ينستيتۋتتارعا نەگٸزدەلگەن مەملەكەت: جاڭا كونستيتۋتسييا قازاقستاننىڭ ساياسي تۇراقتىلىعى مەن دامۋ مودەلٸن قالاي ٶزگەرتەدٸ?

قازاقستان جاڭا كونستيتۋتسييالىق كەزەڭنٸڭ تابالدىرىعىندا تۇر. 2026 جىلعى 11 اقپاندا مەملەكەت باسشىسى رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم ٶتكٸزۋ تۋرالى جارلىققا قول قويىپ, كەلەسٸ كٷنٸ جاڭا كونستيتۋتسييا جوباسى رەسمي تٷردە جارييالاندى. التى ايعا سوزىلعان قوعامدىق تالقىلاۋ بارىسىندا 10 مىڭنان استام ۇسىنىس جينالىپ, كونستيتۋتسييالىق كوميسسييا ونداعان وتىرىس ٶتكٸزٸپ, قۇجاتتى جٷيەلٸ تٷردە پىسىقتادى. ساراپشىلار بۇل پروتسەستٸ 1995 جىلدان بەرگٸ ەڭ اۋقىمدى ينستيتۋتسيونالدىق جاڭارتۋ دەپ باعالايدى, دەپ حابارلايدى Dalanews.kz.

جاڭا كونستيتۋتسييا جوباسى تەك قۇقىقتىق قۇجاتتى جاڭارتۋ ەمەس, مەملەكەتتٸ باسقارۋدىڭ فيلوسوفيياسىن قايتا قاراۋعا باعىتتالعان. قۇجاتتا مەملەكەتتٸڭ ٸرگەلٸ قاعيداتتارىن كٷشەيتۋ, بيلٸك تارماقتارىنىڭ تەڭگەرٸمٸن ناقتىلاۋ, ادام قۇقىقتارىن باستى باسىمدىق رەتٸندە بەكٸتۋ جەنە ەكونوميكالىق-يننوۆاتسييالىق دامۋدىڭ قۇقىقتىق نەگٸزٸن قالىپتاستىرۋ كٶزدەلگەن. سونىمەن قاتار, قازاقستان حالىق كەڭەسٸ, ۆيتسە-پرەزيدەنت ينستيتۋتى, كونستيتۋتسييالىق ٶزگەرٸستەردٸ تەك رەفەرەندۋم ارقىلى قابىلداۋ سەكٸلدٸ جاڭا تەتٸكتەر ەنگٸزٸلٸپ, بيلٸكتٸڭ جەكەلەنۋ تەۋەكەلدەرٸن ازايتۋعا باعىتتالعان ينستيتۋتسيونالدىق ارحيتەكتۋرا قالىپتاسۋدا.

ساراپشىلاردىڭ پٸكٸرٸنشە, قازٸرگٸ جاھاندىق تۇراقسىزدىق, گەوساياسي شيەلەنٸستەر مەن ەكونوميكالىق بەسەكەلەستٸك جاعدايىندا مەملەكەتتەردٸڭ ورنىقتىلىعى ەڭ الدىمەن مىقتى ينستيتۋتتارعا بايلانىستى. سوندىقتان ۇسىنىلىپ وتىرعان رەفورمالار قازاقستاندى تۇلعاعا ەمەس, تيٸمدٸ جۇمىس ٸستەيتٸن مەملەكەتتٸك ينستيتۋتتارعا سٷيەنەتٸن باسقارۋ مودەلٸنە كٶشٸرۋگە باعىتتالعان ستراتەگييالىق قادام رەتٸندە قاراستىرىلۋدا.

جاڭا كونستيتۋتسييا جوباسىنىڭ مازمۇنى, ونىڭ ساياسي تۇراقتىلىققا, ەكونوميكالىق بولجامدىلىققا جەنە حالىقارالىق سەرٸكتەستەرمەن قارىم-قاتىناسقا ىقپالى تۋرالى قوعامدىق ساياسات ينستيتۋتىنىڭ اعا ساراپشىسى جانسايا نۇراليەۆا ٶز پٸكٸرٸن بٸلدٸردٸ.

- قازاقستان حالىقارالىق تۇراقسىزدىق كٷشەيگەن كەزەڭدە كەشەندٸ كونستيتۋتسييالىق رەفورمالار جٷرگٸزۋدە. ينستيتۋتسيونالدىق جاڭعىرتۋ ەلدٸڭ ستراتەگييالىق ورنىقتىلىعىن قالاي نىعايتادى?

