ەلٸمساقتان باستاپ قازاقتىڭ كەڭ دالاسىندا جٷرگەن قازاق جۇرتىنىڭ ەڭ سالتاناتتى شەرۋٸنٸڭ بٸرٸ – كٶشٸپ-قونۋ. كٶشٸپ-قونۋ تٶرت تٷرگە بٶلٸنەدٸ. ەرتەدا اتا-بابالارىمىز كٶكتەمنٸڭ ناۋرىز ايىنىڭ اياق كەزٸندە قىستاۋدان كٶكتەۋگە كٶشسە, مامىر ايىنىڭ اياق كەزٸنەن باستاپ جايلاۋعا كٶشكەن. جايلاۋدا شٸلدە, تامىز, ميزام ايلارىن اياقتاعاننان كەيٸن كٷزەككە كٶشتٸ. ال كٷزەكتە قازاقتار قاراشا اي سوڭىندا, قايتادان قىستاۋعا قايتقان.
كٶكتەم كەزٸندە كٶك تولىق شىعىپ, جاۋقازىن مەن قىزعالداقتار قىرعا تولىپ, توبىلعى تولىقسىپ, بارلىق ٶسٸمدٸكتەر بٷرشٸك جارىپ گٷل اشادى. تٶرت تٷلٸك مال تٶلدەپ بٸتٸپ, ولار مارقايىپ جەتٸلەدٸ. جايلاۋعا كٶشٸپ كەلگەندە بارلىق ٶسٸمدٸك تولىسىپ پٸسەدٸ. بيە بايلاپ, سابا-سابا قىمىز اشىتىلعان. سيىر ساۋىپ, كەبەجە-كەبەجە ماي الىنىپ, كٷبٸ-كٷبٸ ايران ۇيىتىلىپ, ٶرە-ٶرە قۇرت, ٸرٸمشٸك, ەجٸگەي كەپتٸرٸلەدٸ دە اقٷيەك تاستالىپ, قىز-بوزبالا ساۋىق قۇرادى. بارلىق توي-تومالاق, مەسليحاتتار وسى كٷزدە ٶتەتٸن بولعان. قۇنان شاۋىپ, تاي العان, ات شاۋىپ تٷيە العان, جورعا شاۋىپ بيە العان كەز وسى. دەل وسى اقىتتى سارى جۇرت دەپ اتاپ, جەردٸڭ وتى قاشىپ, تاقىرلانىپ قۋاڭ تارتادى. مٸنە, وسى مەزگٸلدە كٷزەككە كٶشەدٸ. بۇل مەزگٸلدە ەگٸن, شٶپتٸڭ جينالىپ, سارى-سابان بولىپ, شابىندىق جەرلەردٸڭ كٶگٸ قايتا كٶگەرٸپ تۇردى. مالدىڭ تولىسىپ ەت الىپ, سٷيەگٸنٸڭ مايكەمٸككە اينالعان شاعى, قوي-ەشكٸنٸ ٶزەن كٶلگە توعىتىپ, كٷزەم قىرقىلىپ, جٷن سابالىپ, تەكەمەت باساتىن القا-قوتان قونعان اۋىلدىڭ قىز-كەلٸنشەكتەرٸنٸڭ تارى تٷيەتٸن دۋماندى كەزٸ دەپ اتاساق بولادى.
ەل قىستاۋعا كەلگەندە قورا-قوپسىسىن جٶندەپ, وتىن-سۋدى رەتتەپ, سوعىمدى جەمدەپ, جىلقى سويىپ, قىسقاسىن ايتقاندا, جايا, قازى-قارتا, بەلدەمە, جامباستى قىسىردىڭ قىمىزىمەن قوسىپ ٸشۋگە, ەزگەن قۇرتتىڭ سٶلٸن سورپا قوسىپ, مالتاسىن بالا-شاعاعا بەرگەن كەز.
اتا-بابالارىمىز كٶش كٶلٸكتەرٸنە تٷيەنٸ, جىلقىنى, ٶگٸزدٸ, پايدالانعان. ەگەر بۇل كٶلٸكتەر اۋىل كٶشٸنٸڭ جٷگٸن ارتۋعا جەتٸسپەسە, اعايىن-تۋعاندارىنان, جەگجات-جۇراتتارىنان كٶش كٶلٸگٸن سۇراتقانىن بٸلەمٸز. قاي كەزدە دە الدىن الا قوناتىن قونىتتىڭ جاي-جاپسارىمەن تانىسىپ, كٶش جٷرەتٸن جولداردىڭ جاعدايىن كٶرٸپ, بٸلٸپ وتىرعان.
