Qazaqstan jańa konstitýtsiialyq kezeńniń tabaldyryǵynda tur. 2026 jylǵy 11 aqpanda Memleket basshysy respýblikalyq referendým ótkizý týraly Jarlyqqa qol qoiyp, kelesi kúni jańa Konstitýtsiia jobasy resmi túrde jariialandy. Alty aiǵa sozylǵan qoǵamdyq talqylaý barysynda 10 myńnan astam usynys jinalyp, konstitýtsiialyq komissiia ondaǵan otyrys ótkizip, qujatty júieli túrde pysyqtady. Sarapshylar bul protsesti 1995 jyldan bergi eń aýqymdy institýtsionaldyq jańartý dep baǵalaidy, dep habarlaidy Dalanews.kz.
Jańa Konstitýtsiia jobasy tek quqyqtyq qujatty jańartý emes, memleketti basqarýdyń filosofiiasyn qaita qaraýǵa baǵyttalǵan. Qujatta memlekettiń irgeli qaǵidattaryn kúsheitý, bilik tarmaqtarynyń teńgerimin naqtylaý, adam quqyqtaryn basty basymdyq retinde bekitý jáne ekonomikalyq-innovatsiialyq damýdyń quqyqtyq negizin qalyptastyrý kózdelgen. Sonymen qatar, Qazaqstan Halyq Keńesi, Vitse-Prezident institýty, Konstitýtsiialyq ózgeristerdi tek referendým arqyly qabyldaý sekildi jańa tetikter engizilip, biliktiń jekelený táýekelderin azaitýǵa baǵyttalǵan institýtsionaldyq arhitektýra qalyptasýda.
Sarapshylardyń pikirinshe, qazirgi jahandyq turaqsyzdyq, geosaiasi shielenister men ekonomikalyq básekelestik jaǵdaiynda memleketterdiń ornyqtylyǵy eń aldymen myqty institýttarǵa bailanysty. Sondyqtan usynylyp otyrǵan reformalar Qazaqstandy tulǵaǵa emes, tiimdi jumys isteitin memlekettik institýttarǵa súienetin basqarý modeline kóshirýge baǵyttalǵan strategiialyq qadam retinde qarastyrylýda.
Jańa Konstitýtsiia jobasynyń mazmuny, onyń saiasi turaqtylyqqa, ekonomikalyq boljamdylyqqa jáne halyqaralyq seriktestermen qarym-qatynasqa yqpaly týraly Qoǵamdyq saiasat institýtynyń aǵa sarapshysy Jansaia Nuralieva óz pikirin bildirdi.
- Qazaqstan halyqaralyq turaqsyzdyq kúsheigen kezeńde keshendi konstitýtsiialyq reformalar júrgizýde. Institýtsionaldyq jańǵyrtý eldiń strategiialyq ornyqtylyǵyn qalai nyǵaitady?
- 2026 jylǵy 11 aqpanda Memleket basshysy respýblikalyq referendým ótkizý týraly Jarlyqqa qol qoidy. Ertesine jańa Konstitýtsiia jobasy resmi jariialandy. Alty ai boiy 10 myńnan astam usynys jinalyp, konstitýtsiialyq komissiia 12 otyrys ótkizdi. 1995 jyldan bergi eń aýqymdy institýtsionaldyq jańartý desek te bolady.
Jańa Konstitýtsiia jobasynda Preambýla, 11 bólim jáne 96 bap bar. Burynǵy 101 bapqa qaraǵanda mazmuny tereńdetilgen, qurylymy jetildirilgen. «Qazaqstan Halyq Keńesi» men «Konstitýtsiiaǵa ózgerister men tolyqtyrýlar engizý» sekildi eki jańa bólim buryn múlde bolmaǵan institýtsionaldyq deńgeilerdi ashady. Jobanyń 2-babynyń 7-tarmaǵy boiynsha Qazaqstan Respýblikasynyń Egemendigi, Táýelsizdigi, ýnitarlyǵy, aýmaqtyq tutastyǵy jáne basqarý úlgisi ózgermeitin normalar qataryna jatqyzyldy. Bul erejeler buryn ótpeli normalar bóliminde bolatyn, endigi jerde olar «Konstitýtsiialyq qurylys negizderi» atty birinshi bólimge engizildi. Osylaisha memlekettiń irgeli qaǵidattaryna beriletin konstitýtsiialyq qorǵanys naqty kúsheitildi.
