Elimizdegi búgingi postmodernizatsiia protsesteri qoǵamdaǵy dinniń orny men róliniń ózgerýine alyp kelip jatyr. Dinniń mádeni jáne áleýmettik ómirdegi mańyzy qaita qaralyp, dini qaýymdastyqtardyń qoǵammen jáne memleketpen ózara árekettesý strategiialary jańasha qalyptasý ústinde ekenin de ańǵaramyz. Batystyq zertteýshiler dinniń álemdik kún tártibindegi ózektiligi qaita artyp kele jatqanyn atap ótedi. Ǵalamdaný jáne mýltikýltýralizm úderisteri aiasynda túrli dini institýttardyń rólin qaita baǵamdaý jáne olardyń beibitshilik pen birlikte ómir súrýiniń jańa joldaryn izdeý mańyzdy bolýda.
Qazaqstandaǵy dini ahýal da osy ózgeristerden tys qalyp jatqan joq. Elde ózin dindar sanaityn adamdardyń sany jyl sanap artyp keledi. Onyń ústine, dini birlestikter men ǵibadat oryndarynyń jiilegeni baiqalady, dini bilim berý men dintanýlyq aǵartý máseleleri jii talqylanýda. Sondai-aq dini zańnamalarǵa ózgerister engizilýde. Osyǵan bailanysty memlekettik-konfessiialyq saiasat pen qazaqstandyq zaiyrlylyq modeli qalyptasyp jatyr desek, qatelespeimiz.
Halyqtyń dindarlyǵynyń artýy
Qazaqstan Respýblikasy Mádeniet jáne aqparat ministrligine qarasty Din isteri komitetiniń 2024 jyly júrgizgen zertteýleri boiynsha, el halqynyń 86,3 paiyzy ózin dindar retinde sanaidy eken. Degenmen, dindarlyq – kópqabatty qubylys ekenin de eskerýimiz kerek, sondyqtan zertteýler adamnyń dini seniminiń tereńdigin nemese onyń áleýmettik minez-qulqyna áserin tolyq kórsete almaýy múmkin. Muny da nazarǵa alǵanymyz jón.
2021 jyly Ranking.kz portaly júrgizgen monitoringke sáikes, qazaqstandyqtardyń 67,4 paiyzy ózin dindar dep tanyǵan. Biraq olardyń 40,5 paiyzy dini mindetterdi negizinen merekelerde ǵana oryndaitynyn, al 26,9 paiyzy dini rásimder men talaptardy qatań ustanatynyn aitqan.
World Values Survey baǵdarlamasynyń derekterine súiensek, 2011 jyly qazaqstandyqtardyń 21,5 paiyzy dinniń ómirlerinde mańyzdy oryn alatynyn jetkizse, 2018 jyly bul kórsetkish 28,7 paiyzǵa deiin óskenin kóremiz.
Konfessiialyq quramnyń ózgerýi
2009 jylǵy halyq sanaǵy boiynsha, Qazaqstan halqynyń 70,2 paiyzy ózderin musylman, 26,3 paiyzy hristian dinderiniń ókilderi dep ataǵan. Al 2021 jylǵy sanaq málimetterine sáikes, islam dinin ustanatyndar qatary 69,3 paiyzdy, hristiandyqqa jatatyndar 17,2 paiyzdy quraǵan.
Búginde Qazaqstanda 130-dan astam etnos ókilderi turady. Elde 3 980 dini birlestik tirkelgen. Bul - resmi derek. Olardyń ishinde 2 832-si – islamdyq uiymdar, 347-si – pravoslavtyq qaýymdar, 93-i – katoliktik birlestikter, 593-i – protestanttyq shirkeýler, 61-i – Iegova kýágerleri, 23-i – Jańa Apostol shirkeýiniń ortalyqtary, 13-i – Krishna sanasy qoǵamdastyqtary, 7-eýi – iýdaizm qaýymdastyqtary, 6-aýy – Bahaizm ókilderi, 2-eýi – býddizm uiymdary, 2-eýi – Sońǵy kún áýlieleri shirkeýi, 1-eýi – Mýnitter qozǵalysy.
Bul sandar Qazaqstannyń mádeni sanalýandyǵyn aiqyndaidy, alaida etnokonfessiialyq qaishylyqtardyń týyndaý qaýpin de joqqa shyǵarmaidy. Muny moiyndaýymyz kerek jáne olardyń alaýyzdyǵyn týdyrmaý jolyndaǵy sharýalar áste tolastamaýy qajet.
