قازاقستان جاڭا كونستيتۋسيالىق كەزەڭنىڭ تابالدىرىعىندا تۇر. 2026 جىلعى 11 اقپاندا مەملەكەت باسشىسى رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم وتكىزۋ تۋرالى جارلىققا قول قويىپ، كەلەسى كۇنى جاڭا كونستيتۋسيا جوباسى رەسمي تۇردە جاريالاندى. التى ايعا سوزىلعان قوعامدىق تالقىلاۋ بارىسىندا 10 مىڭنان استام ۇسىنىس جينالىپ، كونستيتۋسيالىق كوميسسيا ونداعان وتىرىس وتكىزىپ، قۇجاتتى جۇيەلى تۇردە پىسىقتادى. ساراپشىلار بۇل پروسەستى 1995 جىلدان بەرگى ەڭ اۋقىمدى ينستيتۋسيونالدىق جاڭارتۋ دەپ باعالايدى، دەپ حابارلايدى Dalanews.kz.
جاڭا كونستيتۋسيا جوباسى تەك قۇقىقتىق قۇجاتتى جاڭارتۋ ەمەس، مەملەكەتتى باسقارۋدىڭ فيلوسوفياسىن قايتا قاراۋعا باعىتتالعان. قۇجاتتا مەملەكەتتىڭ ىرگەلى قاعيداتتارىن كۇشەيتۋ، بيلىك تارماقتارىنىڭ تەڭگەرىمىن ناقتىلاۋ، ادام قۇقىقتارىن باستى باسىمدىق رەتىندە بەكىتۋ جانە ەكونوميكالىق-يننوۆاسيالىق دامۋدىڭ قۇقىقتىق نەگىزىن قالىپتاستىرۋ كوزدەلگەن. سونىمەن قاتار، قازاقستان حالىق كەڭەسى، ۆيسە-پرەزيدەنت ينستيتۋتى، كونستيتۋسيالىق وزگەرىستەردى تەك رەفەرەندۋم ارقىلى قابىلداۋ سەكىلدى جاڭا تەتىكتەر ەنگىزىلىپ، بيلىكتىڭ جەكەلەنۋ تاۋەكەلدەرىن ازايتۋعا باعىتتالعان ينستيتۋسيونالدىق ارحيتەكتۋرا قالىپتاسۋدا.
ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە، قازىرگى جاھاندىق تۇراقسىزدىق، گەوساياسي شيەلەنىستەر مەن ەكونوميكالىق باسەكەلەستىك جاعدايىندا مەملەكەتتەردىڭ ورنىقتىلىعى ەڭ الدىمەن مىقتى ينستيتۋتتارعا بايلانىستى. سوندىقتان ۇسىنىلىپ وتىرعان رەفورمالار قازاقستاندى تۇلعاعا ەمەس، ءتيىمدى جۇمىس ىستەيتىن مەملەكەتتىك ينستيتۋتتارعا سۇيەنەتىن باسقارۋ مودەلىنە كوشىرۋگە باعىتتالعان ستراتەگيالىق قادام رەتىندە قاراستىرىلۋدا.
جاڭا كونستيتۋسيا جوباسىنىڭ مازمۇنى، ونىڭ ساياسي تۇراقتىلىققا، ەكونوميكالىق بولجامدىلىققا جانە حالىقارالىق سەرىكتەستەرمەن قارىم-قاتىناسقا ىقپالى تۋرالى قوعامدىق ساياسات ينستيتۋتىنىڭ اعا ساراپشىسى جانسايا نۇرالييەۆا ءوز پىكىرىن ءبىلدىردى.
