قازاقستان تاۋەلسىزدىك العاننان بەرى بىرنەشە ماڭىزدى رەفەرەندۋم وتكىزدى. ولار ەلدىڭ ساياسي جۇيەسىن قالىپتاستىرۋدا شەشۋشى ءرول اتقاردى.
1995 جىلعى رەفەرەندۋمدا پرەزيدەنت وكىلەتتىگىن ۇزارتۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. سول جىلى 30 تامىزدا وتكەن تاعى ءبىر رەفەرەندۋم ناتيجەسىندە قازىرگى كونستيتۋسيا بەكىتىلدى. بۇل قۇجات ەلدىڭ باسقارۋ مودەلىن ايقىنداپ، پرەزيدەنتتىك-پارلامەنتتىك جۇيەنىڭ نەگىزىن قالادى.
2022 جىلعى رەفەرەندۋم ساياسي رەفورمالاردىڭ جاڭا كەزەڭىن باستادى. كونستيتۋسياعا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر بيلىك تارماقتارى اراسىنداعى تەپە-تەڭدىكتى كۇشەيتۋگە، پارلامەنتتىڭ ءرولىن ارتتىرۋعا جانە ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ تەتىكتەرىن جەتىلدىرۋگە باعىتتالدى.
ال 2024 جىلعى رەفەرەندۋمدا اتوم ەلەكتر ستانسياسىن سالۋ ماسەلەسى قارالىپ، حالىق بۇل باستامانى قولدادى. بۇل – ستراتەگيالىق ماڭىزى بار ەكونوميكالىق شەشىمدەردىڭ دە رەفەرەندۋم ارقىلى قابىلداناتىنىن كورسەتتى.
قازاقستان ءۇشىن سالىستىرمالى تالداۋ
الەمدىك تاجىريبەگە سۇيەنسەك، رەفەرەندۋم – تىكەلەي دەموكراتيانىڭ ماڭىزدى قۇرالى بولعانىمەن، ونى قولدانۋ جيىلىگى مەن سيپاتى ءار ەلدە ءارتۇرلى. مىسالى، شۆەيساريا سياقتى مەملەكەتتەردە رەفەرەندۋمدار ءجيى وتكىزىلىپ، ازاماتتار زاڭ شىعارۋ پروسەسىنە بەلسەندى قاتىسادى. ال قازاقستان جاعدايىندا بۇل قۇرال سيرەك قولدانىلادى جانە كوبىنە ستراتەگيالىق ماڭىزى بار ءىرى ساياسي شەشىمدەرمەن بايلانىستى.
قازاقستاندا رەفەرەندۋمدار ەلدىڭ ساياسي جۇيەسىن جاڭعىرتۋ، كونستيتۋسيالىق وزگەرىستەر ەنگىزۋ نەمەسە ۇلتتىق دەڭگەيدەگى ماڭىزدى باستامالاردى قولداۋ ماقساتىندا وتكىزىلەدى. بۇل جەردە باستى باسىمدىق – قوعامدىق كەلىسىم مەن تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ. سوندىقتان ءاربىر رەفەرەندۋم تەك ساياسي شەشىم عانا ەمەس، قوعامنىڭ بىرلىگى مەن سەنىمىنىڭ كورسەتكىشى رەتىندە قاراستىرىلادى.
سالىستىرمالى تۇردە قاراساق:
| كريتەريي | الەمدىك تاجىريبە | قازاقستان |
|---|---|---|
| جيىلىگى | ءجيى (اسىرەسە شۆەيساريادا) | سيرەك |
| قامتيتىن تاقىرىپتار | ءارتۇرلى (الەۋمەتتىك، ەكونوميكالىق، ساياسي) | ءىرى ساياسي جانە ستراتەگيالىق ماسەلەلەر |
| قوعامدىق قاتىسۋ | جوعارى دەڭگەيدە قالىپتاسقان ءداستۇر | ارتىپ كەلە جاتىر |
بۇل ايىرماشىلىقتار تاريحي، ساياسي جانە ينستيتۋسيونالدىق ەرەكشەلىكتەرمەن بايلانىستى. ماسەلەن، كەي ەلدەردە رەفەرەندۋم ازاماتتاردىڭ كۇندەلىكتى ساياسي ءومىرىنىڭ ءبىر بولىگىنە اينالسا، قازاقستاندا ول – ەرەكشە جاعدايلاردا قولدانىلاتىن ماڭىزدى تەتىك.
قازاقستان بىرتىندەپ تىكەلەي دەموكراتيا ەلەمەنتتەرىن كۇشەيتىپ كەلەدى. سوڭعى جىلدارى حالىقتىڭ ساياسي پروسەستەرگە قاتىسۋ بەلسەندىلىگى ارتىپ، رەفەرەندۋم ينستيتۋتىنا دەگەن قىزىعۋشىلىق وسۋدە. بۇل ءۇردىس الداعى ۋاقىتتا ازاماتتاردىڭ شەشىم قابىلداۋ پروسەسىنە كەڭىرەك تارتىلۋىنا نەگىز بولۋى مۇمكىن.
