Prezident Qasym-Jomart Toqaevtyń halyqaralyq arenadaǵy bastamalary sońǵy jyldary Qazaqstannyń syrtqy saiasi brendine ainaldy. Beibitshilik, senim jáne kópjaqty diplomatiiany ilgeriletý – Toqaev kezeńindegi syrtqy saiasattyń baǵanaly tirekteriniń biri. Ashhabadta ótken Beibitshilik pen senimniń halyqaralyq jylyna arnalǵan forýmǵa Memleket basshysynyń qatysýy osy baǵyttaǵy Qazaqstannyń rólin taǵy bir márte aiqyn kórsetti.
BUU aiasyndaǵy bastamalardy qoldaý, óńirlik qaýipsizdik arhitektýrasyn jańǵyrtý, halyqaralyq quqyq pen dialogty aldyńǵy orynǵa shyǵarý – Toqaevtyń halyqaralyq diskýrsta dáiekti túrde kóterip júrgen máseleleri. Qazaqstannyń senimdi, beitarap jáne jaýapty áriptes retindegi bedeli dál osyndai alańdarda qalyptasyp, tereńdei túsýde.
Túrikmenstan beitaraptyǵynyń 30 jyldyǵyna arnalǵan mereitoilyq sharalarǵa qatysýy, TMU elderimen jáne Reseimen kezdesýderi, beibitshilik bastamalary – munyń barlyǵy Toqaevtyń dialogqa negizdelgen syrtqy saiasat filosofiiasynyń júieli ári pragmatikalyq sipatyn aiqyndaidy.
Osy suhbatynda Qoja Ahmet Iasaýi atyndaǵy Halyqaralyq qazaq-túrik ýniversitetiniń rektory Janar Temirbekova Prezidenttiń bastamalarynyń halyqaralyq mańyzyna, Qazaqstannyń beibitshilik pen senimniń jahandyq kún tártibin qalyptastyrýdaǵy ornyna jáne óńirlik diplomatiianyń jańa kelbetin jasaýǵa qosyp jatqan úlesine toqtalady.
- Qazaqstannyń belsendi syrtqy saiasi ustanymyn eskersek, Prezident Qasym-Jomart Toqaevtyń Beibitshilik pen senimniń halyqaralyq jylyna arnalǵan forýmǵa qatysýynyń mańyzy qandai?
BUU Bas Assambleiasynyń 2025 jyldy Halyqaralyq beibitshilik pen senim jyly dep jariialaýy beibitshilikti tek qaqtyǵystardyń joqtyǵy retinde emes, dialog, aldyn alý diplomatiiasy jáne ornyqty damý arqyly júzege asatyn keshendi úderis retinde túsinýdiń mańyzyn kórsetedi. Osy turǵydan alǵanda, Prezident Qasym-Jomart Toqaevtyń Ashhabadta ótken halyqaralyq forýmǵa qatysýy Qazaqstannyń belsendi ári kópvektorly syrtqy saiasatynyń kópjaqty diplomatiiamen institýtsional deńgeide ushtasqanyn aiqyn ańǵartady.
Memleket basshylary deńgeiindegi bul forým Qazaqstannyń halyqaralyq normativtik kún tártibimen úilesimdi áreket etip qana qoimai, ony óńirlik deńgeide naqty iske asyrý áleýetine ie ekenin kórsetedi. Forýmnyń mazmundyq ózegi – beibitshilik, senim jáne turaqtylyq uǵymdary – Qazaqstannyń sońǵy jyldary júieli túrde alǵa tartyp kele jatqan dialog arhitektýrasy tujyrymdamasymen tikelei úndes. Prezident Toqaevtyń jahandyq qaýipsizdik arhitektýrasyndaǵy osal tustardy eńserý úshin ujymdyq jaýapkershilik pen kópjaqty yntymaqtastyqty kúsheitý qajettigin dáiekti túrde kóterip kele jatqan ustanymy bul forýmda qaǵidattyq sabaqtastyqtyń naqty kórinisin tapty.