Halyqaralyq turaqsyzdyq kúsheigen jaǵdaida, iaǵni Ýkrainadaǵy soǵys, jahandyq tizbekterdiń úzilýi, aimaqtaǵy básekelestik jaǵdaiynda memlekettiń ornyqtylyǵy jeke tulǵaǵa emes, institýttarǵa tirelgen júiege bailanysty. Jobada memleket qyzmetiniń 11 negizgi qaǵidaty Egemendikti qorǵaýdan bastap joǵary ekologiialyq mádeniet qalyptastyrýǵa deiin konstitýtsiialyq deńgeide bekitildi. Bul memlekettiń qandai ustanymdarǵa súienip jumys jasaitynyn ashyq ta boljamdy etetin normativti júie.
Erekshe mańyzdy jańalyq – adam kapitalyn, bilimdi, ǵylymdy, innovatsiiany damytýdy memlekettiń strategiialyq qyzmet baǵyty retinde konstitýtsiialyq deńgeide taný. 1995 jylǵy Konstitýtsiiada ǵylym men innovatsiiaǵa qatysty norma múlde bolmaǵan. Jahandyq innovatsiialyq indeks derekterine sáikes, 2000 jylmen salystyrǵanda ǵylymǵa bólinetin ainalym álem boiynsha úsh esege ósip, 2,87 trln AQSh dollaryna jetti. Qazaqstan Konstitýtsiiasy osy jahandyq tendentsiiaǵa sáikes jańartylýda.
Konstitýtsiiaǵa ózgerister men tolyqtyrýlar engizýdiń jalǵyz joly retinde jalpyulttyq referendým bekitilýi saiasi turaqtylyqtyń eń mańyzdy kepildikteriniń biri.
- Usynylyp otyrǵan ózgerister ókilettikterdi qaita bólýdi jáne basqarý tetikterin quqyqtyq turǵydan naqtylaýdy kózdeidi. Muny postkeńestik keńistikte jii kezdesetin jekelendirilgen saiasi modelderdiń táýekelderin azaitý qadamy dep baǵalaýǵa bola ma?
- Postkeńestik keńistikte jekelendirilgen bilik modelderiniń táýekelderi Belarýste 2020 jylǵy daǵdarys, Túrkimenstanda muragerlik arqyly bilikti berý, Tájikstandaǵy otbasylyq klan júiesi negizinde naqty mysaldarmen rastalǵan. Atalǵan mysaldar institýttardyń emes, tulǵa ainalasynda qalyptasqan júielerdiń turaqsyzdyǵyn aiqyn kórsetti. Bizdiń eldegi reformalar osy táýekelderge naqty institýtsionaldy túrde jaýap beredi.
Prezidenttiń bir ǵana 7 jyldyq merzimge sailaný qaǵidaty jobada Prezidentke arnalǵan III bólimge ornalastyryldy. Memleket basshysy Q.Toqaev ózi de: «Kez kelgen eldiń Prezidenti – qasietti tulǵa emes, eń aldymen óz halqy jaldaǵan memlekettik menedjer» dep atap ótti.
Konstitýtsiia jobasy Vitse-Prezident institýtyn engizdi. Vitse-Prezident óz ókilettigi kezeńinde ókildi organnyń depýtaty bolýǵa, aqy tólenetin laýazymdy atqarýǵa, kásipkerlik qyzmetpen ainalysýǵa jáne saiasi partiiada bolýǵa quqyly emes. Bul tulǵaaralyq múddeler qaqtyǵysyn boldyrmaýǵa baǵyttalǵan naqty konstitýtsiialyq tyiym.
