جاڭا بٸر پالاتالى قۇرىلتاي دەپۋتاتتارىنىڭ العاشقى سايلاۋى كونستيتۋتسييالىق رەفورمانىڭ ٸس جٷزٸندەگٸ جالعاسى ەرٸ ساياسي ٶكٸلدٸكتٸڭ جاڭا جٷيەسٸنە كٶشۋدەگٸ ماڭىزدى كەزەڭ بولادى. مۇنداي پٸكٸردٸ ۆەنگر تاريحشىسى, «ليۋدوۆيكا» مەملەكەتتٸك قىزمەت ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ تٷركٸ زەرتتەۋلەرٸ ورتالىعىنىڭ اعا كەڭەسشٸسٸ ەرٸ زەرتتەۋ جەنە اكادەمييالىق جەلٸنٸڭ جەتەكشٸسٸ دەۆيد بيرو بٸلدٸردٸ, دەپ حابارلايدى dalanews.kz.
قازاقستانداعى العاشقى قۇرىلتاي سايلاۋى
قازاقستاندا 23 تامىزدا ٶتەتٸن جاڭا قۇرىلتاي سايلاۋى ناۋرىز ايىندا قابىلدانعان جاڭا كونستيتۋتسييانىڭ ەرەجەلەرٸن ٸس جٷزٸندە جٷزەگە اسىرۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. بۇل سايلاۋ جاڭا كونستيتۋتسييالىق تەرتٸپتٸ قالىپتاستىرۋدىڭ ماڭىزدى كەزەڭٸ ەرٸ جاڭا كونستيتۋتسييالىق مودەل اياسىنداعى العاشقى جالپىۇلتتىق داۋىس بەرۋ بولماق. ول «ەدٸلەتتٸ قازاقستان» تۇجىرىمداماسىنا جەنە ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنا بەرٸلەتٸن جوعارى باسىمدىققا نەگٸزدەلگەن جاڭا ينستيتۋتسيونالدىق مودەلدٸڭ العاشقى پراكتيكالىق سىناعىنا اينالادى.
كونستيتۋتسييالىق رەفورمانىڭ ماڭىزدى كەزەڭٸ
جاڭا كونستيتۋتسييا قازاقستاننىڭ دەموكراتييالىق, زايىرلى, قۇقىقتىق جەنە ەلەۋمەتتٸك مەملەكەت رەتٸندەگٸ مەرتەبەسٸن نىعايتادى. ادام ٶمٸرٸ مەن قۇقىقتارىن قورعاۋ, ەتنوسارالىق جەنە كونفەسسيياارالىق كەلٸسٸم, سونداي-اق ۇزاق مەرزٸمدٸ ورنىقتى دامۋ وندا كونستيتۋتسييالىق قاعيداتتار رەتٸندە بەكٸتٸلگەن.
قۇرىلتاي قۇرۋ جەكە-دارا جاڭالىق ەمەس, وسى كەشەندٸ ٷدەرٸستٸڭ بٸر بٶلٸگٸ. ول مەملەكەتتٸك ساياساتتىڭ ەسەپتٸلٸگٸ مەن بولجامدىلىعىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان مەملەكەتتٸك باسقارۋ جٷيەسٸن جاڭعىرتۋدىڭ نەگٸزگٸ ەلەمەنتتەرٸنٸڭ بٸرٸ سانالادى.
قۇرىلتايدىڭ ينستيتۋتسيونالدىق رٶلٸ
قۇرىلتايدىڭ قۇرىلۋى پارلامەنتتٸڭ بۇرىنعى ەكٸ پالاتالى قۇرىلىمىنان بٸر پالاتالى مودەلگە كٶشۋدٸ كٶزدەيدٸ. ونىڭ قۇرامىنا پروپورتسيونالدى جٷيە جەنە پارتييالىق تٸزٸمدەر بويىنشا بەس جىلعا سايلاناتىن 145 دەپۋتات كٸرەدٸ.
