پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ كونستيتۋتسييانىڭ 30 جىلدىعىنا وراي حالىققا ارناپ ٷندەۋ جولداپ, ونىڭ ەل بٸرلٸگٸ مەن دامۋىنىڭ نەگٸزٸ رەتٸندەگٸ ماڭىزىن اتاپ ٶتتٸ. وسىعان وراي قىرعىزستان ساياساتكەرٸ يسكەندەر شارشەەۆ تە قازاقستان كونستيتۋتسيياسىنىڭ ماڭىزى جٶنٸندە ٶز پٸكٸرٸن بٸلدٸردٸ.
30 تامىزدا قازاقستاندا كونستيتۋتسييا كٷنٸ اتاپ ٶتٸلمەك. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ونى تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ نەگٸزٸ ەرٸ جاڭا قوعامدىق كەلٸسٸمنٸڭ سيمۆولى دەپ اتادى. سٸزدٸڭ ويىڭىزشا, كونستيتۋتسييانىڭ مەملەكەتتٸلٸكتٸ نىعايتۋ مەن ەلدٸڭ حالىقارالىق بەدەلٸن ارتتىرۋداعى ماڭىزى قانداي?
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسيياسى مەملەكەتتٸلٸكتٸ نىعايتۋدا ٸرگەلٸ رٶل اتقارادى, ول بيلٸك ينستيتۋتتارىنىڭ تۇراقتىلىعىن جەنە ساياسي باعىتتىڭ ساباقتاستىعىن قامتاماسىز ەتەتٸن قۇقىقتىق قاڭقا ٸسپەتتەس. ساياساتتانۋشى رەتٸندە مەن ونى تەك تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ سيمۆولى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار قوعامدى ورتاق قۇندىلىقتار – بٸرلٸك, ەدٸلەتتٸلٸك جەنە ادام قۇقىقتارىنا قۇرمەت تٶڭٸرەگٸندە توپتاستىراتىن قۇرال دەپ بٸلەمٸن. پرەزيدەنت توقاەۆ ونى «جاڭا قوعامدىق كەلٸسٸمنٸڭ سيمۆولى» رەتٸندە دۇرىس ايقىندادى, سەبەبٸ ول پوستكەڭەستٸك ٶتپەلٸ كەزەڭنەن اناعۇرلىم كەمەل مەملەكەت ٷلگٸسٸنە دەيٸنگٸ ەۆوليۋتسييانى بەينەلەيدٸ.
ەكونوميكالىق تۇرعىدان العاندا, مىقتى كونستيتۋتسييا زاڭ ٷستەمدٸگٸن قامتاماسىز ەتەدٸ, بۇل شەتەلدٸك ينۆەستيتسييا تارتۋ مەن ەكونوميكالىق ٶسٸم ٷشٸن اسا ماڭىزدى. مىسالى, مەنشٸك قۇقىعىنا كەپٸلدٸكتٸڭ ايقىندىعى جەنە سوتتاردىڭ تەۋەلسٸزدٸگٸ بيزنەستەگٸ تەۋەكەلدەردٸ ازايتىپ, قازاقستاننىڭ حالىقارالىق بەدەلٸن سەنٸمدٸ سەرٸكتەس رەتٸندە ارتتىرادى. بۇل جاھاندىق سىن-قاتەرلەر, سونىڭ ٸشٸندە گەوساياسي تۇراقسىزدىق جاعدايىندا ەرەكشە ٶزەكتٸ, سەبەبٸ كونستيتۋتسييالىق تۇراقتىلىق شىۇ جەنە ەاەو سيياقتى ۇيىمدارداعى ەلدٸڭ ورنىن كٷشەيتەدٸ. جالپى العاندا, كونستيتۋتسييانىڭ مەنٸ – ەگەمەندٸكتٸ ساقتاي وتىرىپ, دەموكراتييانىڭ زاماناۋي تالاپتارىنا بەيٸمدەلۋٸندە, بۇل مەملەكەتتٸڭ ۇزاقمەرزٸمدٸ ورنىقتىلىعىنا تٸكەلەي ەسەر ەتەدٸ.
مەملەكەت باسشىسى ٶز قۇتتىقتاۋىندا 2022 جىلعى رەفەرەندۋم ەلٸمٸزدەگٸ ەڭ ٷلكەن كونستيتۋتسييالىق رەفورما بولعانىن اتاپ ٶتتٸ. بۇل ٶزگەرٸستەر ساياسي جٷيەگە جەنە حالىقتىڭ بيلٸككە دەگەن سەنٸمٸنە قالاي ىقپال ەتتٸ دەپ ويلايسىز?
