Qazaqstan jańa konstıtýsıalyq kezeńniń tabaldyryǵynda tur. 2026 jylǵy 11 aqpanda Memleket basshysy respýblıkalyq referendým ótkizý týraly Jarlyqqa qol qoıyp, kelesi kúni jańa Konstıtýsıa jobasy resmı túrde jarıalandy. Alty aıǵa sozylǵan qoǵamdyq talqylaý barysynda 10 myńnan astam usynys jınalyp, konstıtýsıalyq komısıa ondaǵan otyrys ótkizip, qujatty júıeli túrde pysyqtady. Sarapshylar bul prosesti 1995 jyldan bergi eń aýqymdy ınstıtýsıonaldyq jańartý dep baǵalaıdy, dep habarlaıdy Dalanews.kz.
Jańa Konstıtýsıa jobasy tek quqyqtyq qujatty jańartý emes, memleketti basqarýdyń fılosofıasyn qaıta qaraýǵa baǵyttalǵan. Qujatta memlekettiń irgeli qaǵıdattaryn kúsheıtý, bılik tarmaqtarynyń teńgerimin naqtylaý, adam quqyqtaryn basty basymdyq retinde bekitý jáne ekonomıkalyq-ınnovasıalyq damýdyń quqyqtyq negizin qalyptastyrý kózdelgen. Sonymen qatar, Qazaqstan Halyq Keńesi, Vıse-prezıdent ınstıtýty, Konstıtýsıalyq ózgeristerdi tek referendým arqyly qabyldaý sekildi jańa tetikter engizilip, bıliktiń jekelený táýekelderin azaıtýǵa baǵyttalǵan ınstıtýsıonaldyq arhıtektýra qalyptasýda.
Sarapshylardyń pikirinshe, qazirgi jahandyq turaqsyzdyq, geosaıası shıelenister men ekonomıkalyq básekelestik jaǵdaıynda memleketterdiń ornyqtylyǵy eń aldymen myqty ınstıtýttarǵa baılanysty. Sondyqtan usynylyp otyrǵan reformalar Qazaqstandy tulǵaǵa emes, tıimdi jumys isteıtin memlekettik ınstıtýttarǵa súıenetin basqarý modeline kóshirýge baǵyttalǵan strategıalyq qadam retinde qarastyrylýda.
Jańa Konstıtýsıa jobasynyń mazmuny, onyń saıası turaqtylyqqa, ekonomıkalyq boljamdylyqqa jáne halyqaralyq seriktestermen qarym-qatynasqa yqpaly týraly Qoǵamdyq saıasat ınstıtýtynyń aǵa sarapshysy Jansaıa Nuralıeva óz pikirin bildirdi.
- Qazaqstan halyqaralyq turaqsyzdyq kúsheıgen kezeńde keshendi konstıtýsıalyq reformalar júrgizýde. Instıtýsıonaldyq jańǵyrtý eldiń strategıalyq ornyqtylyǵyn qalaı nyǵaıtady?
- 2026 jylǵy 11 aqpanda Memleket basshysy respýblıkalyq referendým ótkizý týraly Jarlyqqa qol qoıdy. Ertesine jańa Konstıtýsıa jobasy resmı jarıalandy. Alty aı boıy 10 myńnan astam usynys jınalyp, konstıtýsıalyq komısıa 12 otyrys ótkizdi. 1995 jyldan bergi eń aýqymdy ınstıtýsıonaldyq jańartý desek te bolady.
Jańa Konstıtýsıa jobasynda Preambýla, 11 bólim jáne 96 bap bar. Burynǵy 101 bapqa qaraǵanda mazmuny tereńdetilgen, qurylymy jetildirilgen. «Qazaqstan Halyq Keńesi» men «Konstıtýsıaǵa ózgerister men tolyqtyrýlar engizý» sekildi eki jańa bólim buryn múlde bolmaǵan ınstıtýsıonaldyq deńgeılerdi ashady. Jobanyń 2-babynyń 7-tarmaǵy boıynsha Qazaqstan Respýblıkasynyń Egemendigi, Táýelsizdigi, ýnıtarlyǵy, aýmaqtyq tutastyǵy jáne basqarý úlgisi ózgermeıtin normalar qataryna jatqyzyldy. Bul erejeler buryn ótpeli normalar bóliminde bolatyn, endigi jerde olar «Konstıtýsıalyq qurylys negizderi» atty birinshi bólimge engizildi. Osylaısha memlekettiń irgeli qaǵıdattaryna beriletin konstıtýsıalyq qorǵanys naqty kúsheıtildi.
