Qazaqstanda salyq júıesin jańǵyrtý eldegi ekonomıkalyq ádildikti qalyptastyrýdyń negizgi tetikteriniń birine aınalýda, dep habarlaıdy Dalanews.kz

Qarjy vıse-mınıstri Erjan Birjanov Dala News tilshisine bergen suhbatynda salyq reformasynyń basty baǵyttary, bızneske túsetin júktemeni azaıtý jáne sıfrlandyrý arqyly ashyq ári tıimdi júıe qalyptastyrý jaıyn aıtty.

Keıingi jyldary salyq júıesin reformalaý aıasynda birqatar ózgeris engizildi. Bul jańashyldyqtardyń negizgi maqsaty men basym baǵyttary qandaı?

Salyq kodeksi osy júıeni jeńildetýge baǵyttalǵan birqatar negizgi ózgeristi, onyń ishinde salyq eseptiligin 30%-ǵa jáne salyq kólemin 20%-ǵa azaıtyp, salyq jeńildikterin ońtaılandyrýdy, saralanǵan mólsherlemelerdi engizýd men ınvestısıalyq belsendilikti yntalandyrýdy, sondaı-aq sán taýarlaryna júktemeni arttyrý men basqa da birqatar ózekti máselelerdi sheshýdi kózdeıdi.

Tutastaı alǵanda, salyqty basqarý prosesinen jazalaý tetigin alyp tastaý qarastyrylǵan. «Fıskaldy» súıemeldeýdi engizýge basymdyq beriledi. Iaǵnı, bıznes tirkelgen sátten bastap jáne salyq tóleýshiniń búkil qyzmeti barysynda aqparattyq jáne basqa da qoldaý kórsetiledi.

Kameraldy baqylaý tásilderi túbegeıli ózgerdi. Búginde bul prosedýra eskertý sıpatynda bolyp, kemshilikterdi joıý salasynan anyqtalǵan sáıkessizdikterdi aıqyndaý salasyna ótken.

Salyq tóleýshi kelisýge nemese óz pikirin jetkizý arqyly túsinikteme berýge quqyly. Bul rette kameraldy baqylaý rásimi aıaqtalyp, barlyq múmkin bolatyn kelispeýshilik tek yqtımal qujattamalyq salyqtyq tekserý barysynda sheshilýi tıis.

Mundaı tásil kameraldy baqylaý habarlamalaryna shaǵymdanýdy edáýir azaıtady.

Qarapaıym halyq pen bıznes arasynda ádildik qaǵıdasy saqtalǵan ba?

Saqtalǵan. Qalaı deseńiz, salyq júıesindegi ádildik qaǵıdaty talaptardyń salyq tóleýshilerdiń múmkindikterimen saı kelýine baılanysty saqtalady.

Jeke tulǵalar úshin salyq mindettemelerin oryndaýdyń jeńildetilgen rásimderi qarastyrylyp, kez kelgen azamat bıznespen aınalysqysy kelgen jaǵdaıda arnaýly salyq rejimderin qoldaný múmkindikteri keńeıtildi. Fermerlik jáne sharýa qojalyqtaryna, sol sekildi jeke qosalqy sharýashylyqtar men halyqtyń áleýmettik osal toptaryna arnalǵan jeńildikter saqtalyp otyr. 

Sonymen qatar iri bızneske eseptilikke baılanysty, sondaı-aq aýdıt pen sıfrly baqylaýǵa qoıylatyn keńeıtilgen talaptar qoıylǵanyn aıta keteıik.

Atalǵan tásil múddeler tepe-teńdigin qamtamasyz etip, ekonomıkalyq turǵydan myqty sýbektilerdiń jaýapkershiligin arttyrady. 

Salyq reformasy shaǵyn jáne orta bızneske qandaı artyqshylyqtar berýge qaýqarly? 

Qazaqstan Úkimeti salyq salasyndaǵy ózgerister kezeńinde ákimshilik júktemeni azaıtý men kásipkerlerdi qoldaýǵa baǵyttalǵan mıkro jáne shaǵyn bıznes úshin «Taza paraqtan» tetigin engizdi.

Bıyl 1 qańtardan bastap osy kúnge deıingi kezeńder úshin mindettemelerge baılanysty keshendi sharalar qarastyrylǵan. Atap aıtqanda, kameraldy baqylaý joıylyp, jekelegen jaǵdaılardy qospaǵanda (mysaly, jymysqy áreketter táýekeli týyndaǵan kezde, quqyq qorǵaý organdarynyń jelisi boıynsha, QQS boıynsha jáne t.b.) ótken kezeńder boıynsha salyq tekserýleri júrgizilmeıdi. Bul naqty (núkteli)  baqylaý mehanızmderin saqtaı otyryp, retrospektıvti basqarýdan bas tartýdy bildiredi.

