Aldaǵy 15 naýryz 2026 jyly ótetin respýblıkalyq referendým qarsańynda qoǵam ókilderi óz pikirlerin bildirýde. Depýtattar, zıaly qaýym ókilderi, medısına salasynyń qyzmetkerleri men ǵalymdar jańa Konstıtýsıa jobasyna qatysty oılaryn ortaǵa saldy, dep habarlaıdy Dalanews.kz.
Alǵashqy bolyp sóz alǵan QR Parlamenti Májilisiniń depýtaty Bolatbek Najmetdınuly jańa Ata zań jobasynyń basty erekshelikterine toqtaldy. Onyń aıtýynsha, qujattyń qarapaıym ári túsinikti tilde jazylýy – mańyzdy jańalyqtardyń biri.
«Buǵan deıingi Konstıtýsıa óz kezeńinde el damýyna qyzmet etti. Alaıda ýaqyt ózgergen saıyn zań da jetildirilip otyrýy tıis. Usynylyp otyrǵan jańa joba jalpyǵa túsinikti tilde jazylǵan. Sonymen qatar, qazirgi zaman talabyna saı qalyptasqan jańa uǵymdar men qundylyqtar da naqty kórinis tapqan», – dedi depýtat.
Óz kezeginde depýtat Nursultan Báıtiles adam quqyqtaryn qorǵaýǵa baǵyttalǵan normalardyń kúsheıtilgenin atap ótti.
«Jańa jobada «Mıranda erejesiniń» engizilýi – mańyzdy qadam. Bul norma boıynsha jaýapty organdar kúdiktini ustaǵan kezde onyń quqyqtaryn tolyq túsindirýge mindetti. Eger bul talap saqtalmasa, júrgizilgen tergeý áreketteri zańsyz dep tanylýy múmkin. Mundaı tetik azamattardy negizsiz qysymnan qorǵap, ádildik qaǵıdatyn nyǵaıtady», – dedi ol.
QR eńbek sińirgen qaıratkeri Roza Muqanova tilge qatysty baptar qoǵamda erekshe jaýapkershilikpen qaralýy kerektigin aıtty.
«Endi tilge baılanysty, 9 bap bar, tilge baılanysty da qoǵamda óte jaýapkershilikpen, keńdikpen, aqylmen, kerek deseńiz aılamen sheshilý kerek bul nárse. Ata zańda taıǵa tańba basqandaı Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik tili qazaq tili dep anyq aıtylady. Osy anyqtyq bizdiń ary qaraı dáýirleýimizge, ary qaraı jańǵyrýymyzǵa úlken múmkindikter berdi. Bul aldyńǵy ata zańda da osylaı bolǵan. Sonyń arqasynda biz qazaq tilinde gazet-jýrnaldarymyzdy, qazaq tilindegi memlekettik telearnalardyń kóbeıýin qamtamasyz ettik. Sodan keıin tarıh qoınaýyndaǵy tyıym salynǵan dúnıelerdiń ashylýy. Osynyń barlyǵy qazaq tiliniń múddesi. Qazaq ultynyń múddesi. Meniń negizgi bir aıta ketetin oıym, mynaý til máselesinde bizge eshqashanda jeńiltektikke jol bermeý kerek jáne ony saıası qural retinde paıdalaný birqatar qaterlerge alyp kelýi múmkin. Bizge babalardan qalǵan sóz bar. Osy uly dala qalaı saqtaldy? Qaıtip saqtaldy? Batyrlyqpen de, danalyqpen de, aılalyqpen de, aqylmen saqtaldy. Biz memleket basshysynyń “Táýelsizdikten qymbat eshteńe joq!” degen sózin túpki maqsatymyz dep bilemiz. Sondyqtan til, táýelsizdik – bul turaqtylyq, til de bizden turaqtylyqty talap etedi!», - dedi ol.
Shymkent qalalyq №1 qalalyq klınıkalyq aýrýhanasynyń bas dárigeri Baqytjan Pozılov ta referendýmǵa qatysty azamattyq ustanymyn bildirdi.
«Men dáriger retinde aldaǵy 15 naýryz 2026 jyly ótetin Respýblıkalyq referendým týraly óz oıymdy bóliskim keledi. Konstıtýsıa – ol elimizdiń negizgi zańy. Ol ár azamattyń quqyǵy men mindetin, memleket pen qoǵam arasyndaǵy qarym-qatynasty aıqyndaıdy. Densaýlyq saqtaý salasy halyqtyń ómir sapasynyń negizi. Konstıtýsıada azamattardyń medısınalyq kómekke quqyǵy, áleýmettik qorǵaý máseleleri aıqyn kórsetiledi. Bul biz dárigerler úshin ǵana emes, ár otbasy úshin mańyzdy. Ár azamat óz bolashaǵyna beıjaı qaramaýy kerek. Referendým – bul óz ustanymyńyzdy zańdy túrde bildirýge múmkindik. Ár adam Konstıtýsıa jobasymen tanysyp, sanaly túrde tańdaý jasaý kerek dep esepteımin.»
Ǵalym Asqar Jumadildaev qoǵamdaǵy til taqyryby tóńiregindegi pikirtalastarǵa qatysty oıyn bildirdi.
«Bizdiń zıaly qaýym bostan-bosqa bolmaıtyn áńgimeni aıtyp, problemany kóterip, shýlap júr. Onyń keregi joq. Siz shynymen de til janashyry bolsańyz… Ótirik janashyr emes, shyn janashyr bolsańyz, jasandy ıntellektke kirińiz, suraq berińiz. Sol jaýabyn tekserińiz. Qatesi bolsa, túzeńiz. Sonda mashına úırenedi. Úıde jatyp alyp, jurttyń bárin “Oı, anaý dúkende bireý oryssha aıtyp qoıypty. Bálenbaı-túgenbaı depti” degender – qyrtymbaı áńgime. Dúnıede 100 myń dúken bar. 100 myń kafe bar. Onda mıllıon adam jumys isteıdi. Sol mıllıonnyń ishinen bir “aqymaq” (vıdeoda orıg. «dýrak») shyqpaı ma? Bir “aqymaqpen” kezdesip qalyp, “aqymaq” bolyp júresiń be? Ondaı áńgimeni qoıý kerek.»
Referendým qarsańynda qoǵamda ártúrli kózqarastar aıtylyp jatyr. Biri zańnyń túsiniktiligi men zamanaýı talaptarǵa saı bolýyn mańyzdy dese, endi biri adam quqyqtarynyń qorǵalýy men quqyqtyq kepildikterdiń kúsheıýin qoldaıdy. Zıaly qaýym til máselesinde salmaqtylyq pen turaqtylyqty alǵa tartady. Medısına salasynyń ókilderi Konstıtýsıadaǵy áleýmettik kepildikterdiń mańyzyn atap ótedi.
Ortaq oı – ár azamat Konstıtýsıa jobasymen tanysyp, sanaly ári jaýapty sheshim qabyldaýy tıis. Referendým – el bolashaǵyna tikeleı yqpal etetin mańyzdy qadam.
