn, tipti Altyn ordany bilegen Shyńǵyshan da emes, onyń urpaqtary da emes, merkit Chiledúdiń uly Joshy men onyń urpaqtary (Kerei han, Jánibek han, Qasym han, Haqnazar han, Esim han, Táýke han, Abylai han, Kenesary han) bilegenin alǵa tartsyn (shyndyǵy solai). Sonda uialmaityn bolamyz. Eger ol jetkiliksiz bolsa, kerisinshe, mońǵoldardyń tegi túrik ekenin dáleldesek shyndyqqa bir taban jaqyndar edik. Kezinde kommýnistik ideologiia men dini kózqarasqa sai mońǵoldar túrik tekti halyq ekenderin joqqa shyǵarǵanmen, qoǵam ózgergeli mońǵoldardyń ózderi eptep moiyndai bastaǵanyn aita ketý kerek. Máselen, ótkenge naǵyz aqiqat turǵysynan qarap, monǵol tarihyn qaita saraptaǵan áigili monǵol tarihshysy B. Baabar: «Ǵundar monǵol tekti bolýy da, túrik tekti bolýy da múmkin. Múmkin, ǵundar monǵol men túrkiniń ortaq tegi shyǵar, tipti monǵol men túriktiń aralas qosyndysy shyǵar» («Mongolchýýd, núúdel sýýdal» 1-tom, 33-bet) dep jazady. Al Mońǵoliianyń ǵylym akademiiasy halyqaralyq «Túrksoi» uiymymen qoian-qoltyq jumys istei bastady.
Bizdiń ulttyq mártebemiz osyndaidan ósedi. Áitpegende ózi túgil ebine eshkim senbeitin Shyńǵyshan qazaq degen ótirikti álemge moiyndatpaq túgili qazaqtyń ózine moiyndata almaimyz. Ol úshin shyndyqty aitqan bireýdiń betine kúie jaǵyp, sonyń ishine ar-namysyna tiiý adamdyqqa, moraldik, adamgershilik normaǵa sai kelmeitin qylyq.
Bodaýhan Toqanuly,
Aqyn, jazýshy.
