رەفەرەندۋم – ازاماتتاردىڭ مەملەكەتتٸك, ٶڭٸرلٸك نەمەسە جەرگٸلٸكتٸ ماڭىزى بار مەسەلەلەر بويىنشا تٸكەلەي داۋىس بەرۋٸ. بۇل – حالىق بيلٸگٸنٸڭ ماڭىزدى تەتٸكتەرٸنٸڭ بٸرٸ. ەلەمدٸك تەجٸريبە كٶرسەتكەندەي, ونىڭ تيٸمدٸلٸگٸ ەڭ الدىمەن قوعامنىڭ ساياسي مەدەنيەتٸنە, ازاماتتاردىڭ بەلسەندٸلٸگٸنە جەنە مەملەكەتتٸك ينستيتۋتتارعا دەگەن سەنٸم دەڭگەيٸنە بايلانىستى, دەپ حابارلايدى Dalanews.kz.
ەلەمدٸك تەجٸريبە: ەرتٷرلٸ مودەلدەر
رەفەرەندۋمداردىڭ قۇقىقتىق كٷشٸ مەن ٶتكٸزٸلۋ تەرتٸبٸ ەر ەلدە ايتارلىقتاي ەرەكشەلەنەدٸ. كەي مەملەكەتتەردە ول شەشۋشٸ سيپاتقا يە بولسا, ەندٸ بٸرٸندە تەك كەڭەسشٸ رٶل اتقارادى.
شۆەيتسارييا تەجٸريبەسٸ
رەفەرەندۋم ينستيتۋتىنىڭ «وتانى» رەتٸندە جيٸ شۆەيتسارييا اتالادى. بۇل ەلدە تٸكەلەي دەموكراتييا عاسىرلار بويى قالىپتاسقان. ورتا عاسىرلاردا شاعىن قاۋىمداردا ماڭىزدى شەشٸمدەر تۇرعىنداردىڭ جالپى جينالىسىندا قابىلدانعان. كەيٸن بۇل تەجٸريبە كانتوندىق, ودان ەرٸ ۇلتتىق دەڭگەيگە كٶشتٸ.
1848 جىلدان بەرٸ شۆەيتسارييادا رەفەرەندۋمدار تۇراقتى تٷردە ٶتكٸزٸلٸپ كەلەدٸ. بٷگٸندە ولار ۇلتتىق, كانتوندىق جەنە مۋنيتسيپالدىق دەڭگەيدە جٷزەگە اسادى. سونىمەن قاتار حالىقتىق باستامالار ينستيتۋتى دا كەڭٸنەن دامىعان. ازاماتتار زاڭ جوبالارىن ٶزدەرٸ ۇسىنىپ, ونى بٷكٸلحالىقتىق داۋىسقا سالا الادى.
تسيۋريح ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ مەلٸمەتٸنشە, 1791–2024 جىلدار ارالىعىندا تەك وسى ەلدٸڭ ٶزٸندە 700-گە جۋىق ۇلتتىق جەنە 7 مىڭنان استام ايماقتىق رەفەرەندۋم ٶتكەن. بۇل – ەلەمدەگٸ ەڭ جوعارى كٶرسەتكٸشتەردٸڭ بٸرٸ. مۇنداي تەجٸريبە حالىقتىڭ ساياسي بەلسەندٸلٸگٸن ارتتىرىپ, مەملەكەتتٸك شەشٸمدەرگە تٸكەلەي ىقپال ەتۋٸنە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
ۇلىبريتانييا: Brexit مىسالى
ۇلىبريتانييا رەفەرەندۋمداردى سيرەك ٶتكٸزەتٸن ەلدەردٸڭ قاتارىنا جاتادى. مۇندا رەفەرەندۋمداردىڭ نەتيجەسٸ كٶبٸنە كەڭەسشٸ سيپاتتا بولادى. سوعان قاراماستان, 2016 جىلعى Brexit – ەل تاريحىنداعى ەڭ ماڭىزدى ساياسي وقيعالاردىڭ بٸرٸ بولدى.
23 ماۋسىمدا ٶتكەن داۋىس بەرۋدە ازاماتتار ەلدٸڭ ەۋروپالىق وداقتان شىعۋىن قولدادى. نەتيجەسٸندە 2019 جىلى ۇلىبريتانييا رەسمي تٷردە ەو قۇرامىنان شىقتى. بۇل مىسال رەفەرەندۋمنىڭ تەك قۇقىقتىق ەمەس, ەكونوميكالىق جەنە گەوساياسي سالدارى دا اسا اۋقىمدى بولاتىنىن كٶرسەتتٸ.
اقش: ايماقتىق دەڭگەيدەگٸ تەجٸريبە
اقش-تا رەفەرەندۋمدار فەدەرالدىق دەڭگەيدە ٶتكٸزٸلمەيدٸ. الايدا شتاتتار مەن جەرگٸلٸكتٸ باسقارۋ دەڭگەيٸندە بۇل تەجٸريبە كەڭٸنەن تارالعان. ازاماتتار سالىق, بٸلٸم, ينفراقۇرىلىم سيياقتى ناقتى ايماقتىق مەسەلەلەر بويىنشا داۋىس بەرە الادى. بۇل – جەرگٸلٸكتٸ دەموكراتييانىڭ تيٸمدٸ قۇرالى رەتٸندە قاراستىرىلادى.