Sondaı-aq 2026 jylǵa deıin jasalǵan mámileler men tirkeý boıynsha talap-aryzdar berý toqtatylady (quqyq qorǵaý organdarynyń materıaldaryn esepke almaǵanda) jáne osyǵan deıin usynylǵan eseptilik boıynsha kameraldy baqylaýdy júrgizbesten bıznesti taratý rásimi jeńildetiledi.

Budan bólek kásipkerler negizgi bereshekti 2026 jyldyń 1 sáýirine deıin ótegen bolsa, ósimpuldar men aıyppuldardy esepten shyǵarýdy kózdeıtin qarjylyq qoldaý jeke qarastyrylǵanyn aıta keteıin. Sonymen birge QQS boıynsha máseleler men ýaqtyly tapsyrylmaǵan eseptilikti qosa alǵanda, ótken kezeńderdegi birqatar buzýshylyqqa qatysty ákimshilik ister qozǵalmaıtyn bolady.

Mysaly, 16.03.2026 jyldaǵy jaǵdaı boıynsha 2,1 mlrd teńge kólemindegi negizgi salyqty óteý nátıjesinde 634 mln teńge mólsherindegi ósimpul men 1,4 mlrd teńge shamasyndaǵy aıyppul somasy esepten shyǵaryldy. 

Tutastaı alǵanda, bul amal bıznestiń qarjylyq jaǵdaıyn turaqtandyryp, ákimgerlik qysymdy tómendetýge jáne memleket pen kásipkerlerdiń ózara yntymaqtastyǵynyń barynsha áriptestik modelin qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan.

Qoǵamda salyq júıesiniń ashyqtyǵy men ádildigi týraly jıi aıtylyp keledi. Bul oraıda kásipkerlikpen endi aınalysa bastaǵan azamattarǵa qandaı jeńildikter bar?

Jańa reformada tabysy az jandardy qoldaý maqsatynda, sondaı-aq kásibin aragidik jaldamaly jumyskerlersiz júrgizetin ózin-ózi jumyspen qamtyǵandar úshin ASR qarastyrylǵan.

ASR dara kásipker bolyp sanalmaıtyn, jaldamaly jumyskerlerdiń eńbegin qyzmette paıdalanbaıtyn, sondaı-aq QR Úkimetiniń qaýlysymen (40 Qyzmet túri, QR PP 2025 jylǵy 21 qarashadaǵy № 994) osy rejimdi qoldanýǵa ruqsat etilgen qyzmet túrlerin júzege asyratyn ári kúntizbelik aıdaǵy tabysy 300 ese AEK-ten (2026 jyly 1,3 mln teńge) aspaıtyn tulǵalar (Qazaqstan Respýblıkasynyń azamattary, qandastar) qoldanýǵa quqyly.

Atalǵan rejimdi qoldanatyn tulǵalardyń mindettemeleri barynsha jeńildetilgen:

1. jeke kásipker retinde tirkelý mindetinen bosatylǵan;

2.tabys salyǵyn tóleýden tolyq bosatylǵan (JTS mólsherlemesi – 0%);

3.mundaı tulǵalarǵa tek jalǵyz mindetteme – tabystyń 4% mólsherinde áleýmettik tólemderdi tóleý qarastyrylǵan (MZJ, JBMZJ, ÁA jáne MÁMS 1%-dan). Bul ózin-ózi jumyspen qamtyǵan jandarǵa saqtandyrý jaǵdaıy bastalǵan jaǵdaıda zeınetaqymen qamsyzdandyrýdy, medısınalyq jáne áleýmettik saqtandyrýdy qosa alǵanda, bazalyq áleýmettik kepildiktermen qamtamasyz etedi;

4. salyq eseptiligin usynýdan bosatylǵan;  

5.tıisti mindettemelerdi qolaıly oryndap, jeńil bolýy úshin arnaıy mobıldi qosymshany qoldaný kózdelgen. Onda kórsetilgen qyzmetter úshin chek shyǵarý (BKM qoldanýdyń qajeti joq), bir aıdaǵy kiris tizimin qalyptastyrý, sondaı-aq áleýmettik tólemder boıynsha mindettemelerdi avtomatty túrde esepteý múmkindigi beriletin bolady. 

6. platformalyq jumyspen qamtý arqyly eńbek etetin ózin-ózi jumyspen qamtyǵan azamattarǵa qatysty áleýmettik tólemderdi ustap qalý men aýdarymdardy ınternet-platforma operatory platforma arqyly alynǵan kirister boıynsha júrgizetin bolady.