- قازاقستان حالىقارالىق تۇراقسىزدىق كۇشەيگەن كەزەڭدە كەشەندى كونستيتۋسيالىق رەفورمالار جۇرگىزۋدە. ينستيتۋسيونالدىق جاڭعىرتۋ ەلدىڭ ستراتەگيالىق ورنىقتىلىعىن قالاي نىعايتادى؟
- 2026 جىلعى 11 اقپاندا مەملەكەت باسشىسى رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم وتكىزۋ تۋرالى جارلىققا قول قويدى. ەرتەسىنە جاڭا كونستيتۋسيا جوباسى رەسمي جاريالاندى. التى اي بويى 10 مىڭنان استام ۇسىنىس جينالىپ، كونستيتۋسيالىق كوميسسيا 12 وتىرىس وتكىزدى. 1995 جىلدان بەرگى ەڭ اۋقىمدى ينستيتۋسيونالدىق جاڭارتۋ دەسەك تە بولادى.
جاڭا كونستيتۋسيا جوباسىندا پرەامبۋلا، 11 ءبولىم جانە 96 باپ بار. بۇرىنعى 101 باپقا قاراعاندا مازمۇنى تەرەڭدەتىلگەن، قۇرىلىمى جەتىلدىرىلگەن. «قازاقستان حالىق كەڭەسى» مەن «كونستيتۋسياعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ» سەكىلدى ەكى جاڭا ءبولىم بۇرىن مۇلدە بولماعان ينستيتۋسيونالدىق دەڭگەيلەردى اشادى. جوبانىڭ 2-بابىنىڭ 7-تارماعى بويىنشا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەگەمەندىگى، تاۋەلسىزدىگى، ۋنيتارلىعى، اۋماقتىق تۇتاستىعى جانە باسقارۋ ۇلگىسى وزگەرمەيتىن نورمالار قاتارىنا جاتقىزىلدى. بۇل ەرەجەلەر بۇرىن وتپەلى نورمالار بولىمىندە بولاتىن، ەندىگى جەردە ولار «كونستيتۋسيالىق قۇرىلىس نەگىزدەرى» اتتى ءبىرىنشى بولىمگە ەنگىزىلدى. وسىلايشا مەملەكەتتىڭ ىرگەلى قاعيداتتارىنا بەرىلەتىن كونستيتۋسيالىق قورعانىس ناقتى كۇشەيتىلدى.
حالىقارالىق تۇراقسىزدىق كۇشەيگەن جاعدايدا، ياعني ۋكرايناداعى سوعىس، جاھاندىق تىزبەكتەردىڭ ءۇزىلۋى، ايماقتاعى باسەكەلەستىك جاعدايىندا مەملەكەتتىڭ ورنىقتىلىعى جەكە تۇلعاعا ەمەس، ينستيتۋتتارعا تىرەلگەن جۇيەگە بايلانىستى. جوبادا مەملەكەت قىزمەتىنىڭ 11 نەگىزگى قاعيداتى ەگەمەندىكتى قورعاۋدان باستاپ جوعارى ەكولوگيالىق مادەنيەت قالىپتاستىرۋعا دەيىن كونستيتۋسيالىق دەڭگەيدە بەكىتىلدى. بۇل مەملەكەتتىڭ قانداي ۇستانىمدارعا سۇيەنىپ جۇمىس جاسايتىنىن اشىق تا بولجامدى ەتەتىن ءنورماتيۆتى جۇيە.
ەرەكشە ماڭىزدى جاڭالىق – ادام كاپيتالىن، ءبىلىمدى، عىلىمدى، يننوۆاسيانى دامىتۋدى مەملەكەتتىڭ ستراتەگيالىق قىزمەت باعىتى رەتىندە كونستيتۋسيالىق دەڭگەيدە تانۋ. 1995 جىلعى كونستيتۋسيادا عىلىم مەن يننوۆاسياعا قاتىستى نورما مۇلدە بولماعان. جاھاندىق يننوۆاسيالىق يندەكس دەرەكتەرىنە سايكەس، 2000 جىلمەن سالىستىرعاندا عىلىمعا بولىنەتىن اينالىم الەم بويىنشا ءۇش ەسەگە ءوسىپ، 2،87 ترلن اقش دوللارىنا جەتتى. قازاقستان كونستيتۋسياسى وسى جاھاندىق تەندەنسياعا سايكەس جاڭارتىلۋدا.
كونستيتۋسياعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋدىڭ جالعىز جولى رەتىندە جالپىۇلتتىق رەفەرەندۋم بەكىتىلۋى ساياسي تۇراقتىلىقتىڭ ەڭ ماڭىزدى كەپىلدىكتەرىنىڭ ءبىرى.
- ۇسىنىلىپ وتىرعان وزگەرىستەر وكىلەتتىكتەردى قايتا ءبولۋدى جانە باسقارۋ تەتىكتەرىن قۇقىقتىق تۇرعىدان ناقتىلاۋدى كوزدەيدى. مۇنى پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتە ءجيى كەزدەسەتىن جەكەلەندىرىلگەن ساياسي مودەلدەردىڭ تاۋەكەلدەرىن ازايتۋ قادامى دەپ باعالاۋعا بولا ما؟
- پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتە جەكەلەندىرىلگەن بيلىك مودەلدەرىنىڭ تاۋەكەلدەرى بەلارۋستە 2020 جىلعى داعدارىس، تۇركىمەنستاندا مۇراگەرلىك ارقىلى بيلىكتى بەرۋ، تاجىكستانداعى وتباسىلىق كلان جۇيەسى نەگىزىندە ناقتى مىسالدارمەن راستالعان. اتالعان مىسالدار ينستيتۋتتاردىڭ ەمەس، تۇلعا اينالاسىندا قالىپتاسقان جۇيەلەردىڭ تۇراقسىزدىعىن ايقىن كورسەتتى. ءبىزدىڭ ەلدەگى رەفورمالار وسى تاۋەكەلدەرگە ناقتى ينستيتۋسيونالدى تۇردە جاۋاپ بەرەدى.
پرەزيدەنتتىڭ ءبىر عانا 7 جىلدىق مەرزىمگە سايلانۋ قاعيداتى جوبادا پرەزيدەنتكە ارنالعان III بولىمگە ورنالاستىرىلدى. مەملەكەت باسشىسى ق.توقايەۆ ءوزى دە: «كەز كەلگەن ەلدىڭ پرەزيدەنتى – قاسيەتتى تۇلعا ەمەس، ەڭ الدىمەن ءوز حالقى جالداعان مەملەكەتتىك مەنەدجەر» دەپ اتاپ ءوتتى.
كونستيتۋسيا جوباسى ۆيسە-پرەزيدەنت ينستيتۋتىن ەنگىزدى. ۆيسە-پرەزيدەنت ءوز وكىلەتتىگى كەزەڭىندە وكىلدى ورگاننىڭ دەپۋتاتى بولۋعا، اقى تولەنەتىن لاۋازىمدى اتقارۋعا، كاسىپكەرلىك قىزمەتپەن اينالىسۋعا جانە ساياسي پارتيادا بولۋعا قۇقىلى ەمەس. بۇل تۇلعاارالىق مۇددەلەر قاقتىعىسىن بولدىرماۋعا باعىتتالعان ناقتى كونستيتۋسيالىق تىيىم.
جالپىۇلتتىق ديالوگتىڭ جاڭا پلاتفورماسى قازاقستان حالىق كەڭەسى مەملەكەت پەن قوعام اراسىنداعى ديالوگتىڭ ينستيتۋسيونال فورماتى. ونىڭ 126 مۇشەسى ەتنومادەني بىرلەستىكتەردەن (42)، ءىرى قوعامدىق ۇيىمداردان (42) جانە ءماسليحاتتار مەن وڭىرلىك كەڭەستەردەن (42) تۇرادى. حالىق كەڭەسىنە زاڭ شىعارۋ باستاماسى قۇقىعى بەرىلدى. بۇل دەگەنىمىز جالعىز تۇلعانىڭ نەمەسە تار توپتىڭ مونوپولياسىن بۇزاتىن ماڭىزدى مەحانيزم.