قازاقستان تەجٸريبەسٸ: ساياسي رەفورمالاردىڭ قۇرالى
قازاقستان تەۋەلسٸزدٸك العاننان بەرٸ بٸرنەشە ماڭىزدى رەفەرەندۋم ٶتكٸزدٸ. ولار ەلدٸڭ ساياسي جٷيەسٸن قالىپتاستىرۋدا شەشۋشٸ رٶل اتقاردى.
1995 جىلعى رەفەرەندۋمدا پرەزيدەنت ٶكٸلەتتٸگٸن ۇزارتۋ تۋرالى شەشٸم قابىلداندى. سول جىلى 30 تامىزدا ٶتكەن تاعى بٸر رەفەرەندۋم نەتيجەسٸندە قازٸرگٸ كونستيتۋتسييا بەكٸتٸلدٸ. بۇل قۇجات ەلدٸڭ باسقارۋ مودەلٸن ايقىنداپ, پرەزيدەنتتٸك-پارلامەنتتٸك جٷيەنٸڭ نەگٸزٸن قالادى.
2022 جىلعى رەفەرەندۋم ساياسي رەفورمالاردىڭ جاڭا كەزەڭٸن باستادى. كونستيتۋتسيياعا ەنگٸزٸلگەن ٶزگەرٸستەر بيلٸك تارماقتارى اراسىنداعى تەپە-تەڭدٸكتٸ كٷشەيتۋگە, پارلامەنتتٸڭ رٶلٸن ارتتىرۋعا جەنە ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ تەتٸكتەرٸن جەتٸلدٸرۋگە باعىتتالدى.
ال 2024 جىلعى رەفەرەندۋمدا اتوم ەلەكتر ستانتسيياسىن سالۋ مەسەلەسٸ قارالىپ, حالىق بۇل باستامانى قولدادى. بۇل – ستراتەگييالىق ماڭىزى بار ەكونوميكالىق شەشٸمدەردٸڭ دە رەفەرەندۋم ارقىلى قابىلداناتىنىن كٶرسەتتٸ.
قازاقستان ٷشٸن سالىستىرمالى تالداۋ
ەلەمدٸك تەجٸريبەگە سٷيەنسەك, رەفەرەندۋم – تٸكەلەي دەموكراتييانىڭ ماڭىزدى قۇرالى بولعانىمەن, ونى قولدانۋ جيٸلٸگٸ مەن سيپاتى ەر ەلدە ەرتٷرلٸ. مىسالى, شۆەيتسارييا سيياقتى مەملەكەتتەردە رەفەرەندۋمدار جيٸ ٶتكٸزٸلٸپ, ازاماتتار زاڭ شىعارۋ پروتسەسٸنە بەلسەندٸ قاتىسادى. ال قازاقستان جاعدايىندا بۇل قۇرال سيرەك قولدانىلادى جەنە كٶبٸنە ستراتەگييالىق ماڭىزى بار ٸرٸ ساياسي شەشٸمدەرمەن بايلانىستى.
قازاقستاندا رەفەرەندۋمدار ەلدٸڭ ساياسي جٷيەسٸن جاڭعىرتۋ, كونستيتۋتسييالىق ٶزگەرٸستەر ەنگٸزۋ نەمەسە ۇلتتىق دەڭگەيدەگٸ ماڭىزدى باستامالاردى قولداۋ ماقساتىندا ٶتكٸزٸلەدٸ. بۇل جەردە باستى باسىمدىق – قوعامدىق كەلٸسٸم مەن تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ. سوندىقتان ەربٸر رەفەرەندۋم تەك ساياسي شەشٸم عانا ەمەس, قوعامنىڭ بٸرلٸگٸ مەن سەنٸمٸنٸڭ كٶرسەتكٸشٸ رەتٸندە قاراستىرىلادى.
سالىستىرمالى تٷردە قاراساق:
| كريتەريي | ەلەمدٸك تەجٸريبە | قازاقستان |
|---|---|---|
| جيٸلٸگٸ | جيٸ (ەسٸرەسە شۆەيتسارييادا) | سيرەك |
| قامتيتىن تاقىرىپتار | ەرتٷرلٸ (ەلەۋمەتتٸك, ەكونوميكالىق, ساياسي) | ٸرٸ ساياسي جەنە ستراتەگييالىق مەسەلەلەر |
| قوعامدىق قاتىسۋ | جوعارى دەڭگەيدە قالىپتاسقان دەستٷر | ارتىپ كەلە جاتىر |
بۇل ايىرماشىلىقتار تاريحي, ساياسي جەنە ينستيتۋتسيونالدىق ەرەكشەلٸكتەرمەن بايلانىستى. مەسەلەن, كەي ەلدەردە رەفەرەندۋم ازاماتتاردىڭ كٷندەلٸكتٸ ساياسي ٶمٸرٸنٸڭ بٸر بٶلٸگٸنە اينالسا, قازاقستاندا ول – ەرەكشە جاعدايلاردا قولدانىلاتىن ماڭىزدى تەتٸك.
قازاقستان بٸرتٸندەپ تٸكەلەي دەموكراتييا ەلەمەنتتەرٸن كٷشەيتٸپ كەلەدٸ. سوڭعى جىلدارى حالىقتىڭ ساياسي پروتسەستەرگە قاتىسۋ بەلسەندٸلٸگٸ ارتىپ, رەفەرەندۋم ينستيتۋتىنا دەگەن قىزىعۋشىلىق ٶسۋدە. بۇل ٷردٸس الداعى ۋاقىتتا ازاماتتاردىڭ شەشٸم قابىلداۋ پروتسەسٸنە كەڭٸرەك تارتىلۋىنا نەگٸز بولۋى مٷمكٸن.
