Qazaqstanda salyq júiesin jańǵyrtý eldegi ekonomikalyq ádildikti qalyptastyrýdyń negizgi tetikteriniń birine ainalýda, dep habarlaidy Dalanews.kz
Qarjy vitse-ministri Erjan Birjanov Dala News tilshisine bergen suhbatynda salyq reformasynyń basty baǵyttary, bizneske túsetin júktemeni azaitý jáne tsifrlandyrý arqyly ashyq ári tiimdi júie qalyptastyrý jaiyn aitty.
Keiingi jyldary salyq júiesin reformalaý aiasynda birqatar ózgeris engizildi. Bul jańashyldyqtardyń negizgi maqsaty men basym baǵyttary qandai?
Salyq kodeksi osy júieni jeńildetýge baǵyttalǵan birqatar negizgi ózgeristi, onyń ishinde salyq eseptiligin 30%-ǵa jáne salyq kólemin 20%-ǵa azaityp, salyq jeńildikterin ońtailandyrýdy, saralanǵan mólsherlemelerdi engizýd men investitsiialyq belsendilikti yntalandyrýdy, sondai-aq sán taýarlaryna júktemeni arttyrý men basqa da birqatar ózekti máselelerdi sheshýdi kózdeidi.
Tutastai alǵanda, salyqty basqarý protsesinen jazalaý tetigin alyp tastaý qarastyrylǵan. «Fiskaldy» súiemeldeýdi engizýge basymdyq beriledi. Iaǵni, biznes tirkelgen sátten bastap jáne salyq tóleýshiniń búkil qyzmeti barysynda aqparattyq jáne basqa da qoldaý kórsetiledi.
Kameraldy baqylaý tásilderi túbegeili ózgerdi. Búginde bul protsedýra eskertý sipatynda bolyp, kemshilikterdi joiý salasynan anyqtalǵan sáikessizdikterdi aiqyndaý salasyna ótken.
Salyq tóleýshi kelisýge nemese óz pikirin jetkizý arqyly túsinikteme berýge quqyly. Bul rette kameraldy baqylaý rásimi aiaqtalyp, barlyq múmkin bolatyn kelispeýshilik tek yqtimal qujattamalyq salyqtyq tekserý barysynda sheshilýi tiis.
Mundai tásil kameraldy baqylaý habarlamalaryna shaǵymdanýdy edáýir azaitady.
Qarapaiym halyq pen biznes arasynda ádildik qaǵidasy saqtalǵan ba?
Saqtalǵan. Qalai deseńiz, salyq júiesindegi ádildik qaǵidaty talaptardyń salyq tóleýshilerdiń múmkindikterimen sai kelýine bailanysty saqtalady.
Jeke tulǵalar úshin salyq mindettemelerin oryndaýdyń jeńildetilgen rásimderi qarastyrylyp, kez kelgen azamat biznespen ainalysqysy kelgen jaǵdaida arnaýly salyq rejimderin qoldaný múmkindikteri keńeitildi. Fermerlik jáne sharýa qojalyqtaryna, sol sekildi jeke qosalqy sharýashylyqtar men halyqtyń áleýmettik osal toptaryna arnalǵan jeńildikter saqtalyp otyr.
Sonymen qatar iri bizneske eseptilikke bailanysty, sondai-aq aýdit pen tsifrly baqylaýǵa qoiylatyn keńeitilgen talaptar qoiylǵanyn aita keteiik.
Atalǵan tásil múddeler tepe-teńdigin qamtamasyz etip, ekonomikalyq turǵydan myqty sýbektilerdiń jaýapkershiligin arttyrady.
Salyq reformasy shaǵyn jáne orta bizneske qandai artyqshylyqtar berýge qaýqarly?
Qazaqstan Úkimeti salyq salasyndaǵy ózgerister kezeńinde ákimshilik júktemeni azaitý men kásipkerlerdi qoldaýǵa baǵyttalǵan mikro jáne shaǵyn biznes úshin «Taza paraqtan» tetigin engizdi.
Biyl 1 qańtardan bastap osy kúnge deiingi kezeńder úshin mindettemelerge bailanysty keshendi sharalar qarastyrylǵan. Atap aitqanda, kameraldy baqylaý joiylyp, jekelegen jaǵdailardy qospaǵanda (mysaly, jymysqy áreketter táýekeli týyndaǵan kezde, quqyq qorǵaý organdarynyń jelisi boiynsha, QQS boiynsha jáne t.b.) ótken kezeńder boiynsha salyq tekserýleri júrgizilmeidi. Bul naqty (núkteli) baqylaý mehanizmderin saqtai otyryp, retrospektivti basqarýdan bas tartýdy bildiredi.
