Álimsaqtan bastap qazaqtyń keń dalasynda júrgen qazaq jurtynyń eń saltanatty sherýiniń biri – kóship-qoný. Kóship-qoný tórt túrge bólinedi. Erteda ata-babalarymyz kóktemniń naýryz aiynyń aiaq kezinde qystaýdan kókteýge kóshse, mamyr aiynyń aiaq kezinen bastap jailaýǵa kóshken. Jailaýda shilde, tamyz, mizam ailaryn aiaqtaǵannan keiin kúzekke kóshti. Al kúzekte qazaqtar qarasha ai sońynda, qaitadan qystaýǵa qaitqan.
Kóktem kezinde kók tolyq shyǵyp, jaýqazyn men qyzǵaldaqtar qyrǵa tolyp, tobylǵy tolyqsyp, barlyq ósimdikter búrshik jaryp gúl ashady. Tórt túlik mal tóldep bitip, olar marqaiyp jetiledi. Jailaýǵa kóship kelgende barlyq ósimdik tolysyp pisedi. Bie bailap, saba-saba qymyz ashytylǵan. Siyr saýyp, kebeje-kebeje mai alynyp, kúbi-kúbi airan uiytylyp, óre-óre qurt, irimshik, ejigei keptiriledi de aqúiek tastalyp, qyz-bozbala saýyq qurady. Barlyq toi-tomalaq, máslihattar osy kúzde ótetin bolǵan. Qunan shaýyp, tai alǵan, at shaýyp túie alǵan, jorǵa shaýyp bie alǵan kez osy. Dál osy aqytty sary jurt dep atap, jerdiń oty qashyp, taqyrlanyp qýań tartady. Mine, osy mezgilde kúzekke kóshedi. Bul mezgilde egin, shóptiń jinalyp, sary-saban bolyp, shabyndyq jerlerdiń kógi qaita kógerip turdy. Maldyń tolysyp et alyp, súieginiń maikemikke ainalǵan shaǵy, qoi-eshkini ózen kólge toǵytyp, kúzem qyrqylyp, jún sabalyp, tekemet basatyn alqa-qotan qonǵan aýyldyń qyz-kelinshekteriniń tary túietin dýmandy kezi dep atasaq bolady.
El qystaýǵa kelgende qora-qopsysyn jóndep, otyn-sýdy rettep, soǵymdy jemdep, jylqy soiyp, qysqasyn aitqanda, jaia, qazy-qarta, beldeme, jambasty qysyrdyń qymyzymen qosyp ishýge, ezgen qurttyń sólin sorpa qosyp, maltasyn bala-shaǵaǵa bergen kez.
Ata-babalarymyz kósh kólikterine túieni, jylqyny, ógizdi, paidalanǵan. Eger bul kólikter aýyl kóshiniń júgin artýǵa jetispese, aǵaiyn-týǵandarynan, jegjat-jurattarynan kósh kóligin suratqanyn bilemiz. Qai kezde de aldyn ala qonatyn qonyttyń jai-japsarymen tanysyp, kósh júretin joldardyń jaǵdaiyn kórip, bilip otyrǵan.
Kóship qonýǵa qajetti minetin, kósh artatyn kólikke qarai er-turmandy barlyq ábzelimen, túiege – qom, at, ógizge – yńyrshyq jáne tańbaý, teń jipti (on tórt qulashtan kem emes) erte bastan daiyndaǵan.
Teńdi artý úshin alty qulash teń arqan, kósh kólikterin jetekteý úshin órmeli noqta, yzbaly noqta buida qajet boldy. Kóshi býǵan arqany bosap, júk aýǵanda, arqandy qatty tartyp, júkti qalpyna keltirý úshin bilekti jigitter buraý salyp otyrǵan. Ony qazaqtar uzyndyǵy 30-40 súiem ábden kepken tobylǵy men yrǵaidan jasaǵan.
Kóshti bastaý isi kópti kórgen, joldy anyq biletin, orta jastan asqan azamatqa tapsyrylǵan. Ol zerli, shanaqty jabýmen nemese túkti kilemmen jabylǵan júgi bar túieni jetelep kóshti bastaityn bolǵan. Onyń sońyn ala túie jún shekpen men aq qalpaq kiip, jorǵa mingen aýyl aqsaqaldary júrdi. Aqsaqaldardyń izimen kimeshek kiip, túndik tartqan doqaba kamzol, dúriia shapan igen aýyl analary eki-ekiden salt júrip otyrǵan. Qalǵan kósh kólikterin aýyl azamattary jetektep, irkes-tirkes kerýen sherýimen jol tartatynyn atalarymyz aityp otyrýshy edi. Kóshtiń eń sońynda jorǵa men sáigúlik mingen kámshát bórikti, búrmeli sháii kóilekti, sáýkele kiip, sholpy taqqan, syrǵaly sylqym qyzdar men jas jigitter júrip otyrǵan. Osyndai saltanaty sherý tartqan kóshti qazaqtar «kósh kóligimen» dep ataǵan. Kóshken aýylǵa jolyqqan adam «Kósh kólikti bolsyn, Qudaiym aman kóshin bersin» dep tilek bildirgen.
Qazaq halqynyń eń bir jaqsy qasieti qaida kóshse de jurtyn tazalap, kóń-qoqsyqtan aryltyp, «jurtyna aq jarylqasyn, Qudaiym aq jol bersin» dep aq tamyzyp, ony mańdaiyna táý etkeni belgili. Kósh sherýi kele jatqan kezde jolshybai kezdesken aýylǵa jaqyndaǵanda qyz-kelinshekter attarynan túsip, aýyldan ótkenshe jetektep, aýyl árýaqtaryna, úlkenderine bas iip, qurmet kórsetken. Jolai kezdesken aýyldyń qyz-kelinshekteri kósh sherýin bastaǵan úlkenderden bastap jastaryna deiin qymyz, qurt, ejigei, airanyn usynyp jurttyń shólin basatyn jaqsy dástúr qalyptasqan. Óz kezeginde kósh ieleri olarǵa oramal, sharshy, júzik, bilezik siiaqty káde syilaryn usynýdy umytpady. Mine, qazaq aýyldarynyń kóshi osylai jalǵasyn taýyp otyrǵan.
Ádephan Tórehanuly.