Halyqaralyq turaqsyzdyq kúsheıgen jaǵdaıda, ıaǵnı Ýkraınadaǵy soǵys, jahandyq tizbekterdiń úzilýi, aımaqtaǵy básekelestik jaǵdaıynda memlekettiń ornyqtylyǵy jeke tulǵaǵa emes, ınstıtýttarǵa tirelgen júıege baılanysty. Jobada memleket qyzmetiniń 11 negizgi qaǵıdaty Egemendikti qorǵaýdan bastap joǵary ekologıalyq mádenıet qalyptastyrýǵa deıin konstıtýsıalyq deńgeıde bekitildi. Bul memlekettiń qandaı ustanymdarǵa súıenip jumys jasaıtynyn ashyq ta boljamdy etetin normatıvti júıe.
Erekshe mańyzdy jańalyq – adam kapıtalyn, bilimdi, ǵylymdy, ınovasıany damytýdy memlekettiń strategıalyq qyzmet baǵyty retinde konstıtýsıalyq deńgeıde taný. 1995 jylǵy Konstıtýsıada ǵylym men ınovasıaǵa qatysty norma múlde bolmaǵan. Jahandyq ınovasıalyq ındeks derekterine sáıkes, 2000 jylmen salystyrǵanda ǵylymǵa bólinetin aınalym álem boıynsha úsh esege ósip, 2,87 trln AQSH dollaryna jetti. Qazaqstan Konstıtýsıasy osy jahandyq tendensıaǵa sáıkes jańartylýda.
Konstıtýsıaǵa ózgerister men tolyqtyrýlar engizýdiń jalǵyz joly retinde jalpyulttyq referendým bekitilýi saıası turaqtylyqtyń eń mańyzdy kepildikteriniń biri.
- Usynylyp otyrǵan ózgerister ókilettikterdi qaıta bólýdi jáne basqarý tetikterin quqyqtyq turǵydan naqtylaýdy kózdeıdi. Muny postkeńestik keńistikte jıi kezdesetin jekelendirilgen saıası modelderdiń táýekelderin azaıtý qadamy dep baǵalaýǵa bola ma?
- Postkeńestik keńistikte jekelendirilgen bılik modelderiniń táýekelderi Belarýste 2020 jylǵy daǵdarys, Túrkimenstanda muragerlik arqyly bılikti berý, Tájikstandaǵy otbasylyq klan júıesi negizinde naqty mysaldarmen rastalǵan. Atalǵan mysaldar ınstıtýttardyń emes, tulǵa aınalasynda qalyptasqan júıelerdiń turaqsyzdyǵyn aıqyn kórsetti. Bizdiń eldegi reformalar osy táýekelderge naqty ınstıtýsıonaldy túrde jaýap beredi.
Prezıdenttiń bir ǵana 7 jyldyq merzimge saılaný qaǵıdaty jobada Prezıdentke arnalǵan III bólimge ornalastyryldy. Memleket basshysy Q.Toqaev ózi de: «Kez kelgen eldiń Prezıdenti – qasıetti tulǵa emes, eń aldymen óz halqy jaldaǵan memlekettik menejer» dep atap ótti.
Konstıtýsıa jobasy Vıse-prezıdent ınstıtýtyn engizdi. Vıse-prezıdent óz ókilettigi kezeńinde ókildi organnyń depýtaty bolýǵa, aqy tólenetin laýazymdy atqarýǵa, kásipkerlik qyzmetpen aınalysýǵa jáne saıası partıada bolýǵa quqyly emes. Bul tulǵaaralyq múddeler qaqtyǵysyn boldyrmaýǵa baǵyttalǵan naqty konstıtýsıalyq tyıym.