Sonymen qatar, forýmnyń Túrikmenstannyń turaqty beitaraptyǵynyń 30 jyldyǵymen tuspa-tus kelýi Ortalyq Aziia keńistiginde turaqtylyqty nyǵaitatyn ortaq qaǵidattar tóńireginde saiasi dialogty tereńdetýge múmkindik berdi. Túrikmenstannyń beitaraptyq saiasatynyń BUU deńgeiinde moiyndalýy bul bastamanyń aimaqtyq qana emes, jahandyq beibitshilik pen senimdi nyǵaitýdaǵy mańyzyn kórsetedi.
- Prezident Toqaevtyń bul is-sharaǵa qatysýy Qazaqstannyń halyqaralyq isterdegi jaýapty ári beitarap áriptes retindegi imidjin qalai nyǵaitady?
Prezident Toqaevtyń forýmǵa qatysýy Qazaqstannyń halyqaralyq isterdegi jaýapty ári beitarap seriktes retindegi imidjin birneshe deńgeide nyǵaitady. Eń aldymen, mundai alańdar jahandyq syn-qaterlerdi birlesip talqylaityn kópjaqty diplomatiianyń mańyzdy tetigi sanalady. Qazaqstannyń joǵary deńgeidegi qatysýy eldiń BUU qaǵidattaryna adaldyǵyn jáne beibitshilikke negizdelgen kópjaqty yntymaqtastyqty qoldaitynyn aiqyn kórsetedi.
Ekinshiden, kópvektorly syrtqy saiasat sheńberinde Qazaqstannyń beitarap ári teńgerimdi ustanymy halyqaralyq qaýymdastyqtyń elge degen senimin arttyrady. Bul saiasat geosaiasi bloktarǵa birjaqty táýeldi bolmai, ózara syilastyq pen teń quqyqqa negizdelgen qarym-qatynastardy damytýǵa múmkindik beredi.
Úshinshiden, mundai forýmdarǵa belsendi qatysý Qazaqstannyń jahandyq saiasi brendin – beibitshilik, senim jáne turaqty damý salalaryndaǵy bastamashyl ári senimdi memleket retindegi bedelin kúsheitedi. Bul Qazaqstannyń belgili bir lagerdiń emes, jaýapty ári konstrýktivti seriktestiń rólin tańdaǵanyn naqty kórsetedi.
- Túrikmenstan beitaraptyǵynyń 30 jyldyǵyna arnalǵan mereitoilyq sharalarǵa Qazaqstan basshysynyń qatysýynyń simvolizmi nede?
Prezident Qasym-Jomart Toqaevtyń Túrikmenstannyń turaqty beitaraptyǵynyń 30 jyldyǵyna arnalǵan is-sharalarǵa qatysýy tereń saiasi-diplomatiialyq mánge ie. Bul qadam Qazaqstannyń kórshiles memleketterdiń syrtqy saiasi tańdaýyna qurmetpen qaraitynyn jáne halyqaralyq quqyq sheńberinde moiyndalǵan qaǵidattardy qoldaitynyn bildiredi.
Sonymen birge bul qatysý Ortalyq Aziiadaǵy turaqtylyq pen saiasi úilesimdilikti nyǵaitýǵa baǵyttalǵan ortaq kózqarastyń belgisi. Qazaqstan men Túrikmenstan ártúrli syrtqy saiasi modelderdi ustanǵanymen, olardy beibitshilikke, egemendikke qurmet pen dialogqa negizdelgen ortaq qundylyqtar biriktiredi. Osy turǵydan alǵanda, Qazaqstan beitaraptyqty tek ulttyq saiasat emes, aimaqtyq turaqtylyqty qamtamasyz etetin mańyzdy faktor retinde qabyldaitynyn ańǵartady.
Bul simvolikalyq qadam Qazaqstannyń Ortalyq Aziiadaǵy úilestirýshi jáne jaýapty aktor retindegi strategiiasymen tolyq sáikes keledi. El aimaqtyq kóshbasshylyqty kúsh kórsetý arqyly emes, senimge, saiasi danalyqqa jáne ózara qurmetke negizdelgen diplomatiia arqyly júzege asyrýdy kózdeitinin kórsetip otyr.
- Dialog pen turaqtylyqty ilgeriletýge baǵyttalǵan Prezident Toqaevtyń saiasaty qanshalyqty júieli jáne birizdi?
