Prezident Qasym-Jomart Toqaev Konstitýtsiianyń 30 jyldyǵyna orai halyqqa arnap úndeý joldap, onyń el birligi men damýynyń negizi retindegi mańyzyn atap ótti. Osyǵan orai Qyrǵyzstan saiasatkeri Iskender Sharsheev te Qazaqstan Konstitýtsiiasynyń mańyzy jóninde óz pikirin bildirdi.
30 tamyzda Qazaqstanda Konstitýtsiia kúni atap ótilmek. Prezident Qasym-Jomart Toqaev ony táýelsizdiktiń negizi ári jańa qoǵamdyq kelisimniń simvoly dep atady. Sizdiń oiyńyzsha, Konstitýtsiianyń memlekettilikti nyǵaitý men eldiń halyqaralyq bedelin arttyrýdaǵy mańyzy qandai?
Qazaqstan Respýblikasynyń Konstitýtsiiasy memlekettilikti nyǵaitýda irgeli ról atqarady, ol bilik institýttarynyń turaqtylyǵyn jáne saiasi baǵyttyń sabaqtastyǵyn qamtamasyz etetin quqyqtyq qańqa ispettes. Saiasattanýshy retinde men ony tek táýelsizdiktiń simvoly ǵana emes, sonymen qatar qoǵamdy ortaq qundylyqtar – birlik, ádilettilik jáne adam quqyqtaryna qurmet tóńireginde toptastyratyn qural dep bilemin. Prezident Toqaev ony «jańa qoǵamdyq kelisimniń simvoly» retinde durys aiqyndady, sebebi ol postkeńestik ótpeli kezeńnen anaǵurlym kemel memleket úlgisine deiingi evoliýtsiiany beineleidi.
Ekonomikalyq turǵydan alǵanda, myqty Konstitýtsiia zań ústemdigin qamtamasyz etedi, bul sheteldik investitsiia tartý men ekonomikalyq ósim úshin asa mańyzdy. Mysaly, menshik quqyǵyna kepildiktiń aiqyndyǵy jáne sottardyń táýelsizdigi biznestegi táýekelderdi azaityp, Qazaqstannyń halyqaralyq bedelin senimdi seriktes retinde arttyrady. Bul jahandyq syn-qaterler, sonyń ishinde geosaiasi turaqsyzdyq jaǵdaiynda erekshe ózekti, sebebi konstitýtsiialyq turaqtylyq ShYU jáne EAEO siiaqty uiymdardaǵy eldiń ornyn kúsheitedi. Jalpy alǵanda, Konstitýtsiianyń máni – egemendikti saqtai otyryp, demokratiianyń zamanaýi talaptaryna beiimdelýinde, bul memlekettiń uzaqmerzimdi ornyqtylyǵyna tikelei áser etedi.
Memleket basshysy óz quttyqtaýynda 2022 jylǵy referendým elimizdegi eń úlken konstitýtsiialyq reforma bolǵanyn atap ótti. Bul ózgerister saiasi júiege jáne halyqtyń bilikke degen senimine qalai yqpal etti dep oilaisyz?
2022 jylǵy referendým, meniń oiymsha, Qazaqstannyń saiasi júiesin transformatsiialaýda betburys sát boldy, óitkeni ol sýperprezidenttik modelden bilikti neǵurlym teńgerimdi bólýge kóshýge jol ashty. Saiasattanýshy retinde men atap ótkim keledi: prezident ókilettikterin shekteý men Parlament rólin kúsheitý sekildi ózgerister detsentralizatsiiaǵa yqpal etip, júieni túrli kúizelister men avtoritarizmge aparatyn «qara aqqýlarǵa» tózimdi etti. Bul ózgerister 2022 jylǵy qańtar oqiǵalaryna jaýap retinde qabyldandy, ol oqiǵalar áleýmettik jarylystardyń aldyn alý úshin reformalardyń qajettigin kórsetken edi. Ekonomikalyq turǵydan alǵanda, mundai reforma bilikke degen qoǵam senimin arttyrdy, sebebi ol dialogqa daiyndyqty kórsetti: referendýmǵa qatysý kórsetkishi 68%-dan asyp, qoldaý deńgeii 77%-dy qurady, bul ózgeristerdiń zańdylyǵyn dáleldeidi. Ádilet pen ashyqtyq qaǵidattarynyń engizilýi senim deńgeiin kóterip, ekonomikalyq belsendilikti yntalandyrdy – azamattar men investorlar úshin boljamdylyq arta tústi. Degenmen, syn-qaterler áli de bar: reformalardy tolyq júzege asyrý ýaqytty talap etedi, al olardyń oryndalýyn qadaǵalaý ornyqty senimniń kepili bolady.
Prezident sondai-aq qaita sailanýsyz jetijyldyq prezidenttik mandat, biliktegi týystyqqa tyiym jáne Parlament rólin kúsheitý sekildi birqatar jańashyldyqtardy erekshe atap ótti. Sizdiń oiyńyzsha, osy ózgeristerdiń qaisysy Qazaqstannyń bolashaǵy úshin mańyzdyraq?
Jańa engizilgen normalardyń ishinde, meniń oiymsha, Qazaqstannyń bolashaǵy úshin Parlament rólin kúsheitý asa mańyzdy. Bul kópdeńgeili memlekettik basqarý men bilik tarmaqtarynyń teńgerimin qalyptastyrýǵa negiz qalaidy. Saiasattanýshy retinde men muny biliktiń shamadan tys shoǵyrlanýyn boldyrmaýdyń jáne ulttyq máseleler boiynsha pikirtalasty yntalandyrýdyń kilti dep sanaimyn. Qaita sailaný quqyǵynsyz jetijyldyq prezidenttik mandat elitalardyń aýysýyn qamtamasyz etip, toqyraý qaýpin azaitady, alaida onyń áseri Parlamenttiń kúshti baqylaý tetikterinsiz shekteýli bolmaq. Bilikke týystyq qatynastardy (nepotizm) engizýge tyiym salý – jemqorlyqpen kúreste sheshýshi qadam, ol ekonomikaǵa tikelei áser etedi: baǵalaýlar boiynsha, nepotizm memlekettik basqarýdyń tiimdiligin tómendetip, investorlardy úrkitedi. Jinaqtai kelgende, bul ózgerister «Ádiletti Qazaqstanǵa» kóshýge múmkindik beredi, biraq olardyń tabysy institýtsionaldy iske asyrý men qoǵamdyq baqylaýǵa bailanysty. Ekonomikalyq turǵydan alǵanda, olar memlekettik basqarýdyń sapasyn jaqsartý arqyly eldiń básekege qabilettiligin arttyryp, tikelei investitsiialar tartýǵa jáne munaiǵa táýeldilikti azaita otyryp, ekonomikany ártaraptandyrýǵa jol ashady.