كونستيتۋسياعا وزگەرىستەر ەنگىزۋ ءتارتىبى دە جەكەلەندىرىلگەن شەشىمنەن قورعاۋدىڭ ناقتى كەپىلى. جوبانىڭ 93-بابى بويىنشا كەز كەلگەن كونستيتۋسيالىق وزگەرىس الدىمەن كونستيتۋسيالىق سوتتىڭ مەملەكەتتىڭ وزگەرمەيتىن قاعيداتتارىنا سايكەستىگى تۋرالى مىندەتتى قورىتىندىسىنان ءوتۋى ءتيىس. وسىلايشا ءبىر بيلىك سۋبەكتىسىنىڭ باستاماسىمەن جۇيەنى تۇبەگەيلى وزگەرتۋ مۇمكىندىگى زاڭ تۇرعىسىنان شەكتەلەدى.
- تاۋەكەلدەردى تالداۋ جانە due diligence تۇرعىسىنان العاندا، جاڭا قاعيداتتاردىڭ كونستيتۋسيا دەڭگەيىندە بەكىتىلۋى ساياسي جانە رەتتەۋشىلىك بولجامدىلىقتى قانشالىقتى ارتتىرادى؟
- Due diligence تاجىريبەسىندە ينۆەستورلار مەن حالىقارالىق سەرىكتەستەر ءۇشىن ەڭ ماڭىزدى پارامەتر ەرەجەلەردىڭ تۇراقتىلىعى مەن بولجامدىلىعى دەپ سانالادى. كونستيتۋسيا دەڭگەيىندە بەكىتىلگەن نورمالاردى وزگەرتۋ كادىمگى زاڭناماعا قاراعاندا مۇلدەم وزگەشە جانە اناعۇرلىم جوعارى قۇقىقتىق كەدەرگىنى تالاپ ەتەدى.
كونستيتۋسيا جوباسىنداعى جەكەلەگەن وڭىرلەردەگى «قارقىندى داميتىن قالا» ارنايى قۇقىقتىق رەجيمى كونستيتۋسيالىق زاڭدارعا سايكەس بەلگىلەنۋى مۇمكىن. الاتاۋ قالاسىنا ارنايى مارتەبە بەرىلۋى ءوز كەزەگىندە حالىقارالىق دەڭگەيدەگى تەحنولوگيالىق حاب قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان. ونىڭ اياسىندا ەكى دەڭگەيلى بيۋدجەت جۇيەسى، دەربەس سالىقتىق رەجيم، ەركىن كەدەن ايماعى جانە «ءبىر تەرەزە» ءپرينسيپى كوزدەلگەن. احقو تاجىريبەسى وسى ءتاسىلدىڭ تيىمدىلىگىن راستاپ وتىر. 2018 جىلدان بەرى احقو ارقىلى قازاقستان ەكونوميكاسىنا 20 ملرد اقش دوللارىنان استام ينۆەستيسيا تارتىلدى.
تەڭگەنىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتا رەتىندەگى مارتەبەسى كونستيتۋسيا دەڭگەيىندە بەكىتەدى. سيفرلىق تولەمدەر مەن ۆيرتۋالدى اكتيۆتەر بەلسەندى دامىپ جاتقان زاماندا اقشا ەميسسياسىنا جاۋاپكەرشىلىكتى ناقتى ايقىنداۋ ەرەكشە ماڭىزدى. وزبەكستان، ارمەنيا، مولدوۆا، رەسەي كونستيتۋسيالارىندا وسىنداي نورما بار. قازاقستان ءۇشىن ۆاليۋتالىق رەتتەۋدىڭ بولجامدىلىعىنا دەگەن سەنىمدى نىعايتاتىن ماڭىزدى قادام بولماق.
جوبانىڭ 23-بابى زياتكەرلىك مەنشىك قۇقىقتارىن كونستيتۋسيالىق دەڭگەيدە قورعاۋدى بەكىتەدى. سونىمەن بىرگە ءسوز ەركىندىگى، شىعارماشىلىق ەركىندىك، سيفرلىق ورتاداعى دەربەس دەرەكتەردى قورعاۋ تۋرالى باپتار قامتىلعان. اتالعان نورمالار IT-سەكتوردا، يننوۆاسيالىق بيزنەستە جانە حالىقارالىق تەحنولوگيالىق سەرىكتەستىكتە بولجامدى رەتتەۋشى ورتانى قالىپتاستىرادى.