Jalpyulttyq dıalogtyń jańa platformasy Qazaqstan Halyq Keńesi memleket pen qoǵam arasyndaǵy dıalogtyń ınstıtýsıonal formaty. Onyń 126 múshesi etnomádenı birlestikterden (42), iri qoǵamdyq uıymdardan (42) jáne máslıhattar men óńirlik keńesterden (42) turady. Halyq keńesine zań shyǵarý bastamasy quqyǵy berildi. Bul degenimiz jalǵyz tulǵanyń nemese tar toptyń monopolıasyn buzatyn mańyzdy mehanızm.
Konstıtýsıaǵa ózgerister engizý tártibi de jekelendirilgen sheshimnen qorǵaýdyń naqty kepili. Jobanyń 93-baby boıynsha kez kelgen konstıtýsıalyq ózgeris aldymen Konstıtýsıalyq Sottyń memlekettiń ózgermeıtin qaǵıdattaryna sáıkestigi týraly mindetti qorytyndysynan ótýi tıis. Osylaısha bir bılik sýbektisiniń bastamasymen júıeni túbegeıli ózgertý múmkindigi zań turǵysynan shekteledi.
- Táýekelderdi taldaý jáne due diligence turǵysynan alǵanda, jańa qaǵıdattardyń Konstıtýsıa deńgeıinde bekitilýi saıası jáne retteýshilik boljamdylyqty qanshalyqty arttyrady?
- Due diligence tájirıbesinde ınvestorlar men halyqaralyq seriktester úshin eń mańyzdy parametr erejelerdiń turaqtylyǵy men boljamdylyǵy dep sanalady. Konstıtýsıa deńgeıinde bekitilgen normalardy ózgertý kádimgi zańnamaǵa qaraǵanda múldem ózgeshe jáne anaǵurlym joǵary quqyqtyq kedergini talap etedi.
Konstıtýsıa jobasyndaǵy jekelegen óńirlerdegi «qarqyndy damıtyn qala» arnaıy quqyqtyq rejımi konstıtýsıalyq zańdarǵa sáıkes belgilenýi múmkin. Alataý qalasyna arnaıy mártebe berilýi óz kezeginde halyqaralyq deńgeıdegi tehnologıalyq hab qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan. Onyń aıasynda eki deńgeıli búdjet júıesi, derbes salyqtyq rejım, erkin keden aımaǵy jáne «bir tereze» prınsıpi kózdelgen. AHQO tájirıbesi osy tásildiń tıimdiligin rastap otyr. 2018 jyldan beri AHQO arqyly Qazaqstan ekonomıkasyna 20 mlrd AQSH dollarynan astam ınvestısıa tartyldy.
Teńgeniń ulttyq valúta retindegi mártebesi konstıtýsıa deńgeıinde bekitedi. Sıfrlyq tólemder men vırtýaldy aktıvter belsendi damyp jatqan zamanda aqsha emısıasyna jaýapkershilikti naqty aıqyndaý erekshe mańyzdy. Ózbekstan, Armenıa, Moldova, Reseı konstıtýsıalarynda osyndaı norma bar. Qazaqstan úshin valútalyq retteýdiń boljamdylyǵyna degen senimdi nyǵaıtatyn mańyzdy qadam bolmaq.
Jobanyń 23-baby zıatkerlik menshik quqyqtaryn konstıtýsıalyq deńgeıde qorǵaýdy bekitedi. Sonymen birge sóz erkindigi, shyǵarmashylyq erkindik, sıfrlyq ortadaǵy derbes derekterdi qorǵaý týraly baptar qamtylǵan. Atalǵan normalar IT-sektorda, ınovasıalyq bızneste jáne halyqaralyq tehnologıalyq seriktestikte boljamdy retteýshi ortany qalyptastyrady.
- Qazaqstan basqarýdyń quqyqtyq negizderin kúsheıtip, bılikti ınstıtýsıonaldyq turǵydan júıeleýde. Bul model qazirgi zamanǵy saıası turaqtylyq pen uzaqmerzimdi damý talaptaryna qanshalyqty saı keledi?