- 2026 جىلعى 11 اقپاندا مەملەكەت باسشىسى رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم ٶتكٸزۋ تۋرالى جارلىققا قول قويدى. ەرتەسٸنە جاڭا كونستيتۋتسييا جوباسى رەسمي جارييالاندى. التى اي بويى 10 مىڭنان استام ۇسىنىس جينالىپ, كونستيتۋتسييالىق كوميسسييا 12 وتىرىس ٶتكٸزدٸ. 1995 جىلدان بەرگٸ ەڭ اۋقىمدى ينستيتۋتسيونالدىق جاڭارتۋ دەسەك تە بولادى.

جاڭا كونستيتۋتسييا جوباسىندا پرەامبۋلا, 11 بٶلٸم جەنە 96 باپ بار. بۇرىنعى 101 باپقا قاراعاندا مازمۇنى تەرەڭدەتٸلگەن, قۇرىلىمى جەتٸلدٸرٸلگەن. «قازاقستان حالىق كەڭەسٸ» مەن «كونستيتۋتسيياعا ٶزگەرٸستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگٸزۋ» سەكٸلدٸ ەكٸ جاڭا بٶلٸم بۇرىن مٷلدە بولماعان ينستيتۋتسيونالدىق دەڭگەيلەردٸ اشادى. جوبانىڭ 2-بابىنىڭ 7-تارماعى بويىنشا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەگەمەندٸگٸ, تەۋەلسٸزدٸگٸ, ۋنيتارلىعى, اۋماقتىق تۇتاستىعى جەنە باسقارۋ ٷلگٸسٸ ٶزگەرمەيتٸن نورمالار قاتارىنا جاتقىزىلدى. بۇل ەرەجەلەر بۇرىن ٶتپەلٸ نورمالار بٶلٸمٸندە بولاتىن, ەندٸگٸ جەردە ولار «كونستيتۋتسييالىق قۇرىلىس نەگٸزدەرٸ» اتتى بٸرٸنشٸ بٶلٸمگە ەنگٸزٸلدٸ. وسىلايشا مەملەكەتتٸڭ ٸرگەلٸ قاعيداتتارىنا بەرٸلەتٸن كونستيتۋتسييالىق قورعانىس ناقتى كٷشەيتٸلدٸ.

حالىقارالىق تۇراقسىزدىق كٷشەيگەن جاعدايدا, ياعني ۋكرايناداعى سوعىس, جاھاندىق تٸزبەكتەردٸڭ ٷزٸلۋٸ, ايماقتاعى بەسەكەلەستٸك جاعدايىندا مەملەكەتتٸڭ ورنىقتىلىعى جەكە تۇلعاعا ەمەس, ينستيتۋتتارعا تٸرەلگەن جٷيەگە بايلانىستى. جوبادا مەملەكەت قىزمەتٸنٸڭ 11 نەگٸزگٸ قاعيداتى ەگەمەندٸكتٸ قورعاۋدان باستاپ جوعارى ەكولوگييالىق مەدەنيەت قالىپتاستىرۋعا دەيٸن كونستيتۋتسييالىق دەڭگەيدە بەكٸتٸلدٸ. بۇل مەملەكەتتٸڭ قانداي ۇستانىمدارعا سٷيەنٸپ جۇمىس جاسايتىنىن اشىق تا بولجامدى ەتەتٸن نورماتيۆتٸ جٷيە.

ەرەكشە ماڭىزدى جاڭالىق – ادام كاپيتالىن, بٸلٸمدٸ, عىلىمدى, يننوۆاتسييانى دامىتۋدى مەملەكەتتٸڭ ستراتەگييالىق قىزمەت باعىتى رەتٸندە كونستيتۋتسييالىق دەڭگەيدە تانۋ. 1995 جىلعى كونستيتۋتسييادا عىلىم مەن يننوۆاتسيياعا قاتىستى نورما مٷلدە بولماعان. جاھاندىق يننوۆاتسييالىق يندەكس دەرەكتەرٸنە سەيكەس, 2000 جىلمەن سالىستىرعاندا عىلىمعا بٶلٸنەتٸن اينالىم ەلەم بويىنشا ٷش ەسەگە ٶسٸپ, 2,87 ترلن اقش دوللارىنا جەتتٸ. قازاقستان كونستيتۋتسيياسى وسى جاھاندىق تەندەنتسيياعا سەيكەس جاڭارتىلۋدا.

