Elimizde qoǵamdyq tamaqtaný naryǵy ósip keledi, alaıda negizgi úles fastfýdqa tıesili. Bul týraly Qazaq Expert Club sarapshysy, taǵam qaýipsizdigi jónindegi maman Laýra Aýteleeva málimdedi, dep habarlaıdy Dalanews.kz.
Sarapshynyń dereginshe, 2025 jyldyń alǵashqy jartyjyldyǵynda elimizdegi qoǵamdyq tamaqtaný kásiporyndarynyń aınalymy ótken jyldyń osy kezeńimen salystyrǵanda 10 paıyz artqan. Ósim negizinen Almaty men Astana qalalarynyń esebinen tirkelgen. Alaıda naryqtaǵy jalpy tabystyń 40–45 paıyzy fastfýdqa tıesili.
Qazirgi tańda Qazaqstandaǵy qoǵamdyq tamaqtaný oryndarynyń shamamen 28,9 paıyzy fastfýd formatynda jumys isteıdi. Iaǵnı eldegi ár úshinshi meıramhana nemese dámhana osy segmentke jatady.
Al "paıdaly" nemese teńgerimdi fastfýdtyń úlesi mardymsyz, bar bolǵany 3–4 paıyz. Saraptamalyq baǵalaýlarǵa sáıkes, bul kórsetkish 3–5 paıyzdan aspaıdy. Eger júıeli ózgerister jasalmasa, 2030 jylǵa qaraı onyń úlesi 7–8 paıyzdan joǵary bolmaıdy.
Paıdaly taǵam nege kenje qalyp otyr?
Laýra Aýteleevanyń aıtýynsha, paıdaly ári sapaly taǵam usynatyn formattardyń damýyna birqatar qurylymdyq kedergiler tosqaýyl bolyp otyr.
Olardyń qatarynda eń aldymen ózindik qunnyń joǵary bolýy bar. Sapaly shıkizat, saqtaý merziminiń qysqalyǵy jáne turaqty jetkizilim qajettiligi mundaı taǵamdy jappaı fastfýdqa qaraǵanda 25–40 paıyzǵa qymbat etedi.
Sonymen qatar sala ımportqa qatty táýeldi. Jergilikti ónim bolǵannyń ózinde, kóptegen qospa shetelden ákelinedi. Buǵan sýperfýdtar, qantsyz tuzdyqtar, ósimdik maılary men arnaıy qospalar jatady.
Sózinshe, taǵy bir másele ınfraqurylymnyń álsizdigi. Shıkizatty óńdeý, salqyndatylǵan logıstıka, ónimniń qadaǵalaný júıesi sekildi tizbektiń barlyq kezeńinde olqylyqtar bar.
Buǵan qosa, baǵa turǵysynan ádiletsiz báseke qalyptasqan. Jappaı fastfýd arzan shıkizatqa, dám kúsheıtkishter men uzaq saqtalatyn qospalarǵa súıenedi.
Densaýlyq pen ekonomıkaǵa áseri
Sarapshy últraóńdelgen taǵamdardyń kalorıasy joǵary, al taǵamdyq qundylyǵy tómen ekenin eskertedi. Mundaı ónimderde qant, tuz jáne transmaı mólsheri shamadan tys bolady.
Bul úrdis Qazaqstandaǵy resmı statısıkadan da baıqalady. 2024 jyly semizdikke shaldyqqan adamdar sany 9 122 jaǵdaıǵa jetip, bir jylda shamamen 3 paıyzǵa artqan. Júrek-qan tamyrlary aýrýlary 3,74 mln jaǵdaıdy qurap, 5 paıyzǵa ósken. Al I tıpti qant dıabeti 100 myń adamǵa shaqqanda 328,3 jaǵdaıǵa jetip, 6 paıyzǵa kóbeıgen.
Laýra Aýteleeva fastfýdtyń keń taralýy tek tamaqtaný ádetterine ǵana emes, bolashaqtaǵy densaýlyq saqtaý shyǵyndarynyń ósýine de tikeleı áser etetinin atap ótti. Sonymen qatar ımportqa táýeldiliktiń kúsheıýi valúta baǵamynyń qubylýyna, baǵanyń ósýine jáne bıznestiń turaqsyzdyǵyna ákelýi múmkin.
Sheshimi bar ma?
Sarapshynyń pikirinshe, paıdaly tamaqtaný modeline kóshý úshin keshendi tásil qajet. Atap aıtqanda, "fermer – óńdeý – qoǵamdyq tamaqtaný" tizbegin qalyptastyrý baǵany tómendetip, sapany arttyrýǵa múmkindik beredi. Sondaı-aq sýbsıdıalar men memlekettik qoldaý tetikteri mańyzdy ról atqarady.
"Tutynýshy paıdaly taǵamnyń nege qymbat ekenin jáne onyń naqty qandaı paıdasy bar ekenin túsinýi tıis", - deıdi Laýra Aýteleeva.
Ol mysal retinde AQSH tájirıbesin keltirdi. FDA usynǵan jańa talaptar tym qatań bolǵandyqtan, USDA derekqoryndaǵy jemisterdiń 58 paıyzy men kókónisterdiń 35 paıyzy "paıdaly" sanatyna sáıkes kelmegen. Bul taǵam standarttaryn ázirleýde ǵalym-dıetologtardyń qatysýy jáne jergilikti erekshelikterdi eskerý qanshalyqty mańyzdy ekenin kórsetedi.