- قازاقستان باسقارۋدىڭ قۇقىقتىق نەگىزدەرىن كۇشەيتىپ، بيلىكتى ينستيتۋسيونالدىق تۇرعىدان جۇيەلەۋدە. بۇل مودەل قازىرگى زامانعى ساياسي تۇراقتىلىق پەن ۇزاقمەرزىمدى دامۋ تالاپتارىنا قانشالىقتى ساي كەلەدى؟
- پارلامەنت 145 دەپۋتاتتان تۇراتىن ءبىر پالاتالى قۇرىلتايعا كوشۋ – مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ فيلوسوفيالىق جاڭارۋى. پروپورسيونالدىق سايلاۋ جۇيەسى (پارتيالىق ءتىزىم) پارتيالاردىڭ ينستيتۋسيونالدى ءرولىن كۇشەيتىپ، ولاردىڭ قوعام الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرادى. قازىرگى ۋاقىتتا الەمدەگى 188 ۇلتتىق پارلامەنتتىڭ 107ء-سى (شامامەن 57%) ءبىر پالاتالى نەگىزدە جۇمىس ىستەيدى.
پروپورسيونالدى جۇيە يدەيالار مەن باعدارلامالاردى جەتكىزۋشىلەر رەتىندە پارتيالاردىڭ ءرولىن كۇشەيتەدى، تار لوببيستىك مۇددەلەردىڭ ىقپالىن ازايتادى جانە زاڭنامالىق شەشىمدەردىڭ جۇيەلى قابىلدانۋىنا ىقپال ەتەدى. بەس پايىزدىق سايلاۋ شەگى پارتيالىق وكىلدىكتى كەڭەيتە وتىرىپ، جۇيەنىڭ تۇراقتىلىعىن ساقتايدى.
كونستيتۋسيا جوباسى بيلىكتىڭ بارلىق نەگىزگى تارماقتارى اراسىنداعى ءوزارا باقىلاۋ تەتىكتەرىن كۇشەيتەدى.
ءماسليحاتتاردىڭ ءرولى دە نىعايتىلدى. پرەزيدەنت وبلىس، رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالار مەن ەلوردانىڭ اكىمدەرىنە كەمىندە ەكى كانديداتۋرا ۇسىنادى، ءماسليحات دەپۋتاتتارىنىڭ داۋىسى ارقىلى تاعايىنداۋ جۇزەگە اسىرىلادى. 2022 جىلعى رەفورمادا بەكىتىلگەن ءماسليحات دەپۋتاتتارىنىڭ 1/5 باستاما كوتەرگەن جاعدايدا اكىمگە سەنىمسىزدىك ۆوتۋمىن بىلدىرۋگە مۇمكىندىك نورماسى جاڭا كونستيتۋسيادا ساقتالىپ، نىعايتىلدى.
جاڭا كونستيتۋسيانىڭ پرەامبۋلاسى العاش رەت ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن مەملەكەتتىڭ باستى باسىمدىعى رەتىندە جاريالايدى. «مەملەكەت ادام ءۇشىن، ادام مەملەكەت ءۇشىن ەمەس» دەگەن قاعيدات بۇكىل كونستيتۋسيانىڭ مازمۇندىق وزەگىنە اينالعان قاعيدات. ادام كاپيتالىن دامىتۋدىڭ ستراتەگيالىق باعىت رەتىندە بەكىتىلۋى رەسۋرستىق تاۋەلدىلىكتەن زياتكەرلىك ەكونوميكاعا بەت بۇرۋدىڭ زاڭدى ىرگەتاسى.