كونستيتۋتسيياعا ٶزگەرٸستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگٸزۋدٸڭ جالعىز جولى رەتٸندە جالپىۇلتتىق رەفەرەندۋم بەكٸتٸلۋٸ ساياسي تۇراقتىلىقتىڭ ەڭ ماڭىزدى كەپٸلدٸكتەرٸنٸڭ بٸرٸ.

- ۇسىنىلىپ وتىرعان ٶزگەرٸستەر ٶكٸلەتتٸكتەردٸ قايتا بٶلۋدٸ جەنە باسقارۋ تەتٸكتەرٸن قۇقىقتىق تۇرعىدان ناقتىلاۋدى كٶزدەيدٸ. مۇنى پوستكەڭەستٸك كەڭٸستٸكتە جيٸ كەزدەسەتٸن جەكەلەندٸرٸلگەن ساياسي مودەلدەردٸڭ تەۋەكەلدەرٸن ازايتۋ قادامى دەپ باعالاۋعا بولا ما?

- پوستكەڭەستٸك كەڭٸستٸكتە جەكەلەندٸرٸلگەن بيلٸك مودەلدەرٸنٸڭ تەۋەكەلدەرٸ بەلارۋستە 2020 جىلعى داعدارىس, تٷركٸمەنستاندا مۇراگەرلٸك ارقىلى بيلٸكتٸ بەرۋ, تەجٸكستانداعى وتباسىلىق كلان جٷيەسٸ نەگٸزٸندە ناقتى مىسالدارمەن راستالعان. اتالعان مىسالدار ينستيتۋتتاردىڭ ەمەس, تۇلعا اينالاسىندا قالىپتاسقان جٷيەلەردٸڭ تۇراقسىزدىعىن ايقىن كٶرسەتتٸ. بٸزدٸڭ ەلدەگٸ رەفورمالار وسى تەۋەكەلدەرگە ناقتى ينستيتۋتسيونالدى تٷردە جاۋاپ بەرەدٸ.

پرەزيدەنتتٸڭ بٸر عانا 7 جىلدىق مەرزٸمگە سايلانۋ قاعيداتى جوبادا پرەزيدەنتكە ارنالعان III بٶلٸمگە ورنالاستىرىلدى. مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆ ٶزٸ دە: «كەز كەلگەن ەلدٸڭ پرەزيدەنتٸ – قاسيەتتٸ تۇلعا ەمەس, ەڭ الدىمەن ٶز حالقى جالداعان مەملەكەتتٸك مەنەدجەر» دەپ اتاپ ٶتتٸ.

كونستيتۋتسييا جوباسى ۆيتسە-پرەزيدەنت ينستيتۋتىن ەنگٸزدٸ. ۆيتسە-پرەزيدەنت ٶز ٶكٸلەتتٸگٸ كەزەڭٸندە ٶكٸلدٸ ورگاننىڭ دەپۋتاتى بولۋعا, اقى تٶلەنەتٸن لاۋازىمدى اتقارۋعا, كەسٸپكەرلٸك قىزمەتپەن اينالىسۋعا جەنە ساياسي پارتييادا بولۋعا قۇقىلى ەمەس. بۇل تۇلعاارالىق مٷددەلەر قاقتىعىسىن بولدىرماۋعا باعىتتالعان ناقتى كونستيتۋتسييالىق تىيىم.

جالپىۇلتتىق ديالوگتىڭ جاڭا پلاتفورماسى قازاقستان حالىق كەڭەسٸ مەملەكەت پەن قوعام اراسىنداعى ديالوگتىڭ ينستيتۋتسيونال فورماتى. ونىڭ 126 مٷشەسٸ ەتنومەدەني بٸرلەستٸكتەردەن (42), ٸرٸ قوعامدىق ۇيىمداردان (42) جەنە مەسليحاتتار مەن ٶڭٸرلٸك كەڭەستەردەن (42) تۇرادى. حالىق كەڭەسٸنە زاڭ شىعارۋ باستاماسى قۇقىعى بەرٸلدٸ. بۇل دەگەنٸمٸز جالعىز تۇلعانىڭ نەمەسە تار توپتىڭ مونوپوليياسىن بۇزاتىن ماڭىزدى مەحانيزم.

