Elimizde qoǵamdyq tamaqtaný naryǵy ósip keledi, alaida negizgi úles fastfýdqa tiesili. Bul týraly Qazaq Expert Club sarapshysy, taǵam qaýipsizdigi jónindegi maman Laýra Aýteleeva málimdedi, dep habarlaidy Dalanews.kz.
Sarapshynyń dereginshe, 2025 jyldyń alǵashqy jartyjyldyǵynda elimizdegi qoǵamdyq tamaqtaný kásiporyndarynyń ainalymy ótken jyldyń osy kezeńimen salystyrǵanda 10 paiyz artqan. Ósim negizinen Almaty men Astana qalalarynyń esebinen tirkelgen. Alaida naryqtaǵy jalpy tabystyń 40–45 paiyzy fastfýdqa tiesili.
Qazirgi tańda Qazaqstandaǵy qoǵamdyq tamaqtaný oryndarynyń shamamen 28,9 paiyzy fastfýd formatynda jumys isteidi. Iaǵni eldegi ár úshinshi meiramhana nemese dámhana osy segmentke jatady.
Al "paidaly" nemese teńgerimdi fastfýdtyń úlesi mardymsyz, bar bolǵany 3–4 paiyz. Saraptamalyq baǵalaýlarǵa sáikes, bul kórsetkish 3–5 paiyzdan aspaidy. Eger júieli ózgerister jasalmasa, 2030 jylǵa qarai onyń úlesi 7–8 paiyzdan joǵary bolmaidy.
Paidaly taǵam nege kenje qalyp otyr?
Laýra Aýteleevanyń aitýynsha, paidaly ári sapaly taǵam usynatyn formattardyń damýyna birqatar qurylymdyq kedergiler tosqaýyl bolyp otyr.
Olardyń qatarynda eń aldymen ózindik qunnyń joǵary bolýy bar. Sapaly shikizat, saqtaý merziminiń qysqalyǵy jáne turaqty jetkizilim qajettiligi mundai taǵamdy jappai fastfýdqa qaraǵanda 25–40 paiyzǵa qymbat etedi.
Sonymen qatar sala importqa qatty táýeldi. Jergilikti ónim bolǵannyń ózinde, kóptegen qospa shetelden ákelinedi. Buǵan sýperfýdtar, qantsyz tuzdyqtar, ósimdik mailary men arnaiy qospalar jatady.
Sózinshe, taǵy bir másele infraqurylymnyń álsizdigi. Shikizatty óńdeý, salqyndatylǵan logistika, ónimniń qadaǵalaný júiesi sekildi tizbektiń barlyq kezeńinde olqylyqtar bar.
Buǵan qosa, baǵa turǵysynan ádiletsiz báseke qalyptasqan. Jappai fastfýd arzan shikizatqa, dám kúsheitkishter men uzaq saqtalatyn qospalarǵa súienedi.
Densaýlyq pen ekonomikaǵa áseri
Sarapshy ýltraóńdelgen taǵamdardyń kaloriiasy joǵary, al taǵamdyq qundylyǵy tómen ekenin eskertedi. Mundai ónimderde qant, tuz jáne transmai mólsheri shamadan tys bolady.
Bul úrdis Qazaqstandaǵy resmi statistikadan da baiqalady. 2024 jyly semizdikke shaldyqqan adamdar sany 9 122 jaǵdaiǵa jetip, bir jylda shamamen 3 paiyzǵa artqan. Júrek-qan tamyrlary aýrýlary 3,74 mln jaǵdaidy qurap, 5 paiyzǵa ósken. Al I tipti qant diabeti 100 myń adamǵa shaqqanda 328,3 jaǵdaiǵa jetip, 6 paiyzǵa kóbeigen.
Laýra Aýteleeva fastfýdtyń keń taralýy tek tamaqtaný ádetterine ǵana emes, bolashaqtaǵy densaýlyq saqtaý shyǵyndarynyń ósýine de tikelei áser etetinin atap ótti. Sonymen qatar importqa táýeldiliktiń kúsheiýi valiýta baǵamynyń qubylýyna, baǵanyń ósýine jáne biznestiń turaqsyzdyǵyna ákelýi múmkin.
Sheshimi bar ma?
Sarapshynyń pikirinshe, paidaly tamaqtaný modeline kóshý úshin keshendi tásil qajet. Atap aitqanda, "fermer – óńdeý – qoǵamdyq tamaqtaný" tizbegin qalyptastyrý baǵany tómendetip, sapany arttyrýǵa múmkindik beredi. Sondai-aq sýbsidiialar men memlekettik qoldaý tetikteri mańyzdy ról atqarady.
"Tutynýshy paidaly taǵamnyń nege qymbat ekenin jáne onyń naqty qandai paidasy bar ekenin túsinýi tiis", - deidi Laýra Aýteleeva.
Ol mysal retinde AQSh tájiribesin keltirdi. FDA usynǵan jańa talaptar tym qatań bolǵandyqtan, USDA derekqoryndaǵy jemisterdiń 58 paiyzy men kókónisterdiń 35 paiyzy "paidaly" sanatyna sáikes kelmegen. Bul taǵam standarttaryn ázirleýde ǵalym-dietologtardyń qatysýy jáne jergilikti erekshelikterdi eskerý qanshalyqty mańyzdy ekenin kórsetedi.