Referendým – azamattardyń memlekettik, óńirlik nemese jergilikti mańyzy bar máseleler boiynsha tikelei daýys berýi. Bul – halyq biliginiń mańyzdy tetikteriniń biri. Álemdik tájiribe kórsetkendei, onyń tiimdiligi eń aldymen qoǵamnyń saiasi mádenietine, azamattardyń belsendiligine jáne memlekettik institýttarǵa degen senim deńgeiine bailanysty, dep habarlaidy Dalanews.kz.
Álemdik tájiribe: ártúrli modelder
Referendýmdardyń quqyqtyq kúshi men ótkizilý tártibi ár elde aitarlyqtai erekshelenedi. Kei memleketterde ol sheshýshi sipatqa ie bolsa, endi birinde tek keńesshi ról atqarady.
Shveitsariia tájiribesi
Referendým institýtynyń «otany» retinde jii Shveitsariia atalady. Bul elde tikelei demokratiia ǵasyrlar boiy qalyptasqan. Orta ǵasyrlarda shaǵyn qaýymdarda mańyzdy sheshimder turǵyndardyń jalpy jinalysynda qabyldanǵan. Keiin bul tájiribe kantondyq, odan ári ulttyq deńgeige kóshti.
1848 jyldan beri Shveitsariiada referendýmdar turaqty túrde ótkizilip keledi. Búginde olar ulttyq, kantondyq jáne mýnitsipaldyq deńgeide júzege asady. Sonymen qatar halyqtyq bastamalar institýty da keńinen damyǵan. Azamattar zań jobalaryn ózderi usynyp, ony búkilhalyqtyq daýysqa sala alady.
Tsiýrih ýniversitetiniń málimetinshe, 1791–2024 jyldar aralyǵynda tek osy eldiń ózinde 700-ge jýyq ulttyq jáne 7 myńnan astam aimaqtyq referendým ótken. Bul – álemdegi eń joǵary kórsetkishterdiń biri. Mundai tájiribe halyqtyń saiasi belsendiligin arttyryp, memlekettik sheshimderge tikelei yqpal etýine múmkindik beredi.
Ulybritaniia: Brexit mysaly
Ulybritaniia referendýmdardy sirek ótkizetin elderdiń qataryna jatady. Munda referendýmdardyń nátijesi kóbine keńesshi sipatta bolady. Soǵan qaramastan, 2016 jylǵy Brexit – el tarihyndaǵy eń mańyzdy saiasi oqiǵalardyń biri boldy.
23 maýsymda ótken daýys berýde azamattar eldiń Eýropalyq odaqtan shyǵýyn qoldady. Nátijesinde 2019 jyly Ulybritaniia resmi túrde EO quramynan shyqty. Bul mysal referendýmnyń tek quqyqtyq emes, ekonomikalyq jáne geosaiasi saldary da asa aýqymdy bolatynyn kórsetti.
AQSh: aimaqtyq deńgeidegi tájiribe
AQSh-ta referendýmdar federaldyq deńgeide ótkizilmeidi. Alaida shtattar men jergilikti basqarý deńgeiinde bul tájiribe keńinen taralǵan. Azamattar salyq, bilim, infraqurylym siiaqty naqty aimaqtyq máseleler boiynsha daýys bere alady. Bul – jergilikti demokratiianyń tiimdi quraly retinde qarastyrylady.
Qazaqstan tájiribesi: saiasi reformalardyń quraly
Qazaqstan táýelsizdik alǵannan beri birneshe mańyzdy referendým ótkizdi. Olar eldiń saiasi júiesin qalyptastyrýda sheshýshi ról atqardy.
1995 jylǵy referendýmda Prezident ókilettigin uzartý týraly sheshim qabyldandy. Sol jyly 30 tamyzda ótken taǵy bir referendým nátijesinde qazirgi Konstitýtsiia bekitildi. Bul qujat eldiń basqarý modelin aiqyndap, prezidenttik-parlamenttik júieniń negizin qalady.
2022 jylǵy referendým saiasi reformalardyń jańa kezeńin bastady. Konstitýtsiiaǵa engizilgen ózgerister bilik tarmaqtary arasyndaǵy tepe-teńdikti kúsheitýge, Parlamenttiń rólin arttyrýǵa jáne azamattardyń quqyqtaryn qorǵaý tetikterin jetildirýge baǵyttaldy.
Al 2024 jylǵy referendýmda atom elektr stantsiiasyn salý máselesi qaralyp, halyq bul bastamany qoldady. Bul – strategiialyq mańyzy bar ekonomikalyq sheshimderdiń de referendým arqyly qabyldanatynyn kórsetti.
Qazaqstan úshin salystyrmaly taldaý
Álemdik tájiribege súiensek, referendým – tikelei demokratiianyń mańyzdy quraly bolǵanymen, ony qoldaný jiiligi men sipaty ár elde ártúrli. Mysaly, Shveitsariia siiaqty memleketterde referendýmdar jii ótkizilip, azamattar zań shyǵarý protsesine belsendi qatysady. Al Qazaqstan jaǵdaiynda bul qural sirek qoldanylady jáne kóbine strategiialyq mańyzy bar iri saiasi sheshimdermen bailanysty.
Qazaqstanda referendýmdar eldiń saiasi júiesin jańǵyrtý, konstitýtsiialyq ózgerister engizý nemese ulttyq deńgeidegi mańyzdy bastamalardy qoldaý maqsatynda ótkiziledi. Bul jerde basty basymdyq – qoǵamdyq kelisim men turaqtylyqty saqtaý. Sondyqtan árbir referendým tek saiasi sheshim ǵana emes, qoǵamnyń birligi men seniminiń kórsetkishi retinde qarastyrylady.
Salystyrmaly túrde qarasaq:
| Kriterii | Álemdik tájiribe | Qazaqstan |
|---|---|---|
| Jiiligi | Jii (ásirese Shveitsariiada) | Sirek |
| Qamtityn taqyryptar | Ártúrli (áleýmettik, ekonomikalyq, saiasi) | Iri saiasi jáne strategiialyq máseleler |
| Qoǵamdyq qatysý | Joǵary deńgeide qalyptasqan dástúr | Artyp kele jatyr |
Bul aiyrmashylyqtar tarihi, saiasi jáne institýtsionaldyq ereksheliktermen bailanysty. Máselen, kei elderde referendým azamattardyń kúndelikti saiasi ómiriniń bir bóligine ainalsa, Qazaqstanda ol – erekshe jaǵdailarda qoldanylatyn mańyzdy tetik.
Qazaqstan birtindep tikelei demokratiia elementterin kúsheitip keledi. Sońǵy jyldary halyqtyń saiasi protsesterge qatysý belsendiligi artyp, referendým institýtyna degen qyzyǵýshylyq ósýde. Bul úrdis aldaǵy ýaqytta azamattardyń sheshim qabyldaý protsesine keńirek tartylýyna negiz bolýy múmkin.