7. jalpyǵa ortaq telekomýnıkasıa jelisi qarastyrylmaǵan jerlerde qyzmet etetin tulǵalar óz mindettemelerin bir aı ishinde tapqan tabystan tıesili somany tóleý arqyly oryndaıdy.

Bul artyqshylyqtar ózin-ózi jumyspen qamtyǵandardyń qyzmetin zańdastyrýǵa, áleýmettik kepildikterdi qamtamasyz etýge (zeınetaqy, medısınalyq jáne áleýmettik qorǵaýǵa qol jetkizýge) arnalǵan.

Kásipkerlerge jaıly bolý úshin MKK bıznesti qalypty súıemeldeý modelin engizedi – salyq tóleýshi tirkelgen sátten bastap onyń qyzmeti aıaqtalǵanǵa deıin. Tyń tásil adamǵa baǵdarlanǵan jáne tómendegi múmkindikterge jol ashady:

- mobıldi qosymshalar arqyly jeńildetilgen salyqtyq tirkeýge;

- aldyn ala toltyrý jáne avtomatty túrde deklarasıalaý;

- túımeni bir ret basyp salyq tóleýge;

-qyzmetterdiń bir bóligin «Azamattarǵa arnalǵan úkimet» memlekettik korporasıasy men qarjy sektoryna berýge;

-ekinshi deńgeıli bankterdiń mobıldi qosymshalaryn qosa alǵanda, salyq tóleýshilerdiń habardarlyǵyn elektrondy servıstermen nyǵaıtýǵa;

- jastardyń salyq jáne kedendik saýattylyǵyn arttyrýǵa;

- ashyq API-servısterin keńeıte túsedi.

Osy is-sharalar aıasynda bolashaq kásipkerlerge arnalǵan «kálkýlátor» túrindegi aldyn ala saýalnama júrgizý fýnksıonaly ázirlendi. Bul onlaın-qural engizilgen ólshemder negizinde usynystar alýǵa múmkindik beredi, sondaı-aq bıznestiń ońtaıly uıymdyq-quqyqtyq formasyn, salyq salý rejimin, eseptilik tizimin, ony usyný men salyq tóleý merzimderin, sonymen qatar salyq jáne kedendik mindettemelerdi tirkeý men oryndaý tásilderin anyqtaýǵa kómektesedi.

Saýalnama qorytyndysy boıynsha salyq tóleýshige eseptiliktiń naqty tizbesi, ony usyný jáne tóleý merzimderi, salyq mólsherlemeleri, BKM paıdalaný, qyzmetti tejeı turý jáne toqtatý jónindegi aqparat jazylǵan jadynama qalyptastyrylady.

Atalǵan servısti SÁIJ-degi salyq tóleýshiniń kabınetinde, MKK portalynda jáne «Biryńǵaı jeke kabınet» júıesinde túrli ınternet-platformalar men bankterdiń mobıldi qosymshalaryn qosa alǵanda, API arqyly tırajdaý múmkindigimen iske asyrý josparlanǵan.

Sıfrlandyrý salyqty basqarý prosesin jeńildetti me? Búginde qandaı sıfrly sheshimder jolǵa qoıyldy?

Qazaqstanda jańa Salyq kodeksi aıasynda memlekettik qyzmetti kórsetýdiń servıstik modeline kóshý qolǵa alyndy. Buǵan sáıkes artyq ákimshilik sharalardan arylyp, sapaly ári jaıly qyzmetti nyǵaıtýǵa, sıfrlandyrý men kásipkerlerge qoldaý kórsetýge basa mán berilmek.

Memlekettik qyzmetterdi kórsetýdiń servıstik modeli – tıisti qyzmetterdiń qoljetimdiligi men jaıly bolýyna, sondaı-aq jaqsy sapaǵa baǵdarlanyp, memlekettiń azamattarmen jáne bıznespen ózara is-qımylyn arttyratyn zamanaýı kózqaras bolyp sanalady.

Kózdelgen meje – dástúrli ákimshilendirý formatynan qyzmet alýshy basty nazarda bolatyn klıentke baǵdarlanǵan tásilge kóshý.

Tutastaı alǵanda, Memlekettik kirister komıteti eski 12 júıeden 5 jańa aqparattyq júıege kóshý arqyly jańa sıfrly arhıtektýrany engizý jumysyn aıaqtady. Jasyratyny joq, biraz qıyndyq boldy: kóptegen paıdalanýshyǵa jańa júıelerge aýysyp, beıimdelýge týra keldi. Qazir kabınet shtattyq rejimde jumys istep, esepter men ótinishter qabyldanyp jatyr.