Jalpyulttyq dialogtyń jańa platformasy Qazaqstan Halyq Keńesi memleket pen qoǵam arasyndaǵy dialogtyń institýtsional formaty. Onyń 126 múshesi etnomádeni birlestikterden (42), iri qoǵamdyq uiymdardan (42) jáne máslihattar men óńirlik keńesterden (42) turady. Halyq keńesine zań shyǵarý bastamasy quqyǵy berildi. Bul degenimiz jalǵyz tulǵanyń nemese tar toptyń monopoliiasyn buzatyn mańyzdy mehanizm.
Konstitýtsiiaǵa ózgerister engizý tártibi de jekelendirilgen sheshimnen qorǵaýdyń naqty kepili. Jobanyń 93-baby boiynsha kez kelgen konstitýtsiialyq ózgeris aldymen Konstitýtsiialyq Sottyń memlekettiń ózgermeitin qaǵidattaryna sáikestigi týraly mindetti qorytyndysynan ótýi tiis. Osylaisha bir bilik sýbektisiniń bastamasymen júieni túbegeili ózgertý múmkindigi zań turǵysynan shekteledi.
- Táýekelderdi taldaý jáne due diligence turǵysynan alǵanda, jańa qaǵidattardyń Konstitýtsiia deńgeiinde bekitilýi saiasi jáne retteýshilik boljamdylyqty qanshalyqty arttyrady?
- Due diligence tájiribesinde investorlar men halyqaralyq seriktester úshin eń mańyzdy parametr erejelerdiń turaqtylyǵy men boljamdylyǵy dep sanalady. Konstitýtsiia deńgeiinde bekitilgen normalardy ózgertý kádimgi zańnamaǵa qaraǵanda múldem ózgeshe jáne anaǵurlym joǵary quqyqtyq kedergini talap etedi.
Konstitýtsiia jobasyndaǵy jekelegen óńirlerdegi «qarqyndy damityn qala» arnaiy quqyqtyq rejimi konstitýtsiialyq zańdarǵa sáikes belgilenýi múmkin. Alataý qalasyna arnaiy mártebe berilýi óz kezeginde halyqaralyq deńgeidegi tehnologiialyq hab qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan. Onyń aiasynda eki deńgeili biýdjet júiesi, derbes salyqtyq rejim, erkin keden aimaǵy jáne «bir tereze» printsipi kózdelgen. AHQO tájiribesi osy tásildiń tiimdiligin rastap otyr. 2018 jyldan beri AHQO arqyly Qazaqstan ekonomikasyna 20 mlrd AQSh dollarynan astam investitsiia tartyldy.
Teńgeniń ulttyq valiýta retindegi mártebesi konstitýtsiia deńgeiinde bekitedi. Tsifrlyq tólemder men virtýaldy aktivter belsendi damyp jatqan zamanda aqsha emissiiasyna jaýapkershilikti naqty aiqyndaý erekshe mańyzdy. Ózbekstan, Armeniia, Moldova, Resei konstitýtsiialarynda osyndai norma bar. Qazaqstan úshin valiýtalyq retteýdiń boljamdylyǵyna degen senimdi nyǵaitatyn mańyzdy qadam bolmaq.
Jobanyń 23-baby ziiatkerlik menshik quqyqtaryn konstitýtsiialyq deńgeide qorǵaýdy bekitedi. Sonymen birge sóz erkindigi, shyǵarmashylyq erkindik, tsifrlyq ortadaǵy derbes derekterdi qorǵaý týraly baptar qamtylǵan. Atalǵan normalar IT-sektorda, innovatsiialyq bizneste jáne halyqaralyq tehnologiialyq seriktestikte boljamdy retteýshi ortany qalyptastyrady.
- Qazaqstan basqarýdyń quqyqtyq negizderin kúsheitip, bilikti institýtsionaldyq turǵydan júieleýde. Bul model qazirgi zamanǵy saiasi turaqtylyq pen uzaqmerzimdi damý talaptaryna qanshalyqty sai keledi?