Sondai-aq 2026 jylǵa deiin jasalǵan mámileler men tirkeý boiynsha talap-aryzdar berý toqtatylady (quqyq qorǵaý organdarynyń materialdaryn esepke almaǵanda) jáne osyǵan deiin usynylǵan eseptilik boiynsha kameraldy baqylaýdy júrgizbesten biznesti taratý rásimi jeńildetiledi.
Budan bólek kásipkerler negizgi bereshekti 2026 jyldyń 1 sáýirine deiin ótegen bolsa, ósimpuldar men aiyppuldardy esepten shyǵarýdy kózdeitin qarjylyq qoldaý jeke qarastyrylǵanyn aita keteiin. Sonymen birge QQS boiynsha máseleler men ýaqtyly tapsyrylmaǵan eseptilikti qosa alǵanda, ótken kezeńderdegi birqatar buzýshylyqqa qatysty ákimshilik ister qozǵalmaityn bolady.
Mysaly, 16.03.2026 jyldaǵy jaǵdai boiynsha 2,1 mlrd teńge kólemindegi negizgi salyqty óteý nátijesinde 634 mln teńge mólsherindegi ósimpul men 1,4 mlrd teńge shamasyndaǵy aiyppul somasy esepten shyǵaryldy.
Tutastai alǵanda, bul amal biznestiń qarjylyq jaǵdaiyn turaqtandyryp, ákimgerlik qysymdy tómendetýge jáne memleket pen kásipkerlerdiń ózara yntymaqtastyǵynyń barynsha áriptestik modelin qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan.
Qoǵamda salyq júiesiniń ashyqtyǵy men ádildigi týraly jii aitylyp keledi. Bul oraida kásipkerlikpen endi ainalysa bastaǵan azamattarǵa qandai jeńildikter bar?
Jańa reformada tabysy az jandardy qoldaý maqsatynda, sondai-aq kásibin aragidik jaldamaly jumyskerlersiz júrgizetin ózin-ózi jumyspen qamtyǵandar úshin ASR qarastyrylǵan.
ASR dara kásipker bolyp sanalmaityn, jaldamaly jumyskerlerdiń eńbegin qyzmette paidalanbaityn, sondai-aq QR Úkimetiniń qaýlysymen (40 Qyzmet túri, QR PP 2025 jylǵy 21 qarashadaǵy № 994) osy rejimdi qoldanýǵa ruqsat etilgen qyzmet túrlerin júzege asyratyn ári kúntizbelik aidaǵy tabysy 300 ese AEK-ten (2026 jyly 1,3 mln teńge) aspaityn tulǵalar (Qazaqstan Respýblikasynyń azamattary, qandastar) qoldanýǵa quqyly.
Atalǵan rejimdi qoldanatyn tulǵalardyń mindettemeleri barynsha jeńildetilgen:
1. jeke kásipker retinde tirkelý mindetinen bosatylǵan;
2.tabys salyǵyn tóleýden tolyq bosatylǵan (JTS mólsherlemesi – 0%);
3.mundai tulǵalarǵa tek jalǵyz mindetteme – tabystyń 4% mólsherinde áleýmettik tólemderdi tóleý qarastyrylǵan (MZJ, JBMZJ, ÁA jáne MÁMS 1%-dan). Bul ózin-ózi jumyspen qamtyǵan jandarǵa saqtandyrý jaǵdaiy bastalǵan jaǵdaida zeinetaqymen qamsyzdandyrýdy, meditsinalyq jáne áleýmettik saqtandyrýdy qosa alǵanda, bazalyq áleýmettik kepildiktermen qamtamasyz etedi;
4. salyq eseptiligin usynýdan bosatylǵan;
5.tiisti mindettemelerdi qolaily oryndap, jeńil bolýy úshin arnaiy mobildi qosymshany qoldaný kózdelgen. Onda kórsetilgen qyzmetter úshin chek shyǵarý (BKM qoldanýdyń qajeti joq), bir aidaǵy kiris tizimin qalyptastyrý, sondai-aq áleýmettik tólemder boiynsha mindettemelerdi avtomatty túrde esepteý múmkindigi beriletin bolady.
6. platformalyq jumyspen qamtý arqyly eńbek etetin ózin-ózi jumyspen qamtyǵan azamattarǵa qatysty áleýmettik tólemderdi ustap qalý men aýdarymdardy internet-platforma operatory platforma arqyly alynǵan kirister boiynsha júrgizetin bolady.