Dini infraqurylymnyń ósýi
Jalpy, bárimiz baiqap júrgendei, Qazaqstan táýelsizdik alǵannan beri dini ǵibadat oryndarynyń sany aitarlyqtai artty. Naqty sandarǵa júginsek, meshitterdiń sany 46-dan 2 832-ge deiin ósip ketti. Hristiandyq uiymdar sany 561-den 1 119-ǵa artty. 2011 jyly eldegi dini birlestikter sany 3 088 bolsa, 2024 jyly bul kórsetkish 3 980-ge jetti.
Bul dini belsendiliktiń artýynyń aiqyn kórsetkishi bolyp tabylady.
Qazirgi tańda elimizde 14 dini oqý orny turaqty jumys isteidi. Onyń ishinde, 12-si islamdyq baǵytta (onyń ishinde «Nur-Múbarak» ýniversiteti, 9 medrese-kolledj, Qazaqstan musylmandary dini basqarmasyna (QMDB) qarasty 2 institýt) bolsa, 2-eýi – hristiandyq baǵyttaǵy (Almaty pravoslavie seminariiasy jáne «Mariia – Mater Tserkvi» katoliktik seminariiasy)
Sonymen qatar, 11 joǵary oqý orny «dintanýshy», «islamtanýshy» jáne «teolog» mamandaryn daiarlap jatyr.
Qazaqstandaǵy memlekettik-konfessiialyq qatynastar
Osy oraida, Qazaqstanda memleket pen dini uiymdar arasyndaǵy dialog nyǵaiyp keledi. Bul úrdis kelesi mysaldardan kórinedi:
- 2024 jylǵy 26-27 shildede Astanada ótken konfessiiaaralyq festival, onda dini uiymdar kásipkerlik treningter, keńester jáne qoǵamdyq is-sharalar ótkizdi.
- Dini merekeler kezinde konfessiiaaralyq quttyqtaýlar dástúrge ainaldy, máselen musylmandar men hristiandar bir-birin dini meiramdarymen quttyqtaidy.
Bul ózara syilastyq pen yntymaqtastyqtyń joǵary deńgeide ekenin baiqatady. Sonymen birge, dini uiymdar el aýmaǵyndaǵy tosynnan kelgen tabiǵi apattar kezinde de joǵary belsendilik tanytyp keledi. Aitalyq, 2022-2024 jyldardaǵy tabiǵi apattar kezinde QMDB 100 tonnadan astam gýmanitarlyq kómek uiymdastyrdy. Pravoslavie shirkeýi bolsa, ýaqytsha baspanalar jasap, muqtaj jandardyń kádesine jaratty. «Istochnik jizni» shirkeýi 2023 jyly muqtaj jandarǵa 40 mln teńge qarjylai kómek berdi.
Bul dini uiymdardyń eldegi áleýmettik-rýhani turaqtylyqqa qosqan úlesin ańǵartady. Eń bastysy, muny dini uiymdardyń birligi men uiymshyldyǵy, tatýlyǵy dep baǵalaýymyz qajet.
Dini ekstremizm men aqparattyq qaýipsizdik
Qazaqstanda radikaldy dini ideialardyń taralýyna qarsy kúres ýaqyt ótken saiyn kúsheiip keledi. Internet keńistiginde dini kontenttiń baqylaýy da arta túskenin kórip júrmiz. Bul óz kezeginde dini saýattylyqty kóterý jáne azamattardyń áleýmettik jaýapkershiligin kúsheitý qajettiligi týyndap otyrǵanyn kórsetedi.
Qazaqstan dini ekstremizm men terrorizmge qarsy kúreste zaiyrly memlekettilikti basty qaǵida retinde ustanady. Memleket konfessiialyq beitaraptyq printsipin saqtai otyryp, dini uiymdarmen ózara is-qimyldy quqyqtyq negizde júrgizýde.
Qazaqstandaǵy dini ahýaldyń negizgi úrdisteri – halyqtyń dindarlyǵynyń artýy, dini uiymdardyń kóbeiýi, memlekettik-konfessiialyq dialogtyń nyǵaiýy dep sanaimyz. Sondai-aq dini bilim berý júiesi damyp keledi, jańa oqý oryndary ashylýda. Konfessiiaaralyq kelisim saqtalýda, biraq dini ekstremizm qaýpi ózekti másele bolyp qala beredi.
Qazaqstan zaiyrly memlekettilikti ustana otyryp, konfessiiaaralyq beibitshilik pen turaqtylyqty qamtamasyz etýde.