2022 جىلعى رەفەرەندۋم, مەنٸڭ ويىمشا, قازاقستاننىڭ ساياسي جٷيەسٸن ترانسفورماتسييالاۋدا بەتبۇرىس سەت بولدى, ٶيتكەنٸ ول سۋپەرپرەزيدەنتتٸك مودەلدەن بيلٸكتٸ نەعۇرلىم تەڭگەرٸمدٸ بٶلۋگە كٶشۋگە جول اشتى. ساياساتتانۋشى رەتٸندە مەن اتاپ ٶتكٸم كەلەدٸ: پرەزيدەنت ٶكٸلەتتٸكتەرٸن شەكتەۋ مەن پارلامەنت رٶلٸن كٷشەيتۋ سەكٸلدٸ ٶزگەرٸستەر دەتسەنتراليزاتسيياعا ىقپال ەتٸپ, جٷيەنٸ تٷرلٸ كٷيزەلٸستەر مەن اۆتوريتاريزمگە اپاراتىن «قارا اققۋلارعا» تٶزٸمدٸ ەتتٸ. بۇل ٶزگەرٸستەر 2022 جىلعى قاڭتار وقيعالارىنا جاۋاپ رەتٸندە قابىلداندى, ول وقيعالار ەلەۋمەتتٸك جارىلىستاردىڭ الدىن الۋ ٷشٸن رەفورمالاردىڭ قاجەتتٸگٸن كٶرسەتكەن ەدٸ. ەكونوميكالىق تۇرعىدان العاندا, مۇنداي رەفورما بيلٸككە دەگەن قوعام سەنٸمٸن ارتتىردى, سەبەبٸ ول ديالوگقا دايىندىقتى كٶرسەتتٸ: رەفەرەندۋمعا قاتىسۋ كٶرسەتكٸشٸ 68%-دان اسىپ, قولداۋ دەڭگەيٸ 77%-دى قۇرادى, بۇل ٶزگەرٸستەردٸڭ زاڭدىلىعىن دەلەلدەيدٸ. ەدٸلەت پەن اشىقتىق قاعيداتتارىنىڭ ەنگٸزٸلۋٸ سەنٸم دەڭگەيٸن كٶتەرٸپ, ەكونوميكالىق بەلسەندٸلٸكتٸ ىنتالاندىردى – ازاماتتار مەن ينۆەستورلار ٷشٸن بولجامدىلىق ارتا تٷستٸ. دەگەنمەن, سىن-قاتەرلەر ەلٸ دە بار: رەفورمالاردى تولىق جٷزەگە اسىرۋ ۋاقىتتى تالاپ ەتەدٸ, ال ولاردىڭ ورىندالۋىن قاداعالاۋ ورنىقتى سەنٸمنٸڭ كەپٸلٸ بولادى.
پرەزيدەنت سونداي-اق قايتا سايلانۋسىز جەتٸجىلدىق پرەزيدەنتتٸك ماندات, بيلٸكتەگٸ تۋىستىققا تىيىم جەنە پارلامەنت رٶلٸن كٷشەيتۋ سەكٸلدٸ بٸرقاتار جاڭاشىلدىقتاردى ەرەكشە اتاپ ٶتتٸ. سٸزدٸڭ ويىڭىزشا, وسى ٶزگەرٸستەردٸڭ قايسىسى قازاقستاننىڭ بولاشاعى ٷشٸن ماڭىزدىراق?
جاڭا ەنگٸزٸلگەن نورمالاردىڭ ٸشٸندە, مەنٸڭ ويىمشا, قازاقستاننىڭ بولاشاعى ٷشٸن پارلامەنت رٶلٸن كٷشەيتۋ اسا ماڭىزدى. بۇل كٶپدەڭگەيلٸ مەملەكەتتٸك باسقارۋ مەن بيلٸك تارماقتارىنىڭ تەڭگەرٸمٸن قالىپتاستىرۋعا نەگٸز قالايدى. ساياساتتانۋشى رەتٸندە مەن مۇنى بيلٸكتٸڭ شامادان تىس شوعىرلانۋىن بولدىرماۋدىڭ جەنە ۇلتتىق مەسەلەلەر بويىنشا پٸكٸرتالاستى ىنتالاندىرۋدىڭ كٸلتٸ دەپ سانايمىن. قايتا سايلانۋ قۇقىعىنسىز جەتٸجىلدىق پرەزيدەنتتٸك ماندات ەليتالاردىڭ اۋىسۋىن قامتاماسىز ەتٸپ, توقىراۋ قاۋپٸن ازايتادى, الايدا ونىڭ ەسەرٸ پارلامەنتتٸڭ كٷشتٸ باقىلاۋ تەتٸكتەرٸنسٸز شەكتەۋلٸ بولماق. بيلٸككە تۋىستىق قاتىناستاردى (نەپوتيزم) ەنگٸزۋگە تىيىم سالۋ – جەمقورلىقپەن كٷرەستە شەشۋشٸ قادام, ول ەكونوميكاعا تٸكەلەي ەسەر ەتەدٸ: باعالاۋلار بويىنشا, نەپوتيزم مەملەكەتتٸك باسقارۋدىڭ تيٸمدٸلٸگٸن تٶمەندەتٸپ, ينۆەستورلاردى ٷركٸتەدٸ. جيناقتاي كەلگەندە, بۇل ٶزگەرٸستەر «ەدٸلەتتٸ قازاقستانعا» كٶشۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ, بٸراق ولاردىڭ تابىسى ينستيتۋتسيونالدى ٸسكە اسىرۋ مەن قوعامدىق باقىلاۋعا بايلانىستى. ەكونوميكالىق تۇرعىدان العاندا, ولار مەملەكەتتٸك باسقارۋدىڭ ساپاسىن جاقسارتۋ ارقىلى ەلدٸڭ بەسەكەگە قابٸلەتتٸلٸگٸن ارتتىرىپ, تٸكەلەي ينۆەستيتسييالار تارتۋعا جەنە مۇنايعا تەۋەلدٸلٸكتٸ ازايتا وتىرىپ, ەكونوميكانى ەرتاراپتاندىرۋعا جول اشادى.