- Parlament 145 depýtattan turatyn bir palataly Quryltaıǵa kóshý – memlekettik basqarýdyń fılosofıalyq jańarýy. Proporsıonaldyq saılaý júıesi (partıalyq tizim) partıalardyń ınstıtýsıonaldy rólin kúsheıtip, olardyń qoǵam aldyndaǵy jaýapkershiligin arttyrady. Qazirgi ýaqytta álemdegi 188 ulttyq parlamenttiń 107-si (shamamen 57%) bir palataly negizde jumys isteıdi.
Proporsıonaldy júıe ıdeıalar men baǵdarlamalardy jetkizýshiler retinde partıalardyń rólin kúsheıtedi, tar lobıstik múddelerdiń yqpalyn azaıtady jáne zańnamalyq sheshimderdiń júıeli qabyldanýyna yqpal etedi. Bes paıyzdyq saılaý shegi partıalyq ókildikti keńeıte otyryp, júıeniń turaqtylyǵyn saqtaıdy.
Konstıtýsıa jobasy bıliktiń barlyq negizgi tarmaqtary arasyndaǵy ózara baqylaý tetikterin kúsheıtedi.
Máslıhattardyń róli de nyǵaıtyldy. Prezıdent oblys, respýblıkalyq mańyzy bar qalalar men elordanyń ákimderine keminde eki kandıdatýra usynady, máslıhat depýtattarynyń daýysy arqyly taǵaıyndaý júzege asyrylady. 2022 jylǵy reformada bekitilgen máslıhat depýtattarynyń 1/5 bastama kótergen jaǵdaıda ákimge senimsizdik votýmyn bildirýge múmkindik normasy jańa Konstıtýsıada saqtalyp, nyǵaıtyldy.
Jańa Konstıtýsıanyń Preambýlasy alǵash ret adam quqyqtary men bostandyqtaryn memlekettiń basty basymdyǵy retinde jarıalaıdy. «Memleket adam úshin, adam memleket úshin emes» degen qaǵıdat búkil Konstıtýsıanyń mazmundyq ózegine aınalǵan qaǵıdat. Adam kapıtalyn damytýdyń strategıalyq baǵyt retinde bekitilýi resýrstyq táýeldilikten zıatkerlik ekonomıkaǵa bet burýdyń zańdy irgetasy.
Zaıyrly bilim berýdiń konstıtýsıaly kepildigi, derbes derekterdi qorǵaýdyń sıfrlyq normalary, advokatýra ınstıtýtynyń alǵash ret konstıtýsıalyq deńgeıde tanylýy – bulardyń barlyǵy qazirgi zamanǵy quqyqtyq memleket standarttaryna sáıkes keletin júıeli ózgerister.
- Konstıtýsıalyq jáne ınstıtýsıonaldyq reformalar Qazaqstannyń Eýropalyq odaqtaǵy, Túrkıadaǵy, Parsy shyǵanaǵy elderindegi jáne Azıadaǵy negizgi halyqaralyq seriktesteri aldyndaǵy ımıjin qalaı ózgertedi?
- Konstıtýsıa jobasyndaǵy normalar EO-nyń Keńeıtilgen áriptestik jáne yntymaqtastyq týraly kelisimi aıasyndaǵy dıalogtyń mazmundy tereńdeýine naqty negiz beredi. Adam quqyqtaryn konstıtýsıadaǵy negizgi basymdyq retinde jarıalaý, sıfrlyq ortadaǵy derbes derekterdi qorǵaý, advokatýra men sot táýelsizdiginiń nyǵaıtylýy – EO-nyń «demokratıalyq seriktes» krıterıılerine sáıkes keletin normalar. Konstıtýsıalyq Sottyń halyqaralyq uıymdar sheshimderiniń Konstıtýsıaǵa sáıkestigin tekserý ókilettigin alýy egemendik pen halyqaralyq yntymaqtastyq arasyndaǵy teńgerimdi zań turǵysynan bekitedi.