Prezident Toqaevtyń dialog pen turaqtylyqty ilgeriletýge baǵyttalǵan saiasaty júieli ári ishki logikalyq birizdiligimen erekshelenedi. Memleket basshysy bul ustanymdy qysqa merzimdi saiasi koniýnktýraǵa emes, halyqaralyq quqyq normalaryna, kópjaqty diplomatiia qaǵidattaryna jáne uzaq merzimdi turaqtylyq múddelerine súiene otyryp qalyptastyrdy.
Dialogqa basymdyq berý tek ritorika deńgeiinde emes, naqty diplomatiialyq tájiribede de kórinis tabýda. Qazaqstan halyqaralyq jáne óńirlik alańdarda pikir almasý, senim sharalaryn damytý jáne qaishylyqtardy beibit jolmen retteý bastamalaryn turaqty túrde qoldap keledi. Bul tásil eldiń syrtqy saiasattaǵy boljamdylyǵyn arttyryp, Qazaqstandy kúrdeli geosaiasi jaǵdaida da konstrýktivti ustanym ustana alatyn seriktes retinde tanytady.
Sonymen qatar, bul saiasat ishki reformalar men syrtqy bastamalardyń ózara sabaqtastyǵymen sipattalady. Prezident Toqaev eldiń ornyqty damýyn halyqaralyq senimniń negizgi alǵysharty retinde qarastyryp, ishki jańǵyrýdy syrtqy beibit bastamalarmen bailanystyrady.
- Beibitshilik, senim jáne turaqty damý máseleleri boiynsha TMU elderiniń ortaq ustanymyn qalyptastyrýda Qazaqstannyń, atap aitqanda Toqaevtyń róli qanshalyqty mańyzdy?
Beibitshilik, senim jáne turaqty damý máseleleri boiynsha Túrki memleketteri uiymy aiasynda ortaq ustanym qalyptastyrýda Qazaqstannyń róli airyqsha. El TMU kún tártibin pragmatikalyq, inkliýzivti jáne uzaq merzimdi maqsattarǵa baǵyttaýǵa umtylyp keledi.
Prezident Qasym-Jomart Toqaev túrki yntymaqtastyǵyn tek mádeni-tarihi ólshemdermen shektemei, ony qaýipsizdik, turaqty damý jáne senim sharalary siiaqty zamanaýi halyqaralyq máselelermen tolyqtyrýdy dáiekti túrde qoldap keledi. Prezident Toqaevtyńbastamalary TMU-ny deklarativti alańnan praktikalyq ózara is-qimyl formatyna kóshirýge baǵyttalǵan.
Qazaqstannyń bul úderistegi yqpaly onyń teńgerimdi ári deldaldyq áleýetimen tyǵyz bailanysty. El túrki áleminiń ishki birligin nyǵaita otyryp, uiymdy jahandyq beibitshilikke úles qosatyn ashyq ári túsinikti platforma retinde damytýǵa umtylady.
- Toqaevtyń túrki memleketteriniń jáne Reseidiń basshylarymen kezdesýi óńirlik úilestirý men ózara is-qimylǵa qalai áser etýi múmkin?
Prezident Toqaevtyń túrki memleketteri men Resei basshylarymen ótkizgen kezdesýleri óńirlik úilestirýdi kúsheitýge baǵyttalǵan mańyzdy saiasi signal ekeni anyq. Bul Qazaqstannyń teńgerimdi jáne pragmatikalyq syrtqy saiasatyn aiqyn kórsetedi. Joǵary deńgeidegi tikelei dialog qazirgi kúrdeli geosaiasi jaǵdaida senimdi saqtaýdyń negizgi tetigine ainalyp otyr. Prezident Toqaevqaqtyǵystardy ýshyqtyrýdan góri olardyń aldyn alýǵa jáne ózara túsinistikti arttyrýǵa baǵyttalǵan ustanymyn dáiekti túrde kórsetip keledi. Sonymen qatar, bul kezdesýler Qazaqstannyń araǵaiyndyq jáne úilestirýshi áleýetin nyǵaitady. El diplomatiialyq bedeli men senim kapitalyna súiene otyryp, óńirlik ózara is-qimyldy júieleýge qolaily jaǵdai qalyptastyrady.