زايىرلى ءبىلىم بەرۋدىڭ كونستيتۋسيالى كەپىلدىگى، دەربەس دەرەكتەردى قورعاۋدىڭ سيفرلىق نورمالارى، ادۆوكاتۋرا ينستيتۋتىنىڭ العاش رەت كونستيتۋسيالىق دەڭگەيدە تانىلۋى – بۇلاردىڭ بارلىعى قازىرگى زامانعى قۇقىقتىق مەملەكەت ستاندارتتارىنا سايكەس كەلەتىن جۇيەلى وزگەرىستەر.
- كونستيتۋسيالىق جانە ينستيتۋسيونالدىق رەفورمالار قازاقستاننىڭ ەۋروپالىق وداقتاعى، تۇركياداعى، پارسى شىعاناعى ەلدەرىندەگى جانە ازياداعى نەگىزگى حالىقارالىق سەرىكتەستەرى الدىنداعى ءيميدجىن قالاي وزگەرتەدى؟
- كونستيتۋسيا جوباسىنداعى نورمالار ەو-نىڭ كەڭەيتىلگەن ارىپتەستىك جانە ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمى اياسىنداعى ديالوگتىڭ مازمۇندى تەرەڭدەۋىنە ناقتى نەگىز بەرەدى. ادام قۇقىقتارىن كونستيتۋسياداعى نەگىزگى باسىمدىق رەتىندە جاريالاۋ، سيفرلىق ورتاداعى دەربەس دەرەكتەردى قورعاۋ، ادۆوكاتۋرا مەن سوت تاۋەلسىزدىگىنىڭ نىعايتىلۋى – ەو-نىڭ «دەموكراتيالىق سەرىكتەس» كريتەرييلەرىنە سايكەس كەلەتىن نورمالار. كونستيتۋسيالىق سوتتىڭ حالىقارالىق ۇيىمدار شەشىمدەرىنىڭ كونستيتۋسياعا سايكەستىگىن تەكسەرۋ وكىلەتتىگىن الۋى ەگەمەندىك پەن حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق اراسىنداعى تەڭگەرىمدى زاڭ تۇرعىسىنان بەكىتەدى.
واە مەن ساۋد ارابياسى قازاقستانعا ينۆەستيسيالاردى ارتتىرىپ كەلەدى. بۇل ەلدەردىڭ كاپيتال ورنالاستىرۋ كەزىندە ينستيتۋسيونالدىق تۇراقتىلىققا، مەنشىك قۇقىقتارىنىڭ كەپىلدىگىنە جانە رەتتەۋشى ورتانىڭ بولجامدىلىعىنا ەرەكشە نازار اۋداراتىنى بەلگىلى. «قارقىندى داميتىن قالا» رەجيمىنىڭ كونستيتۋسياداعى كەپىلدىگى، احقو اياسىنداعى ارنايى مارتەبەنىڭ جاڭا كونستيتۋسيالىق دەڭگەيگە شىعۋى – پارسى شىعاناعى ينۆەستورلارى ءۇشىن ۇزاقمەرزىمدى سەنىمدىلىكتى ناقتى ارتتىراتىن نورمالار. اتالعان نورمالار وڭتۇستىك-شىعىس ازيا ەلدەرى ءۇشىن دە ماڭىزدى. جۇڭگو مەن جاپونيا قازاقستاندى ورتا ءدالىز لوگيستيكاسىنىڭ ستراتەگيالىق تورابى رەتىندە قاراستىرادى.