- Parlament 145 depýtattan turatyn bir palataly Quryltaiǵa kóshý – memlekettik basqarýdyń filosofiialyq jańarýy. Proportsionaldyq sailaý júiesi (partiialyq tizim) partiialardyń institýtsionaldy rólin kúsheitip, olardyń qoǵam aldyndaǵy jaýapkershiligin arttyrady. Qazirgi ýaqytta álemdegi 188 ulttyq parlamenttiń 107-si (shamamen 57%) bir palataly negizde jumys isteidi.
Proportsionaldy júie ideialar men baǵdarlamalardy jetkizýshiler retinde partiialardyń rólin kúsheitedi, tar lobbistik múddelerdiń yqpalyn azaitady jáne zańnamalyq sheshimderdiń júieli qabyldanýyna yqpal etedi. Bes paiyzdyq sailaý shegi partiialyq ókildikti keńeite otyryp, júieniń turaqtylyǵyn saqtaidy.
Konstitýtsiia jobasy biliktiń barlyq negizgi tarmaqtary arasyndaǵy ózara baqylaý tetikterin kúsheitedi.
Máslihattardyń róli de nyǵaityldy. Prezident oblys, respýblikalyq mańyzy bar qalalar men elordanyń ákimderine keminde eki kandidatýra usynady, máslihat depýtattarynyń daýysy arqyly taǵaiyndaý júzege asyrylady. 2022 jylǵy reformada bekitilgen máslihat depýtattarynyń 1/5 bastama kótergen jaǵdaida ákimge senimsizdik votýmyn bildirýge múmkindik normasy jańa Konstitýtsiiada saqtalyp, nyǵaityldy.
Jańa Konstitýtsiianyń Preambýlasy alǵash ret adam quqyqtary men bostandyqtaryn memlekettiń basty basymdyǵy retinde jariialaidy. «Memleket adam úshin, adam memleket úshin emes» degen qaǵidat búkil Konstitýtsiianyń mazmundyq ózegine ainalǵan qaǵidat. Adam kapitalyn damytýdyń strategiialyq baǵyt retinde bekitilýi resýrstyq táýeldilikten ziiatkerlik ekonomikaǵa bet burýdyń zańdy irgetasy.
Zaiyrly bilim berýdiń konstitýtsiialy kepildigi, derbes derekterdi qorǵaýdyń tsifrlyq normalary, advokatýra institýtynyń alǵash ret konstitýtsiialyq deńgeide tanylýy – bulardyń barlyǵy qazirgi zamanǵy quqyqtyq memleket standarttaryna sáikes keletin júieli ózgerister.
- Konstitýtsiialyq jáne institýtsionaldyq reformalar Qazaqstannyń Eýropalyq odaqtaǵy, Túrkiiadaǵy, Parsy shyǵanaǵy elderindegi jáne Aziiadaǵy negizgi halyqaralyq seriktesteri aldyndaǵy imidjin qalai ózgertedi?
- Konstitýtsiia jobasyndaǵy normalar EO-nyń Keńeitilgen áriptestik jáne yntymaqtastyq týraly kelisimi aiasyndaǵy dialogtyń mazmundy tereńdeýine naqty negiz beredi. Adam quqyqtaryn konstitýtsiiadaǵy negizgi basymdyq retinde jariialaý, tsifrlyq ortadaǵy derbes derekterdi qorǵaý, advokatýra men sot táýelsizdiginiń nyǵaitylýy – EO-nyń «demokratiialyq seriktes» kriteriilerine sáikes keletin normalar. Konstitýtsiialyq Sottyń halyqaralyq uiymdar sheshimderiniń Konstitýtsiiaǵa sáikestigin tekserý ókilettigin alýy egemendik pen halyqaralyq yntymaqtastyq arasyndaǵy teńgerimdi zań turǵysynan bekitedi.