- Osyndai joǵary deńgeidegi forýmǵa qatysýdan keiin túrki yntymaqtastyǵyn keńeitý turǵysynan Qazaqstan úshin qandai múmkindikter ashylady?
Osyndai joǵary deńgeidegi halyqaralyq forýmǵa qatysý Qazaqstan úshin túrki yntymaqtastyǵyn keńeitý baǵytynda birqatar jańa saiasi jáne institýtsional múmkindikter ashady. Eń aldymen, bul Qazaqstannyń Túrki memleketteri uiymy aiasyndaǵy bastamashyl rólin kúsheitip, ortaq kún tártibin qalyptastyrýdaǵy yqpalyn arttyrady. Forým barysynda kóteriletin beibitshilik, senim jáne turaqty damý máseleleri túrki elderi úshin de ózekti bolǵandyqtan, Qazaqstan osy taqyryptardy túrki yntymaqtastyǵynyń strategiialyq baǵytymen úilestirýge múmkindik alady.
Mundai alańdardan keiin Qazaqstan túrki memleketteri arasyndaǵy ózara is-qimyldy tek mádeni-gýmanitarlyq deńgeide ǵana emes, qaýipsizdik, diplomatiialyq úilestirý jáne halyqaralyq uiymdar sheńberindegi ózara qoldaý baǵyttarynda tereńdetýge qolaily jaǵdaiǵa ie bolady. Prezident Toqaevtyń kópjaqty formattardaǵy belsendiligi Qazaqstandy túrki álemi ishinde halyqaralyq dialogty syrtqy seriktestermen bailanystyra alatyn memleket retinde kórsetedi. Bul óz kezeginde OTG-nyń halyqaralyq bedelin arttyryp, ony jahandyq úderisterge beiimdelgen yqpaldy platformaǵa ainaldyrýǵa yqpal etedi.
Sonymen qatar, forýmnan keiingi kezeń Qazaqstan úshin túrki yntymaqtastyǵyn praktikalyq mazmunmen tolyqtyrý múmkindigin keńeitedi. Ortaq jobalardy iske asyrý, kelisilgen ustanymdardy halyqaralyq deńgeide ilgeriletý jáne óńirlik turaqtylyqqa qatysty úilestirilgen kózqaras qalyptastyrý osy múmkindikterdiń qatarynda. Qazaqstan bul úderiste biriktirýshi ári úilestirýshi ról atqara otyryp, túrki memleketteriniń yntymaqtastyǵyn básekelestik emes, ózara tolyqtyrý men senimge negizdelgen formatta damytýǵa jaǵdai jasai alady.
Elimizge berer múmkindikteri de kóp. Qysqasy,Qazaqstan úshin jańa ekonomikalyq, mádeni jáne tehnologiialyq seriktestik múmkindikteri ashylady. Ortaq kólik dálizderi men tranzittik infraqurylymdardy damytý, tsifrlyq transformatsiia jáne bilim berý jobalary siiaqty baǵyttarda birlesken bastamalardy kúsheitýge negiz qalyptasady. Qazaqstan óziniń geosaiasi ornalasýy men saiasi turaqtylyǵyn paidalana otyryp, túrki keńistiginde kólik dálizderi men tranzittik infraqurylym turǵysynan hab rólin atqara alady. Bul óz kezeginde eldiń ekonomikalyq damýyna tikelei áser etetin uzaq merzimdi investitsiialar men jańa naryqtarǵa shyǵý múmkindikterin keńeitedi.
- Halyqaralyq arenada Prezident Toqaev usynǵan beibitshilik pen senimdi nyǵaitýǵa qatysty qai bastamalar eń ózekti jáne mańyzdy dep sanaisyz?
Halyqaralyq arenada Prezident Qasym-Jomart Toqaev usynǵan beibitshilik pen senimdi nyǵaitýǵa qatysty bastamalar ózektiligimen jáne júieli tujyrymdamalyq negizimen erekshelenedi. Solardyń ishinde kópjaqty diplomatiiany jańǵyrtý, halyqaralyq quqyqtyń ámbebap qaǵidattaryn saqtaý jáne BUU-nyń ortalyq úilestirýshi rólin kúsheitýge baǵyttalǵan kózqaras erekshe mańyzǵa ie. Memleket basshysy qazirgi halyqaralyq qatynastardaǵy senim daǵdarysyn eńserý úshin kúshke emes, kelissózder men dialogqa negizdelgen tásildi dáiekti túrde alǵa tartyp keledi.