7. jalpyǵa ortaq telekommýnikatsiia jelisi qarastyrylmaǵan jerlerde qyzmet etetin tulǵalar óz mindettemelerin bir ai ishinde tapqan tabystan tiesili somany tóleý arqyly oryndaidy.
Bul artyqshylyqtar ózin-ózi jumyspen qamtyǵandardyń qyzmetin zańdastyrýǵa, áleýmettik kepildikterdi qamtamasyz etýge (zeinetaqy, meditsinalyq jáne áleýmettik qorǵaýǵa qol jetkizýge) arnalǵan.
Kásipkerlerge jaily bolý úshin MKK biznesti qalypty súiemeldeý modelin engizedi – salyq tóleýshi tirkelgen sátten bastap onyń qyzmeti aiaqtalǵanǵa deiin. Tyń tásil adamǵa baǵdarlanǵan jáne tómendegi múmkindikterge jol ashady:
- mobildi qosymshalar arqyly jeńildetilgen salyqtyq tirkeýge;
- aldyn ala toltyrý jáne avtomatty túrde deklaratsiialaý;
- túimeni bir ret basyp salyq tóleýge;
-qyzmetterdiń bir bóligin «Azamattarǵa arnalǵan úkimet» memlekettik korporatsiiasy men qarjy sektoryna berýge;
-ekinshi deńgeili bankterdiń mobildi qosymshalaryn qosa alǵanda, salyq tóleýshilerdiń habardarlyǵyn elektrondy servistermen nyǵaitýǵa;
- jastardyń salyq jáne kedendik saýattylyǵyn arttyrýǵa;
- ashyq API-servisterin keńeite túsedi.
Osy is-sharalar aiasynda bolashaq kásipkerlerge arnalǵan «kalkýliator» túrindegi aldyn ala saýalnama júrgizý fýnktsionaly ázirlendi. Bul onlain-qural engizilgen ólshemder negizinde usynystar alýǵa múmkindik beredi, sondai-aq biznestiń ońtaily uiymdyq-quqyqtyq formasyn, salyq salý rejimin, eseptilik tizimin, ony usyný men salyq tóleý merzimderin, sonymen qatar salyq jáne kedendik mindettemelerdi tirkeý men oryndaý tásilderin anyqtaýǵa kómektesedi.
Saýalnama qorytyndysy boiynsha salyq tóleýshige eseptiliktiń naqty tizbesi, ony usyný jáne tóleý merzimderi, salyq mólsherlemeleri, BKM paidalaný, qyzmetti tejei turý jáne toqtatý jónindegi aqparat jazylǵan jadynama qalyptastyrylady.
Atalǵan servisti SÁIJ-degi salyq tóleýshiniń kabinetinde, MKK portalynda jáne «Biryńǵai jeke kabinet» júiesinde túrli internet-platformalar men bankterdiń mobildi qosymshalaryn qosa alǵanda, API arqyly tirajdaý múmkindigimen iske asyrý josparlanǵan.
Tsifrlandyrý salyqty basqarý protsesin jeńildetti me? Búginde qandai tsifrly sheshimder jolǵa qoiyldy?
Qazaqstanda jańa Salyq kodeksi aiasynda memlekettik qyzmetti kórsetýdiń servistik modeline kóshý qolǵa alyndy. Buǵan sáikes artyq ákimshilik sharalardan arylyp, sapaly ári jaily qyzmetti nyǵaitýǵa, tsifrlandyrý men kásipkerlerge qoldaý kórsetýge basa mán berilmek.
Memlekettik qyzmetterdi kórsetýdiń servistik modeli – tiisti qyzmetterdiń qoljetimdiligi men jaily bolýyna, sondai-aq jaqsy sapaǵa baǵdarlanyp, memlekettiń azamattarmen jáne biznespen ózara is-qimylyn arttyratyn zamanaýi kózqaras bolyp sanalady.
Kózdelgen meje – dástúrli ákimshilendirý formatynan qyzmet alýshy basty nazarda bolatyn klientke baǵdarlanǵan tásilge kóshý.
Tutastai alǵanda, Memlekettik kirister komiteti eski 12 júieden 5 jańa aqparattyq júiege kóshý arqyly jańa tsifrly arhitektýrany engizý jumysyn aiaqtady. Jasyratyny joq, biraz qiyndyq boldy: kóptegen paidalanýshyǵa jańa júielerge aýysyp, beiimdelýge týra keldi. Qazir kabinet shtattyq rejimde jumys istep, esepter men ótinishter qabyldanyp jatyr.