OAE men Saýd Arabiiasy Qazaqstanǵa investitsiialardy arttyryp keledi. Bul elderdiń kapital ornalastyrý kezinde institýtsionaldyq turaqtylyqqa, menshik quqyqtarynyń kepildigine jáne retteýshi ortanyń boljamdylyǵyna erekshe nazar aýdaratyny belgili. «Qarqyndy damityn qala» rejiminiń konstitýtsiiadaǵy kepildigi, AHQO aiasyndaǵy arnaiy mártebeniń jańa konstitýtsiialyq deńgeige shyǵýy – Parsy shyǵanaǵy investorlary úshin uzaqmerzimdi senimdilikti naqty arttyratyn normalar. Atalǵan normalar Ońtústik-Shyǵys Aziia elderi úshin de mańyzdy. Qytai men Japoniia Qazaqstandy Orta dáliz logistikasynyń strategiialyq toraby retinde qarastyrady.
- Prezidenttiń bastamasymen júzege asyrylyp jatqan reformalar baǵytyn ishki jáne syrtqy syn-qaterler arasynda teńgerim saqtai alatyn, institýtsionaldyq turǵydan kemel memleket modelin qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan strategiialyq kýrs dep aitýǵa bola ma?
- Prezident Q.Toqaevtyń «Kúshti Prezident – Yqpaldy Parlament – Esep beretin Úkimet» tujyrymdamasy 2025 jylǵy 8 qyrkúiekte jariialandy. Jańa Konstitýtsiia jobasy osy tujyrymdamany naqty konstitýtsiialyq normalarmen tolyqtyrady. Institýtsionaldy arhitektýra qalyptasqan. Prezident Quryltaidyń kelisimimen Vitse-Prezident, Premer-Ministr, Konstitýtsiialyq Sot sýdialary, OSK múshelerin taǵaiyndaidy, Úkimet Parlament aldynda esep beredi, Konstitýtsiialyq Sot zańdardyń konstitýtsiialylyǵyn baqylaidy.
Ishki teńgerimniń úsh tiregi aiqyndalǵan. Birinshiden, zańdylyq reformalary: konstitýtsiialyq deńgeide bekitilgen adam quqyqtary, kinásizdik prezýmptsiiasy, advokatýra institýty, mamandandyrylǵan ákimshilik sottar azamattar men memleket arasyndaǵy shartty jańartady. Ekinshiden, proportsionaldyq júie, bes paiyzdyq shek, prezidenttik kvotanyń joiylýy sekildi sailaý reformasy saiasi básekelestik alańyn keńeitedi. Úshinshiden, máslihattardyń nyǵaitylǵan róli, aýyldyq biýdjetterdiń 2,5 ese ósimi, «qarqyndy damityn qala» institýty sekildi óńirlik reforma biliktiń ortalyqtan óńirlerge birtindep berilýiniń konstitýtsiialyq irgetasy.
Qazaqstan EAEO sheńberindegi ekonomikalyq bailanystar, Batys elderimen qatynas jáne Qytaidyń ekonomikalyq yqpalyn bir mezgilde teńestirýge májbúr. Osy jaǵdaida tek kúshti institýttar ǵana táýelsiz kýrs ustaýǵa múmkindik beredi. Konstitýtsiialyq Sottyń halyqaralyq uiymdar sheshimderiniń sáikestigin tekserý ókilettigi Qazaqstannyń eshbir syrtqy mindettemeni konstitýtsiialyq qaǵidattarǵa nuqsan keltire otyryp oryndamaitynyn zańdy turǵydan aiqyndaityn naqty norma. Teńgeniń konstitýtsiialyq mártebesi valiýtalyq táýelsizdiktiń eń joǵary deńgeidegi kepili.
Konstitýtsiia jobasy Qazaqstannyń 1995 jyldan bergi tarihyndaǵy eń aýqymdy institýtsionaldyq transformatsiia bolyp sanalady. Ol 2022 jylǵy reformalardyń logikalyq jalǵasy. 2026 jylǵy joba bul evoliýtsiiany jańa konstitýtsiialyq kezeńge shyǵarady, iaǵni «tulǵaǵa tirelgen bilikten institýttarǵa tirelgen júiege» bet burýdyń naqty zańdyq formasy.