جالپى العاندا, مۇنداي مودەل حالىقارالىق تەجٸريبەگە سەيكەس كەلەدٸ. ول زاڭ شىعارۋ جۇمىسىنىڭ كەسٸبي دەڭگەيٸن ارتتىرۋعا, ساياسي پليۋراليزمدٸ ساقتاۋعا جەنە ناقتى باعدارلامالارعا باعدارلانعان پارتييالاردىڭ دامۋىنا ىقپال ەتۋگە باعىتتالعان. ىقشام پارلامەنت شەشٸمدەردٸ جەدەلٸرەك قابىلداپ, شاعىن ەكٸمشٸلٸك اپپاراتپەن جۇمىس ٸستەي الادى. سونىمەن قاتار ەر دەپۋتات كٶپتەگەن ازاماتتىڭ مٷددەسٸن بٸلدٸرەدٸ, بۇل قۇرىلتايدى جالپىۇلتتىق پٸكٸرتالاستىڭ باستى الاڭىنا اينالدىرادى.
جاڭا كونستيتۋتسييا تەجەمەلٸك ەرٸ تەپە-تەڭدٸك جٷيەسٸندەگٸ قۇرىلتايدىڭ رٶلٸن ەدەۋٸر كٷشەيتەدٸ. ۆيتسە-پرەزيدەنتتٸ, پرەمەر-مينيستردٸ, كونستيتۋتسييالىق سوتتىڭ بارلىق سۋديالارىن, سونداي-اق ورتالىق سايلاۋ كوميسسيياسى مەن جوعارى اۋديتورلىق پالاتانىڭ مٷشەلەرٸن تاعايىنداۋ ٷشٸن ونىڭ كەلٸسٸمٸ قاجەت بولادى. وسىلايشا, جاڭا پالاتا نەگٸزگٸ مەملەكەتتٸك ينستيتۋتتاردى قالىپتاستىرۋدا جەنە ولاردىڭ قىزمەتٸن باقىلاۋدا ماڭىزدى رٶل اتقارادى.
قۇرىلتايدىڭ ٶكٸلەتتٸكتەرٸ دە كەڭەيٸپ, مەملەكەتتٸك ساياساتتىڭ اسا ماڭىزدى باعىتتارىنىڭ كەڭ اۋقىمىن قامتيدى. بۇل قۇرىلتايدى قازاقستانداعى مەملەكەتتٸك شەشٸمدەر قابىلداۋ ٷدەرٸسٸنٸڭ ٶزەگٸنە اينالدىرادى.
قۇرىلتايدىڭ جاڭا ينستيتۋتتارمەن, سونىڭ ٸشٸندە زاڭ شىعارۋ باستاماسى قۇقىعىنا يە جەنە قوعامنىڭ زاڭ شىعارۋ ٷدەرٸسٸنە كەڭٸنەن قاتىسۋىن قامتاماسىز ەتۋگە تيٸس قازاقستان حالىق كەڭەسٸمەن ٶزارا ٸس-قيمىلى دا ماڭىزدى بولادى. بٸرٸن-بٸرٸ تولىقتىرا وتىرىپ, بۇل ورگاندار قوعامدىق سەنٸمدٸ نىعايتىپ, ساياسي جٷيەنٸ اشىق, ازاماتتاردىڭ سۇرانىسىنا بەيٸم جەنە بولجامدى ەتە الادى. بۇل جاڭا كونستيتۋتسييادا بەكٸتٸلگەن «بٸرتۇتاس قازاقستان حالقى» قاعيداتىنا جەنە قوعامدىق بٸرلٸكتٸ نىعايتۋ مٸندەتٸنە ساي كەلەدٸ.
وسىلايشا, قازاقستان مەن سىرتقى بايقاۋشىلار ٷشٸن الداعى سايلاۋ ساباقتاستىق پەن ٶزگەرٸستٸ قاتار بەينەلەيدٸ. ساباقتاستىق تۇراقتىلىقتى ساقتاۋعا جەنە رەفورمالاردى دەيەكتٸ جالعاستىرۋعا دەگەن ۇستانىمنان كٶرٸنەدٸ, ال ٶزگەرٸس ٶكٸلدٸك پەن ەسەپتٸلٸكتٸڭ جاڭا جٷيەسٸنەن بايقالادى.
