Referendým jáne halyqaralyq tájirıbe: ózge elderde qalaı ótti?

Aqtoty Japatova 06 naý. 2026 10:00

Referendým – azamattardyń memlekettik, óńirlik nemese jergilikti mańyzy bar máseleler boıynsha tikeleı daýys berýi. Bul – halyq bıliginiń mańyzdy tetikteriniń biri. Álemdik tájirıbe kórsetkendeı, onyń tıimdiligi eń aldymen qoǵamnyń saıası mádenıetine, azamattardyń belsendiligine jáne memlekettik ınstıtýttarǵa degen senim deńgeıine baılanysty, dep habarlaıdy Dalanews.kz.

Álemdik tájirıbe: ártúrli modelder

Referendýmdardyń quqyqtyq kúshi men ótkizilý tártibi ár elde aıtarlyqtaı erekshelenedi. Keı memleketterde ol sheshýshi sıpatqa ıe bolsa, endi birinde tek keńesshi ról atqarady.

Shveısarıa tájirıbesi

Referendým ınstıtýtynyń «otany» retinde jıi Shveısarıa atalady. Bul elde tikeleı demokratıa ǵasyrlar boıy qalyptasqan. Orta ǵasyrlarda shaǵyn qaýymdarda mańyzdy sheshimder turǵyndardyń jalpy jınalysynda qabyldanǵan. Keıin bul tájirıbe kantondyq, odan ári ulttyq deńgeıge kóshti.

1848 jyldan beri Shveısarıada referendýmdar turaqty túrde ótkizilip keledi. Búginde olar ulttyq, kantondyq jáne mýnısıpaldyq deńgeıde júzege asady. Sonymen qatar halyqtyq bastamalar ınstıtýty da keńinen damyǵan. Azamattar zań jobalaryn ózderi usynyp, ony búkilhalyqtyq daýysqa sala alady.

Súrıh ýnıversıtetiniń málimetinshe, 1791–2024 jyldar aralyǵynda tek osy eldiń ózinde 700-ge jýyq ulttyq jáne 7 myńnan astam aımaqtyq referendým ótken. Bul – álemdegi eń joǵary kórsetkishterdiń biri. Mundaı tájirıbe halyqtyń saıası belsendiligin arttyryp, memlekettik sheshimderge tikeleı yqpal etýine múmkindik beredi.

Ulybrıtanıa: Brexit mysaly

Ulybrıtanıa referendýmdardy sırek ótkizetin elderdiń qataryna jatady. Munda referendýmdardyń nátıjesi kóbine keńesshi sıpatta bolady. Soǵan qaramastan, 2016 jylǵy Brexit – el tarıhyndaǵy eń mańyzdy saıası oqıǵalardyń biri boldy.

23 maýsymda ótken daýys berýde azamattar eldiń Eýropalyq odaqtan shyǵýyn qoldady. Nátıjesinde 2019 jyly Ulybrıtanıa resmı túrde EO quramynan shyqty. Bul mysal referendýmnyń tek quqyqtyq emes, ekonomıkalyq jáne geosaıası saldary da asa aýqymdy bolatynyn kórsetti.

AQSH: aımaqtyq deńgeıdegi tájirıbe

AQSH-ta referendýmdar federaldyq deńgeıde ótkizilmeıdi. Alaıda shtattar men jergilikti basqarý deńgeıinde bul tájirıbe keńinen taralǵan. Azamattar salyq, bilim, ınfraqurylym sıaqty naqty aımaqtyq máseleler boıynsha daýys bere alady. Bul – jergilikti demokratıanyń tıimdi quraly retinde qarastyrylady.

Qazaqstan tájirıbesi: saıası reformalardyń quraly

Qazaqstan táýelsizdik alǵannan beri birneshe mańyzdy referendým ótkizdi. Olar eldiń saıası júıesin qalyptastyrýda sheshýshi ról atqardy.

1995 jylǵy referendýmda Prezıdent ókilettigin uzartý týraly sheshim qabyldandy. Sol jyly 30 tamyzda ótken taǵy bir referendým nátıjesinde qazirgi Konstıtýsıa bekitildi. Bul qujat eldiń basqarý modelin aıqyndap, prezıdenttik-parlamenttik júıeniń negizin qalady.

2022 jylǵy referendým saıası reformalardyń jańa kezeńin bastady. Konstıtýsıaǵa engizilgen ózgerister bılik tarmaqtary arasyndaǵy tepe-teńdikti kúsheıtýge, Parlamenttiń rólin arttyrýǵa jáne azamattardyń quqyqtaryn qorǵaý tetikterin jetildirýge baǵyttaldy.

Al 2024 jylǵy referendýmda atom elektr stansıasyn salý máselesi qaralyp, halyq bul bastamany qoldady. Bul – strategıalyq mańyzy bar ekonomıkalyq sheshimderdiń de referendým arqyly qabyldanatynyn kórsetti.

Qazaqstan úshin salystyrmaly taldaý

Álemdik tájirıbege súıensek, referendým – tikeleı demokratıanyń mańyzdy quraly bolǵanymen, ony qoldaný jıiligi men sıpaty ár elde ártúrli. Mysaly, Shveısarıa sıaqty memleketterde referendýmdar jıi ótkizilip, azamattar zań shyǵarý prosesine belsendi qatysady. Al Qazaqstan jaǵdaıynda bul qural sırek qoldanylady jáne kóbine strategıalyq mańyzy bar iri saıası sheshimdermen baılanysty.

Qazaqstanda referendýmdar eldiń saıası júıesin jańǵyrtý, konstıtýsıalyq ózgerister engizý nemese ulttyq deńgeıdegi mańyzdy bastamalardy qoldaý maqsatynda ótkiziledi. Bul jerde basty basymdyq – qoǵamdyq kelisim men turaqtylyqty saqtaý. Sondyqtan árbir referendým tek saıası sheshim ǵana emes, qoǵamnyń birligi men seniminiń kórsetkishi retinde qarastyrylady.

Salystyrmaly túrde qarasaq:

Krıterıı	Álemdik tájirıbe	Qazaqstan
Jıiligi	Jıi (ásirese Shveısarıada)	Sırek
Qamtıtyn taqyryptar	Ártúrli (áleýmettik, ekonomıkalyq, saıası)	İri saıası jáne strategıalyq máseleler
Qoǵamdyq qatysý	Joǵary deńgeıde qalyptasqan dástúr	Artyp kele jatyr

Bul aıyrmashylyqtar tarıhı, saıası jáne ınstıtýsıonaldyq ereksheliktermen baılanysty. Máselen, keı elderde referendým azamattardyń kúndelikti saıası ómiriniń bir bóligine aınalsa, Qazaqstanda ol – erekshe jaǵdaılarda qoldanylatyn mańyzdy tetik.

Qazaqstan birtindep tikeleı demokratıa elementterin kúsheıtip keledi. Sońǵy jyldary halyqtyń saıası prosesterge qatysý belsendiligi artyp, referendým ınstıtýtyna degen qyzyǵýshylyq ósýde. Bul úrdis aldaǵy ýaqytta azamattardyń sheshim qabyldaý prosesine keńirek tartylýyna negiz bolýy múmkin.