Airyqsha nazar aýdarýǵa turarlyq bastamalardyń biri óńirlik jáne jahandyq deńgeide senim sharalaryn damytý ideiasy. Qazaqstannyń Aziiadaǵy ózara is-qimyl jáne senim sharalary jónindegi keńeske (AÓSShK) uzaq jyldar boiy kórsetip kele jatqan qoldaýy Prezident Toqaev kezeńinde de mazmundyq turǵydan jalǵasyn tapty. Bul bastama senimdi tek saiasi málimdemeler arqyly emes, institýtsional tetikter, turaqty dialog alańdary jáne praktikalyq yntymaqtastyq arqyly nyǵaitýdyń mańyzyn kórsetedi.
Sonymen qatar, Prezident Toqaevtyń beibitshilik pen turaqty damýdy ózara tyǵyz bailanysty uǵymdar retinde qarastyrýy halyqaralyq qaýymdastyq úshin ózekti usynys. Ol qaýipsizdik máselelerin áleýmettik-ekonomikalyq damý, klimattyq turaqtylyq jáne inkliýzivti ósimnen bólip qarastyrý múmkin emestigin atap ótedi. Osy turǵydan alǵanda, Toqaevtyń bastamalary Qazaqstandy halyqaralyq arenada tek beibitshilikke shaqyratyn emes, ony uzaq merzimdi negizde qamtamasyz etý joldaryn usynatyn jaýapty ári oilastyrylǵan seriktes retinde tanytady.
- Ǵalamdyq qaýipsizdik pen memleketaralyq dialogty kúsheitý jónindegi Toqaevtyń usynystary halyqaralyq qaýymdastyqta qanshalyqty qoldaý tabýda? Bul baǵytta qandai máseleler negizgi bolyp tur?
Prezident Qasym-Jomart Toqaevtyń ǵalamdyq qaýipsizdik pen memleketaralyq dialogty kúsheitý jónindegi usynystary halyqaralyq qaýymdastyqta negizinen oń qabyldanyp, konstrýktivti bastamalar retinde baǵalanýda. Onyń kópjaqty diplomatiiany qoldaý, BUU-nyń úilestirýshi rólin kúsheitý jáne halyqaralyq quqyq qaǵidattaryn saqtaý jónindegi ustanymdary kóptegen memleketterdiń resmi ustanymdarymen úndes keledi. Ásirese orta jáne shaǵyn derjavalar úshin Qazaqstan usynǵan dialogqa negizdelgen tásil halyqaralyq turaqsyzdyq jaǵdaiynda balama ári teńgerimdi jol retinde qarastyrylady.
Halyqaralyq qoldaýdyń deńgeii Toqaevtyń usynystarynyń ideologiialyq emes, praktikalyq sipatymen de bailanysty. Qazaqstan bastamalary qaqtyǵystardy birjaqty baǵalaýdan nemese tarap tańdaýdan góri, senimdi qalpyna keltirý, kommýnikatsiia arnalarynyń úzilmeýin qamtamasyz etý jáne kelissózder júrgizýge jaǵdai jasaýǵa baǵyttalǵan.
Osy baǵyttaǵy negizgi máselelerdiń qatarynda geosaiasi poliarizatsiianyń tereńdeýi, senim tapshylyǵy jáne halyqaralyq institýttardyń tiimdiligine qatysty pikirtalastar áli de bar. Prezident Toqaev bul túitkilderdi ashyq moiyndai otyryp, olardy eńserýdiń jalǵyz joly retinde inkliýzivti dialogty, ózara qurmetti jáne kezeń-kezeńimen senimdi qalpyna keltirýdi usynady. Halyqaralyq qaýymdastyqta bul kózqaras tolyq konsensýsqa áli ainalmasa da, ol jahandyq qaýipsizdik arhitektýrasyn jańǵyrtý jónindegi pikirtalastarda mańyzdy ári yqpaldy intellektýaldyq úles retinde qabyldanyp otyr.