SÁIJ paidalanýshylary – 2,3 mln adam, platformaǵa kúnine orta eseppen 87 myńnan astam salyq tóleýshi kiredi.
Jańa júieniń basymdyqtary – qujattar jyldam óńdeledi (1 minýtqa deiin), onlain tólemder alý, joǵary qoljetimdilik deńgeii (13 mln paidalanýshyǵa deiin), bir mezgilde kiretin paidalanýshylar sany ulǵaitý (100 myńnan 250 myńǵa deiin), kásipkerler tarapynan kemshilikterdi boldyrmaý úshin formatty-logikalyq baqylaýdy engizý qarastyrylǵan.
Nóldik eseptilikti avtomatty túrde qalyptastyrý, iaǵni eger de salyq tóleýshi belgilengen merzimde salyq eseptiligin usynbasa, júie avtomatty túrde nóldik eseptilikti qalyptastyrady. Bul eseptilikti usynbaǵany úshin habarlamalar joldaýdyń, bank shottar boiynsha shyǵys operatsiialaryn tejeýdiń jáne ákimshilik jaýapqa tartýdyń aldyn alady.
Júieniń jolǵa qoiylýymen biznes-protsester ońtailandyryldy jáne salyq rásimderin qolmen túzetýge shekteý qoiyldy. BigData-ny qurý esebinen salyq tóleýshilerge qoldaý kórsetýdiń servistik modeli aiasynda EShF jáne import derekteri negizinde QQS boiynsha deklaratsiiany aldyn ala toltyrý múmkindigi iske asyryldy. Kez kelgen uiym ainalymdar boiynsha derekterdi salystyryp, deklaratsiiany joldai alady. Bul tásil deklaratsiianyń basqa da túrlerine birtindep qoldanylatyn bolady.
Sondai-aq QR Ulttyq bankpen birlesip QQS ashyq túrde jáne baqylap qaitarýǵa septesetin «Tsifrly QQS» modýli ázirlendi.
Oǵan qatysý úshin salyq tóleýshi EDB-te tsifrly shot ashyp, tańbalanǵan QQS-men tsifrly teńgeni satyp alady (baǵam boiynsha 1 teńge 1 tsifrly teńgege teń).
Tańbalanǵan (baǵdarlamamen ázirlengen) QQS tek maqsatyna qarai – óndirýshilermen (jetkizýshilermen) elektrondy shot-faktýralar boiynsha nemese QQS tólemine bailanysty biýdjetpen esep aiyrysý úshin paidalanylýy múmkin. Tańbalanǵan tsifrly teńgeni basqa maqsattar úshin paidalanýǵa nemese qolma-qol aqshaǵa ainaldyrýǵa bolmaidy.
Jasandy intellektini qoldanýǵa kelsek, salyq tóleýshilerge kontragentter boiynsha rejimdi qaraý múmkindigi berilip, bul kelisimsharttar jasasý jáne shyǵyndardy shegerimge jatqyzý múmkindigi úshin qajet. Osyǵan bailanysty biz kez kelgen salyq tóleýshiler boiynsha barlyq ashyq derekti kórýge bolatyn JI-agentin iske asyrdyq. Sonymen qatar salyq tóleýshiler mańyzdy suraqtarǵa jaýap ala alady.
Bul model qyzmet kórsetý modelimen birge biznesti súiemeldeý tujyrymdamasynda damityn bolady. Keiin kontragentter boiynsha jabyq derekterdi de qaraýǵa múmkindik berý oida bar. Álbette, buǵan mundai kontragent óz kelisimin bergen jaǵdaida.
Budan basqa, biyl SÁIJ-degi salyq tóleýshiniń kabinetinde jeke kásipkerler men zańdy tulǵalardy tirkeýden bastap qyzmetin toqtatýǵa deiingi tsikldiń barlyq kezeńinde súiemeldeýdi qamtamasyz etetin biryńǵai tsifrly servisti qurý josparlanyp otyr. Júie eseptilikti qabyldaý men mindettemelerdiń oryndalýyn baqylaýmen qatar jekelegen keńester, habarlamalar men aldyn ala toltyrylǵan formalarly usynatyn bolady.
Jalpy, qolǵa alynǵan salyq reformasy ákimshilik júktemeni azaityp, ashyqtyqty arttyrýǵa jáne memleket pen biznes arasyndaǵy senimdi nyǵaitýǵa baǵyttalǵan. Bul óz kezeginde «Ádiletti Qazaqstan» qaǵidattaryn iske asyrýdyń mańyzdy qadamy bolmaq.