كونستيتۋتسيياعا ٶزگەرٸستەر ەنگٸزۋ تەرتٸبٸ دە جەكەلەندٸرٸلگەن شەشٸمنەن قورعاۋدىڭ ناقتى كەپٸلٸ. جوبانىڭ 93-بابى بويىنشا كەز كەلگەن كونستيتۋتسييالىق ٶزگەرٸس الدىمەن كونستيتۋتسييالىق سوتتىڭ مەملەكەتتٸڭ ٶزگەرمەيتٸن قاعيداتتارىنا سەيكەستٸگٸ تۋرالى مٸندەتتٸ قورىتىندىسىنان ٶتۋٸ تيٸس. وسىلايشا بٸر بيلٸك سۋبەكتٸسٸنٸڭ باستاماسىمەن جٷيەنٸ تٷبەگەيلٸ ٶزگەرتۋ مٷمكٸندٸگٸ زاڭ تۇرعىسىنان شەكتەلەدٸ.

- تەۋەكەلدەردٸ تالداۋ جەنە due diligence تۇرعىسىنان العاندا, جاڭا قاعيداتتاردىڭ كونستيتۋتسييا دەڭگەيٸندە بەكٸتٸلۋٸ ساياسي جەنە رەتتەۋشٸلٸك بولجامدىلىقتى قانشالىقتى ارتتىرادى?

- Due diligence تەجٸريبەسٸندە ينۆەستورلار مەن حالىقارالىق سەرٸكتەستەر ٷشٸن ەڭ ماڭىزدى پارامەتر ەرەجەلەردٸڭ تۇراقتىلىعى مەن بولجامدىلىعى دەپ سانالادى. كونستيتۋتسييا دەڭگەيٸندە بەكٸتٸلگەن نورمالاردى ٶزگەرتۋ كەدٸمگٸ زاڭناماعا قاراعاندا مٷلدەم ٶزگەشە جەنە اناعۇرلىم جوعارى قۇقىقتىق كەدەرگٸنٸ تالاپ ەتەدٸ.

كونستيتۋتسييا جوباسىنداعى جەكەلەگەن ٶڭٸرلەردەگٸ «قارقىندى داميتىن قالا» ارنايى قۇقىقتىق رەجيمٸ كونستيتۋتسييالىق زاڭدارعا سەيكەس بەلگٸلەنۋٸ مٷمكٸن. الاتاۋ قالاسىنا ارنايى مەرتەبە بەرٸلۋٸ ٶز كەزەگٸندە حالىقارالىق دەڭگەيدەگٸ تەحنولوگييالىق حاب قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان. ونىڭ اياسىندا ەكٸ دەڭگەيلٸ بيۋدجەت جٷيەسٸ, دەربەس سالىقتىق رەجيم, ەركٸن كەدەن ايماعى جەنە «بٸر تەرەزە» پرينتسيپٸ كٶزدەلگەن. احقو تەجٸريبەسٸ وسى تەسٸلدٸڭ تيٸمدٸلٸگٸن راستاپ وتىر. 2018 جىلدان بەرٸ احقو ارقىلى قازاقستان ەكونوميكاسىنا 20 ملرد اقش دوللارىنان استام ينۆەستيتسييا تارتىلدى.

تەڭگەنٸڭ ۇلتتىق ۆاليۋتا رەتٸندەگٸ مەرتەبەسٸ كونستيتۋتسييا دەڭگەيٸندە بەكٸتەدٸ. تسيفرلىق تٶلەمدەر مەن ۆيرتۋالدى اكتيۆتەر بەلسەندٸ دامىپ جاتقان زاماندا اقشا ەميسسيياسىنا جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ ناقتى ايقىنداۋ ەرەكشە ماڭىزدى. ٶزبەكستان, ارمەنييا, مولدوۆا, رەسەي كونستيتۋتسييالارىندا وسىنداي نورما بار. قازاقستان ٷشٸن ۆاليۋتالىق رەتتەۋدٸڭ بولجامدىلىعىنا دەگەن سەنٸمدٸ نىعايتاتىن ماڭىزدى قادام بولماق.