- پرەزيدەنتتىڭ باستاماسىمەن جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان رەفورمالار باعىتىن ىشكى جانە سىرتقى سىن-قاتەرلەر اراسىندا تەڭگەرىم ساقتاي الاتىن، ينستيتۋسيونالدىق تۇرعىدان كەمەل مەملەكەت مودەلىن قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان ستراتەگيالىق كۋرس دەپ ايتۋعا بولا ما؟
- پرەزيدەنت ق.توقايەۆتىڭ «كۇشتى پرەزيدەنت – ىقپالدى پارلامەنت – ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەت» تۇجىرىمداماسى 2025 جىلعى 8 قىركۇيەكتە جاريالاندى. جاڭا كونستيتۋسيا جوباسى وسى تۇجىرىمدامانى ناقتى كونستيتۋسيالىق نورمالارمەن تولىقتىرادى. ينستيتۋسيونالدى ارحيتەكتۋرا قالىپتاسقان. پرەزيدەنت قۇرىلتايدىڭ كەلىسىمىمەن ۆيسە-پرەزيدەنت، پرەمەر-مينيستر، كونستيتۋسيالىق سوت سۋديالارى، وسك مۇشەلەرىن تاعايىندايدى، ۇكىمەت پارلامەنت الدىندا ەسەپ بەرەدى، كونستيتۋسيالىق سوت زاڭداردىڭ كونستيتۋسيالىلىعىن باقىلايدى.
ىشكى تەڭگەرىمنىڭ ءۇش تىرەگى ايقىندالعان. بىرىنشىدەن، زاڭدىلىق رەفورمالارى: كونستيتۋسيالىق دەڭگەيدە بەكىتىلگەن ادام قۇقىقتارى، كىناسىزدىك پرەزۋمپسياسى، ادۆوكاتۋرا ينستيتۋتى، مامانداندىرىلعان اكىمشىلىك سوتتار ازاماتتار مەن مەملەكەت اراسىنداعى شارتتى جاڭارتادى. ەكىنشىدەن، پروپورسيونالدىق جۇيە، بەس پايىزدىق شەك، پرەزيدەنتتىك كۆوتانىڭ جويىلۋى سەكىلدى سايلاۋ رەفورماسى ساياسي باسەكەلەستىك الاڭىن كەڭەيتەدى. ۇشىنشىدەن، ءماسليحاتتاردىڭ نىعايتىلعان ءرولى، اۋىلدىق بيۋدجەتتەردىڭ 2،5 ەسە ءوسىمى، «قارقىندى داميتىن قالا» ينستيتۋتى سەكىلدى وڭىرلىك رەفورما بيلىكتىڭ ورتالىقتان وڭىرلەرگە بىرتىندەپ بەرىلۋىنىڭ كونستيتۋسيالىق ىرگەتاسى.
قازاقستان ەاەو شەڭبەرىندەگى ەكونوميكالىق بايلانىستار، باتىس ەلدەرىمەن قاتىناس جانە قىتايدىڭ ەكونوميكالىق ىقپالىن ءبىر مەزگىلدە تەڭەستىرۋگە ءماجبۇر. وسى جاعدايدا تەك كۇشتى ينستيتۋتتار عانا تاۋەلسىز كۋرس ۇستاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. كونستيتۋسيالىق سوتتىڭ حالىقارالىق ۇيىمدار شەشىمدەرىنىڭ سايكەستىگىن تەكسەرۋ وكىلەتتىگى قازاقستاننىڭ ەشبىر سىرتقى مىندەتتەمەنى كونستيتۋسيالىق قاعيداتتارعا نۇقسان كەلتىرە وتىرىپ ورىندامايتىنىن زاڭدى تۇرعىدان ايقىندايتىن ناقتى نورما. تەڭگەنىڭ كونستيتۋسيالىق مارتەبەسى ۆاليۋتالىق تاۋەلسىزدىكتىڭ ەڭ جوعارى دەڭگەيدەگى كەپىلى.
كونستيتۋسيا جوباسى قازاقستاننىڭ 1995 جىلدان بەرگى تاريحىنداعى ەڭ اۋقىمدى ينستيتۋسيونالدىق ترانسفورماسيا بولىپ سانالادى. ول 2022 جىلعى رەفورمالاردىڭ لوگيكالىق جالعاسى. 2026 جىلعى جوبا بۇل ەۆوليۋسيانى جاڭا كونستيتۋسيالىق كەزەڭگە شىعارادى، ياعني «تۇلعاعا تىرەلگەن بيلىكتەن ينستيتۋتتارعا تىرەلگەن جۇيەگە» بەت بۇرۋدىڭ ناقتى زاڭدىق فورماسى.
