Jańa bir palataly Quryltai depýtattarynyń alǵashqy sailaýy konstitýtsiialyq reformanyń is júzindegi jalǵasy ári saiasi ókildiktiń jańa júiesine kóshýdegi mańyzdy kezeń bolady. Mundai pikirdi vengr tarihshysy, «Liýdovika» memlekettik qyzmet ýniversitetiniń Túrki zertteýleri ortalyǵynyń aǵa keńesshisi ári zertteý jáne akademiialyq jeliniń jetekshisi Devid Biro bildirdi, dep habarlaidy dalanews.kz.
Qazaqstandaǵy alǵashqy Quryltai sailaýy
Qazaqstanda 23 tamyzda ótetin jańa Quryltai sailaýy naýryz aiynda qabyldanǵan jańa Konstitýtsiianyń erejelerin is júzinde júzege asyrýǵa múmkindik beredi. Bul sailaý jańa konstitýtsiialyq tártipti qalyptastyrýdyń mańyzdy kezeńi ári jańa konstitýtsiialyq model aiasyndaǵy alǵashqy jalpyulttyq daýys berý bolmaq. Ol «Ádiletti Qazaqstan» tujyrymdamasyna jáne azamattardyń quqyqtary men bostandyqtaryna beriletin joǵary basymdyqqa negizdelgen jańa institýtsionaldyq modeldiń alǵashqy praktikalyq synaǵyna ainalady.
Konstitýtsiialyq reformanyń mańyzdy kezeńi
Jańa Konstitýtsiia Qazaqstannyń demokratiialyq, zaiyrly, quqyqtyq jáne áleýmettik memleket retindegi mártebesin nyǵaitady. Adam ómiri men quqyqtaryn qorǵaý, etnosaralyq jáne konfessiiaaralyq kelisim, sondai-aq uzaq merzimdi ornyqty damý onda konstitýtsiialyq qaǵidattar retinde bekitilgen.
Quryltai qurý jeke-dara jańalyq emes, osy keshendi úderistiń bir bóligi. Ol memlekettik saiasattyń eseptiligi men boljamdylyǵyn arttyrýǵa baǵyttalǵan memlekettik basqarý júiesin jańǵyrtýdyń negizgi elementteriniń biri sanalady.
Quryltaidyń institýtsionaldyq róli
Quryltaidyń qurylýy Parlamenttiń burynǵy eki palataly qurylymynan bir palataly modelge kóshýdi kózdeidi. Onyń quramyna proportsionaldy júie jáne partiialyq tizimder boiynsha bes jylǵa sailanatyn 145 depýtat kiredi.
Jalpy alǵanda, mundai model halyqaralyq tájiribege sáikes keledi. Ol zań shyǵarý jumysynyń kásibi deńgeiin arttyrýǵa, saiasi pliýralizmdi saqtaýǵa jáne naqty baǵdarlamalarǵa baǵdarlanǵan partiialardyń damýyna yqpal etýge baǵyttalǵan. Yqsham Parlament sheshimderdi jedelirek qabyldap, shaǵyn ákimshilik apparatpen jumys istei alady. Sonymen qatar ár depýtat kóptegen azamattyń múddesin bildiredi, bul Quryltaidy jalpyulttyq pikirtalastyń basty alańyna ainaldyrady.
Jańa Konstitýtsiia tejemelik ári tepe-teńdik júiesindegi Quryltaidyń rólin edáýir kúsheitedi. Vitse-prezidentti, Premer-ministrdi, Konstitýtsiialyq sottyń barlyq sýdialaryn, sondai-aq Ortalyq sailaý komissiiasy men Joǵary aýditorlyq palatanyń múshelerin taǵaiyndaý úshin onyń kelisimi qajet bolady. Osylaisha, jańa palata negizgi memlekettik institýttardy qalyptastyrýda jáne olardyń qyzmetin baqylaýda mańyzdy ról atqarady.
Quryltaidyń ókilettikteri de keńeiip, memlekettik saiasattyń asa mańyzdy baǵyttarynyń keń aýqymyn qamtidy. Bul Quryltaidy Qazaqstandaǵy memlekettik sheshimder qabyldaý úderisiniń ózegine ainaldyrady.
Quryltaidyń jańa institýttarmen, sonyń ishinde zań shyǵarý bastamasy quqyǵyna ie jáne qoǵamnyń zań shyǵarý úderisine keńinen qatysýyn qamtamasyz etýge tiis Qazaqstan Halyq Keńesimen ózara is-qimyly da mańyzdy bolady. Birin-biri tolyqtyra otyryp, bul organdar qoǵamdyq senimdi nyǵaityp, saiasi júieni ashyq, azamattardyń suranysyna beiim jáne boljamdy ete alady. Bul jańa Konstitýtsiiada bekitilgen «Birtutas Qazaqstan halqy» qaǵidatyna jáne qoǵamdyq birlikti nyǵaitý mindetine sai keledi.
Osylaisha, Qazaqstan men syrtqy baiqaýshylar úshin aldaǵy sailaý sabaqtastyq pen ózgeristi qatar beineleidi. Sabaqtastyq turaqtylyqty saqtaýǵa jáne reformalardy dáiekti jalǵastyrýǵa degen ustanymnan kórinedi, al ózgeris ókildik pen eseptiliktiń jańa júiesinen baiqalady.