كٶشٸپ قونۋعا قاجەتتٸ مٸنەتٸن, كٶش ارتاتىن كٶلٸككە قاراي ەر-تۇرماندى بارلىق ەبزەلٸمەن, تٷيەگە – قوم, ات, ٶگٸزگە – ىڭىرشىق جەنە تاڭباۋ, تەڭ جٸپتٸ (ون تٶرت قۇلاشتان كەم ەمەس) ەرتە باستان دايىنداعان.
تەڭدٸ ارتۋ ٷشٸن التى قۇلاش تەڭ ارقان, كٶش كٶلٸكتەرٸن جەتەكتەۋ ٷشٸن ٶرمەلٸ نوقتا, ىزبالى نوقتا بۇيدا قاجەت بولدى. كٶشٸ بۋعان ارقانى بوساپ, جٷك اۋعاندا, ارقاندى قاتتى تارتىپ, جٷكتٸ قالپىنا كەلتٸرۋ ٷشٸن بٸلەكتٸ جٸگٸتتەر بۇراۋ سالىپ وتىرعان. ونى قازاقتار ۇزىندىعى 30-40 سٷيەم ەبدەن كەپكەن توبىلعى مەن ىرعايدان جاساعان.
كٶشتٸ باستاۋ ٸسٸ كٶپتٸ كٶرگەن, جولدى انىق بٸلەتٸن, ورتا جاستان اسقان ازاماتقا تاپسىرىلعان. ول زەرلٸ, شاناقتى جابۋمەن نەمەسە تٷكتٸ كٸلەممەن جابىلعان جٷگٸ بار تٷيەنٸ جەتەلەپ كٶشتٸ باستايتىن بولعان. ونىڭ سوڭىن الا تٷيە جٷن شەكپەن مەن اق قالپاق كيٸپ, جورعا مٸنگەن اۋىل اقساقالدارى جٷردٸ. اقساقالداردىڭ ٸزٸمەن كيمەشەك كيٸپ, تٷندٸك تارتقان دوقابا كامزول, دٷرييا شاپان يگەن اۋىل انالارى ەكٸ-ەكٸدەن سالت جٷرٸپ وتىرعان. قالعان كٶش كٶلٸكتەرٸن اۋىل ازاماتتارى جەتەكتەپ, ٸركەس-تٸركەس كەرۋەن شەرۋٸمەن جول تارتاتىنىن اتالارىمىز ايتىپ وتىرۋشى ەدٸ. كٶشتٸڭ ەڭ سوڭىندا جورعا مەن سەيگٷلٸك مٸنگەن كەمشەت بٶرٸكتٸ, بٷرمەلٸ شەيٸ كٶيلەكتٸ, سەۋكەلە كيٸپ, شولپى تاققان, سىرعالى سىلقىم قىزدار مەن جاس جٸگٸتتەر جٷرٸپ وتىرعان. وسىنداي سالتاناتى شەرۋ تارتقان كٶشتٸ قازاقتار «كٶش كٶلٸگٸمەن» دەپ اتاعان. كٶشكەن اۋىلعا جولىققان ادام «كٶش كٶلٸكتٸ بولسىن, قۇدايىم امان كٶشٸن بەرسٸن» دەپ تٸلەك بٸلدٸرگەن.
قازاق حالقىنىڭ ەڭ بٸر جاقسى قاسيەتٸ قايدا كٶشسە دە جۇرتىن تازالاپ, كٶڭ-قوقسىقتان ارىلتىپ, «جۇرتىنا اق جارىلقاسىن, قۇدايىم اق جول بەرسٸن» دەپ اق تامىزىپ, ونى ماڭدايىنا تەۋ ەتكەنٸ بەلگٸلٸ. كٶش شەرۋٸ كەلە جاتقان كەزدە جولشىباي كەزدەسكەن اۋىلعا جاقىنداعاندا قىز-كەلٸنشەكتەر اتتارىنان تٷسٸپ, اۋىلدان ٶتكەنشە جەتەكتەپ, اۋىل ەرۋاقتارىنا, ٷلكەندەرٸنە باس يٸپ, قۇرمەت كٶرسەتكەن. جولاي كەزدەسكەن اۋىلدىڭ قىز-كەلٸنشەكتەرٸ كٶش شەرۋٸن باستاعان ٷلكەندەردەن باستاپ جاستارىنا دەيٸن قىمىز, قۇرت, ەجٸگەي, ايرانىن ۇسىنىپ جۇرتتىڭ شٶلٸن باساتىن جاقسى دەستٷر قالىپتاسقان. ٶز كەزەگٸندە كٶش يەلەرٸ ولارعا ورامال, شارشى, جٷزٸك, بٸلەزٸك سيياقتى كەدە سىيلارىن ۇسىنۋدى ۇمىتپادى. مٸنە, قازاق اۋىلدارىنىڭ كٶشٸ وسىلاي جالعاسىن تاۋىپ وتىرعان.
ەدەپحان تٶرەحانۇلى.