SÁIJ paıdalanýshylary – 2,3 mln adam, platformaǵa kúnine orta eseppen 87 myńnan astam salyq tóleýshi kiredi.

Jańa júıeniń basymdyqtary – qujattar jyldam óńdeledi (1 mınýtqa deıin), onlaın tólemder alý, joǵary qoljetimdilik deńgeıi (13 mln paıdalanýshyǵa deıin), bir mezgilde kiretin paıdalanýshylar sany ulǵaıtý (100 myńnan 250 myńǵa deıin), kásipkerler tarapynan kemshilikterdi boldyrmaý úshin formatty-logıkalyq baqylaýdy engizý qarastyrylǵan.

Nóldik eseptilikti avtomatty túrde qalyptastyrý, ıaǵnı eger de salyq tóleýshi belgilengen merzimde salyq eseptiligin usynbasa, júıe avtomatty túrde nóldik eseptilikti qalyptastyrady. Bul eseptilikti usynbaǵany úshin habarlamalar joldaýdyń, bank shottar boıynsha shyǵys operasıalaryn tejeýdiń jáne ákimshilik jaýapqa tartýdyń aldyn alady.

Júıeniń jolǵa qoıylýymen bıznes-prosester ońtaılandyryldy jáne salyq rásimderin qolmen túzetýge shekteý qoıyldy. BigData-ny qurý esebinen salyq tóleýshilerge qoldaý kórsetýdiń servıstik modeli aıasynda ESHF jáne ımport derekteri negizinde QQS boıynsha deklarasıany aldyn ala toltyrý múmkindigi iske asyryldy. Kez kelgen uıym aınalymdar boıynsha derekterdi salystyryp, deklarasıany joldaı alady. Bul tásil deklarasıanyń basqa da túrlerine birtindep qoldanylatyn bolady.

Sondaı-aq QR Ulttyq bankpen birlesip QQS ashyq túrde jáne baqylap qaıtarýǵa septesetin «Sıfrly QQS» modýli ázirlendi.

Oǵan qatysý úshin salyq tóleýshi EDB-te sıfrly shot ashyp, tańbalanǵan QQS-men sıfrly teńgeni satyp alady (baǵam boıynsha 1 teńge 1 sıfrly teńgege teń).

Tańbalanǵan (baǵdarlamamen ázirlengen) QQS tek maqsatyna qaraı – óndirýshilermen (jetkizýshilermen) elektrondy shot-faktýralar boıynsha nemese QQS tólemine baılanysty búdjetpen esep aıyrysý úshin paıdalanylýy múmkin. Tańbalanǵan sıfrly teńgeni basqa maqsattar úshin paıdalanýǵa nemese qolma-qol aqshaǵa aınaldyrýǵa bolmaıdy.

Jasandy ıntellektini qoldanýǵa kelsek, salyq tóleýshilerge kontragentter boıynsha rejimdi qaraý múmkindigi berilip, bul kelisimsharttar jasasý jáne shyǵyndardy shegerimge jatqyzý múmkindigi úshin qajet. Osyǵan baılanysty biz kez kelgen salyq tóleýshiler boıynsha barlyq ashyq derekti kórýge bolatyn JI-agentin iske asyrdyq. Sonymen qatar salyq tóleýshiler mańyzdy suraqtarǵa jaýap ala alady.

Bul model qyzmet kórsetý modelimen birge bıznesti súıemeldeý tujyrymdamasynda damıtyn bolady. Keıin kontragentter boıynsha jabyq derekterdi de qaraýǵa múmkindik berý oıda bar. Álbette, buǵan mundaı kontragent óz kelisimin bergen jaǵdaıda.

Budan basqa, bıyl SÁIJ-degi salyq tóleýshiniń kabınetinde jeke kásipkerler men zańdy tulǵalardy tirkeýden bastap qyzmetin toqtatýǵa deıingi sıkldiń barlyq kezeńinde súıemeldeýdi qamtamasyz etetin biryńǵaı sıfrly servısti qurý josparlanyp otyr. Júıe eseptilikti qabyldaý men mindettemelerdiń oryndalýyn baqylaýmen qatar jekelegen keńester, habarlamalar men aldyn ala toltyrylǵan formalarly usynatyn bolady.

Jalpy, qolǵa alynǵan salyq reformasy ákimshilik júktemeni azaıtyp, ashyqtyqty arttyrýǵa jáne memleket pen bıznes arasyndaǵy senimdi nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan. Bul óz kezeginde «Ádiletti Qazaqstan» qaǵıdattaryn iske asyrýdyń mańyzdy qadamy bolmaq.