جوبانىڭ 23-بابى زيياتكەرلٸك مەنشٸك قۇقىقتارىن كونستيتۋتسييالىق دەڭگەيدە قورعاۋدى بەكٸتەدٸ. سونىمەن بٸرگە سٶز ەركٸندٸگٸ, شىعارماشىلىق ەركٸندٸك, تسيفرلىق ورتاداعى دەربەس دەرەكتەردٸ قورعاۋ تۋرالى باپتار قامتىلعان. اتالعان نورمالار IT-سەكتوردا, يننوۆاتسييالىق بيزنەستە جەنە حالىقارالىق تەحنولوگييالىق سەرٸكتەستٸكتە بولجامدى رەتتەۋشٸ ورتانى قالىپتاستىرادى.

- قازاقستان باسقارۋدىڭ قۇقىقتىق نەگٸزدەرٸن كٷشەيتٸپ, بيلٸكتٸ ينستيتۋتسيونالدىق تۇرعىدان جٷيەلەۋدە. بۇل مودەل قازٸرگٸ زامانعى ساياسي تۇراقتىلىق پەن ۇزاقمەرزٸمدٸ دامۋ تالاپتارىنا قانشالىقتى ساي كەلەدٸ?

- پارلامەنت 145 دەپۋتاتتان تۇراتىن بٸر پالاتالى قۇرىلتايعا كٶشۋ – مەملەكەتتٸك باسقارۋدىڭ فيلوسوفييالىق جاڭارۋى. پروپورتسيونالدىق سايلاۋ جٷيەسٸ (پارتييالىق تٸزٸم) پارتييالاردىڭ ينستيتۋتسيونالدى رٶلٸن كٷشەيتٸپ, ولاردىڭ قوعام الدىنداعى جاۋاپكەرشٸلٸگٸن ارتتىرادى. قازٸرگٸ ۋاقىتتا ەلەمدەگٸ 188 ۇلتتىق پارلامەنتتٸڭ 107-سٸ (شامامەن 57%) بٸر پالاتالى نەگٸزدە جۇمىس ٸستەيدٸ.

پروپورتسيونالدى جٷيە يدەيالار مەن باعدارلامالاردى جەتكٸزۋشٸلەر رەتٸندە پارتييالاردىڭ رٶلٸن كٷشەيتەدٸ, تار لوببيستٸك مٷددەلەردٸڭ ىقپالىن ازايتادى جەنە زاڭنامالىق شەشٸمدەردٸڭ جٷيەلٸ قابىلدانۋىنا ىقپال ەتەدٸ. بەس پايىزدىق سايلاۋ شەگٸ پارتييالىق ٶكٸلدٸكتٸ كەڭەيتە وتىرىپ, جٷيەنٸڭ تۇراقتىلىعىن ساقتايدى.

كونستيتۋتسييا جوباسى بيلٸكتٸڭ بارلىق نەگٸزگٸ تارماقتارى اراسىنداعى ٶزارا باقىلاۋ تەتٸكتەرٸن كٷشەيتەدٸ.

مەسليحاتتاردىڭ رٶلٸ دە نىعايتىلدى. پرەزيدەنت وبلىس, رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالار مەن ەلوردانىڭ ەكٸمدەرٸنە كەمٸندە ەكٸ كانديداتۋرا ۇسىنادى, مەسليحات دەپۋتاتتارىنىڭ داۋىسى ارقىلى تاعايىنداۋ جٷزەگە اسىرىلادى. 2022 جىلعى رەفورمادا بەكٸتٸلگەن مەسليحات دەپۋتاتتارىنىڭ 1/5 باستاما كٶتەرگەن جاعدايدا ەكٸمگە سەنٸمسٸزدٸك ۆوتۋمىن بٸلدٸرۋگە مٷمكٸندٸك نورماسى جاڭا كونستيتۋتسييادا ساقتالىپ, نىعايتىلدى.

جاڭا كونستيتۋتسييانىڭ پرەامبۋلاسى العاش رەت ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن مەملەكەتتٸڭ باستى باسىمدىعى رەتٸندە جارييالايدى. «مەملەكەت ادام ٷشٸن, ادام مەملەكەت ٷشٸن ەمەس» دەگەن قاعيدات بٷكٸل كونستيتۋتسييانىڭ مازمۇندىق ٶزەگٸنە اينالعان قاعيدات. ادام كاپيتالىن دامىتۋدىڭ ستراتەگييالىق باعىت رەتٸندە بەكٸتٸلۋٸ رەسۋرستىق تەۋەلدٸلٸكتەن زيياتكەرلٸك ەكونوميكاعا بەت بۇرۋدىڭ زاڭدى ٸرگەتاسى.