OAE men Saýd Arabıasy Qazaqstanǵa ınvestısıalardy arttyryp keledi. Bul elderdiń kapıtal ornalastyrý kezinde ınstıtýsıonaldyq turaqtylyqqa, menshik quqyqtarynyń kepildigine jáne retteýshi ortanyń boljamdylyǵyna erekshe nazar aýdaratyny belgili. «Qarqyndy damıtyn qala» rejıminiń konstıtýsıadaǵy kepildigi, AHQO aıasyndaǵy arnaıy mártebeniń jańa konstıtýsıalyq deńgeıge shyǵýy – Parsy shyǵanaǵy ınvestorlary úshin uzaqmerzimdi senimdilikti naqty arttyratyn normalar. Atalǵan normalar Ońtústik-SHyǵys Azıa elderi úshin de mańyzdy. Qytaı men Japonıa Qazaqstandy Orta dáliz logıstıkasynyń strategıalyq toraby retinde qarastyrady.
- Prezıdenttiń bastamasymen júzege asyrylyp jatqan reformalar baǵytyn ishki jáne syrtqy syn-qaterler arasynda teńgerim saqtaı alatyn, ınstıtýsıonaldyq turǵydan kemel memleket modelin qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan strategıalyq kýrs dep aıtýǵa bola ma?
- Prezıdent Q.Toqaevtyń «Kúshti Prezıdent – Yqpaldy Parlament – Esep beretin Úkimet» tujyrymdamasy 2025 jylǵy 8 qyrkúıekte jarıalandy. Jańa Konstıtýsıa jobasy osy tujyrymdamany naqty konstıtýsıalyq normalarmen tolyqtyrady. Instıtýsıonaldy arhıtektýra qalyptasqan. Prezıdent Quryltaıdyń kelisimimen Vıse-prezıdent, Premer-Mınıstr, Konstıtýsıalyq Sot sýdıalary, OSK múshelerin taǵaıyndaıdy, Úkimet Parlament aldynda esep beredi, Konstıtýsıalyq Sot zańdardyń konstıtýsıalylyǵyn baqylaıdy.
İshki teńgerimniń úsh tiregi aıqyndalǵan. Birinshiden, zańdylyq reformalary: konstıtýsıalyq deńgeıde bekitilgen adam quqyqtary, kinásizdik prezýmpsıasy, advokatýra ınstıtýty, mamandandyrylǵan ákimshilik sottar azamattar men memleket arasyndaǵy shartty jańartady. Ekinshiden, proporsıonaldyq júıe, bes paıyzdyq shek, prezıdenttik kvotanyń joıylýy sekildi saılaý reformasy saıası básekelestik alańyn keńeıtedi. Úshinshiden, máslıhattardyń nyǵaıtylǵan róli, aýyldyq búdjetterdiń 2,5 ese ósimi, «qarqyndy damıtyn qala» ınstıtýty sekildi óńirlik reforma bıliktiń ortalyqtan óńirlerge birtindep berilýiniń konstıtýsıalyq irgetasy.
Qazaqstan EAEO sheńberindegi ekonomıkalyq baılanystar, Batys elderimen qatynas jáne Qytaıdyń ekonomıkalyq yqpalyn bir mezgilde teńestirýge májbúr. Osy jaǵdaıda tek kúshti ınstıtýttar ǵana táýelsiz kýrs ustaýǵa múmkindik beredi. Konstıtýsıalyq Sottyń halyqaralyq uıymdar sheshimderiniń sáıkestigin tekserý ókilettigi Qazaqstannyń eshbir syrtqy mindettemeni konstıtýsıalyq qaǵıdattarǵa nuqsan keltire otyryp oryndamaıtynyn zańdy turǵydan aıqyndaıtyn naqty norma. Teńgeniń konstıtýsıalyq mártebesi valútalyq táýelsizdiktiń eń joǵary deńgeıdegi kepili.
Konstıtýsıa jobasy Qazaqstannyń 1995 jyldan bergi tarıhyndaǵy eń aýqymdy ınstıtýsıonaldyq transformasıa bolyp sanalady. Ol 2022 jylǵy reformalardyń logıkalyq jalǵasy. 2026 jylǵy joba bul evolúsıany jańa konstıtýsıalyq kezeńge shyǵarady, ıaǵnı «tulǵaǵa tirelgen bılikten ınstıtýttarǵa tirelgen júıege» bet burýdyń naqty zańdyq formasy.