زايىرلى بٸلٸم بەرۋدٸڭ كونستيتۋتسييالى كەپٸلدٸگٸ, دەربەس دەرەكتەردٸ قورعاۋدىڭ تسيفرلىق نورمالارى, ادۆوكاتۋرا ينستيتۋتىنىڭ العاش رەت كونستيتۋتسييالىق دەڭگەيدە تانىلۋى – بۇلاردىڭ بارلىعى قازٸرگٸ زامانعى قۇقىقتىق مەملەكەت ستاندارتتارىنا سەيكەس كەلەتٸن جٷيەلٸ ٶزگەرٸستەر.

-        كونستيتۋتسييالىق جەنە ينستيتۋتسيونالدىق رەفورمالار قازاقستاننىڭ ەۋروپالىق وداقتاعى, تٷركيياداعى, پارسى شىعاناعى ەلدەرٸندەگٸ جەنە ازيياداعى نەگٸزگٸ حالىقارالىق سەرٸكتەستەرٸ الدىنداعى يميدجٸن قالاي ٶزگەرتەدٸ?

- كونستيتۋتسييا جوباسىنداعى نورمالار ەو-نىڭ كەڭەيتٸلگەن ەرٸپتەستٸك جەنە ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلٸسٸمٸ اياسىنداعى ديالوگتىڭ مازمۇندى تەرەڭدەۋٸنە ناقتى نەگٸز بەرەدٸ. ادام قۇقىقتارىن كونستيتۋتسيياداعى نەگٸزگٸ باسىمدىق رەتٸندە جارييالاۋ, تسيفرلىق ورتاداعى دەربەس دەرەكتەردٸ قورعاۋ, ادۆوكاتۋرا مەن سوت تەۋەلسٸزدٸگٸنٸڭ نىعايتىلۋى – ەو-نىڭ «دەموكراتييالىق سەرٸكتەس» كريتەرييلەرٸنە سەيكەس كەلەتٸن نورمالار. كونستيتۋتسييالىق سوتتىڭ حالىقارالىق ۇيىمدار شەشٸمدەرٸنٸڭ كونستيتۋتسيياعا سەيكەستٸگٸن تەكسەرۋ ٶكٸلەتتٸگٸن الۋى ەگەمەندٸك پەن حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق اراسىنداعى تەڭگەرٸمدٸ زاڭ تۇرعىسىنان بەكٸتەدٸ.

واە مەن ساۋد ارابيياسى قازاقستانعا ينۆەستيتسييالاردى ارتتىرىپ كەلەدٸ. بۇل ەلدەردٸڭ كاپيتال ورنالاستىرۋ كەزٸندە ينستيتۋتسيونالدىق تۇراقتىلىققا, مەنشٸك قۇقىقتارىنىڭ كەپٸلدٸگٸنە جەنە رەتتەۋشٸ ورتانىڭ بولجامدىلىعىنا ەرەكشە نازار اۋداراتىنى بەلگٸلٸ. «قارقىندى داميتىن قالا» رەجيمٸنٸڭ كونستيتۋتسيياداعى كەپٸلدٸگٸ, احقو اياسىنداعى ارنايى مەرتەبەنٸڭ جاڭا كونستيتۋتسييالىق دەڭگەيگە شىعۋى – پارسى شىعاناعى ينۆەستورلارى ٷشٸن ۇزاقمەرزٸمدٸ سەنٸمدٸلٸكتٸ ناقتى ارتتىراتىن نورمالار. اتالعان نورمالار وڭتٷستٸك-شىعىس ازييا ەلدەرٸ ٷشٸن دە ماڭىزدى. قىتاي مەن جاپونييا قازاقستاندى ورتا دەلٸز لوگيستيكاسىنىڭ ستراتەگييالىق تورابى رەتٸندە قاراستىرادى.

- پرەزيدەنتتٸڭ باستاماسىمەن جٷزەگە اسىرىلىپ جاتقان رەفورمالار باعىتىن ٸشكٸ جەنە سىرتقى سىن-قاتەرلەر اراسىندا تەڭگەرٸم ساقتاي الاتىن, ينستيتۋتسيونالدىق تۇرعىدان كەمەل مەملەكەت مودەلٸن قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان ستراتەگييالىق كۋرس دەپ ايتۋعا بولا ما?

- پرەزيدەنت ق.توقاەۆتىڭ «كٷشتٸ پرەزيدەنت – ىقپالدى پارلامەنت – ەسەپ بەرەتٸن ٷكٸمەت» تۇجىرىمداماسى 2025 جىلعى 8 قىركٷيەكتە جارييالاندى. جاڭا كونستيتۋتسييا جوباسى وسى تۇجىرىمدامانى ناقتى كونستيتۋتسييالىق نورمالارمەن تولىقتىرادى. ينستيتۋتسيونالدى ارحيتەكتۋرا قالىپتاسقان. پرەزيدەنت قۇرىلتايدىڭ كەلٸسٸمٸمەن ۆيتسە-پرەزيدەنت, پرەمەر-مينيستر, كونستيتۋتسييالىق سوت سۋديالارى, وسك مٷشەلەرٸن تاعايىندايدى, ٷكٸمەت پارلامەنت الدىندا ەسەپ بەرەدٸ, كونستيتۋتسييالىق سوت زاڭداردىڭ كونستيتۋتسييالىلىعىن باقىلايدى.

ٸشكٸ تەڭگەرٸمنٸڭ ٷش تٸرەگٸ ايقىندالعان. بٸرٸنشٸدەن, زاڭدىلىق رەفورمالارى: كونستيتۋتسييالىق دەڭگەيدە بەكٸتٸلگەن ادام قۇقىقتارى, كٸنەسٸزدٸك پرەزۋمپتسيياسى, ادۆوكاتۋرا ينستيتۋتى, مامانداندىرىلعان ەكٸمشٸلٸك سوتتار ازاماتتار مەن مەملەكەت اراسىنداعى شارتتى جاڭارتادى. ەكٸنشٸدەن, پروپورتسيونالدىق جٷيە, بەس پايىزدىق شەك, پرەزيدەنتتٸك كۆوتانىڭ جويىلۋى سەكٸلدٸ سايلاۋ رەفورماسى ساياسي بەسەكەلەستٸك الاڭىن كەڭەيتەدٸ. ٷشٸنشٸدەن, مەسليحاتتاردىڭ نىعايتىلعان رٶلٸ, اۋىلدىق بيۋدجەتتەردٸڭ 2,5 ەسە ٶسٸمٸ, «قارقىندى داميتىن قالا» ينستيتۋتى سەكٸلدٸ ٶڭٸرلٸك رەفورما بيلٸكتٸڭ ورتالىقتان ٶڭٸرلەرگە بٸرتٸندەپ بەرٸلۋٸنٸڭ كونستيتۋتسييالىق ٸرگەتاسى.

قازاقستان ەاەو شەڭبەرٸندەگٸ ەكونوميكالىق بايلانىستار, باتىس ەلدەرٸمەن قاتىناس جەنە قىتايدىڭ ەكونوميكالىق ىقپالىن بٸر مەزگٸلدە تەڭەستٸرۋگە مەجبٷر. وسى جاعدايدا تەك كٷشتٸ ينستيتۋتتار عانا تەۋەلسٸز كۋرس ۇستاۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. كونستيتۋتسييالىق سوتتىڭ حالىقارالىق ۇيىمدار شەشٸمدەرٸنٸڭ سەيكەستٸگٸن تەكسەرۋ ٶكٸلەتتٸگٸ قازاقستاننىڭ ەشبٸر سىرتقى مٸندەتتەمەنٸ كونستيتۋتسييالىق قاعيداتتارعا نۇقسان كەلتٸرە وتىرىپ ورىندامايتىنىن زاڭدى تۇرعىدان ايقىندايتىن ناقتى نورما. تەڭگەنٸڭ كونستيتۋتسييالىق مەرتەبەسٸ ۆاليۋتالىق تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ ەڭ جوعارى دەڭگەيدەگٸ كەپٸلٸ.

كونستيتۋتسييا جوباسى قازاقستاننىڭ 1995 جىلدان بەرگٸ تاريحىنداعى ەڭ اۋقىمدى ينستيتۋتسيونالدىق ترانسفورماتسييا بولىپ سانالادى. ول 2022 جىلعى رەفورمالاردىڭ لوگيكالىق جالعاسى. 2026 جىلعى جوبا بۇل ەۆوليۋتسييانى جاڭا كونستيتۋتسييالىق كەزەڭگە شىعارادى, ياعني «تۇلعاعا تٸرەلگەن بيلٸكتەن ينستيتۋتتارعا تٸرەلگەن جٷيەگە» بەت بۇرۋدىڭ ناقتى زاڭدىق فورماسى.