Qazaqstanda 3,5 mln bala qosymsha bilim berý uiymdary men úiirmelerge qatysady. Alaida bul kórsetkish barlyq balanyń birdei múmkindikke ie ekenin bildire me? Sarapshylardyń pikirinshe, otbasynyń tabysy, turǵylyqty jeri, kólik qatynasy jáne internet sapasy balanyń bilim alýyna tikelei áser etedi. Qazaq Expert Club bilim berý salasynyń sarapshysy Jazira Asanovanyń aitýynsha, másele balalardyń mektepke ártúrli daiyndyqpen kelýinde ǵana emes, olardyń arasyndaǵy aiyrmashylyqtardyń bilim berý júiesinde eskerile bermeitininde, dep habarlaidy dalanews.kz.
«Synyptaǵy balalardyń oqýlyǵy men olarǵa qoiylatyn talap birdei bolýy múmkin. Biraq sabaqtan tys ýaqytta olardyń tálimgerge qoljetimdiligi, ata-anasynyń bos ýaqyty, otbasynyń qarjylyq jaǵdaiy, kólik qatynasy men internet sapasy ártúrli. Ýaqyt óte kele osy aiyrmashylyqtar balanyń ózine degen senimine, qyzyǵýshylyǵyna jáne oqý nátijesine áser etedi», – deidi sarapshy.
3,5 mln balanyń qanshasy tegin úiirmege barady?
Sarapshy Oqý-aǵartý ministrliginiń derekterine súienip, 2025 jyldyń qorytyndysy boiynsha Qazaqstanda 3,5 mln bala qosymsha bilimmen qamtylǵanyn aitady. Onyń ishinde 2,2 mln bala tegin úiirmeler men sport sektsiialaryna qatysqan.
Bul – aitarlyqtai kórsetkish. Degenmen balalardy qosymsha bilimmen qamtý statistikasy olardyń tańdaý múmkindigi birdei ekenin kórsete almaidy.
«Eki oqýshy da statistikada úiirmege qatysýshy retinde tirkelýi múmkin. Biraq birinshisi úiiniń janyndaǵy birneshe baǵyttyń ishinen tańdaý jasai alady, al ekinshisinde bar bolǵany bir ǵana sektsiia bolýy múmkin. Keibir óńirlerde qosymsha bilim berýge arnalǵan vaýcherlik qarjylandyrý kezeginde 15 myńnan astam bala turýy múmkin. Bul suranys pen naqty qoljetimdiliktiń arasynda aiyrmashylyq bar ekenin kórsetedi», – deidi Jazira Asanova.
Bir úiirmege qatysý qansha turady?
Sarapshynyń 2026 jylǵy ashyq usynystarǵa júrgizgen taldaýyna sáikes, iri qalalardaǵy jekemenshik damytý ortalyqtarynda segiz sabaqtyń quny 25-45 myń teńge aralyǵynda. Al keibir oblys ortalyqtarynda mundai baǵdarlamalar 12-32 myń teńgeden usynylady.
Memlekettik uiymdardaǵy aqyly úiirmelerdiń baǵasy 1 200 teńgeden 15 myń teńgege deiin jetedi. Aýyldar men aýdan ortalyqtarynda ortasha baǵa 5 myń teńgeden aspaidy. Alaida bul kórsetkishterdi el boiynsha biryńǵai baǵa reitingi dep qabyldaýǵa bolmaidy. Óitkeni jekemenshik qalalyq ortalyqtar men memlekettik qosymsha bilim berý uiymdarynyń qyzmet túrleri ártúrli.
Sarapshynyń aitýynsha, shaǵyn eldi mekendegi úiirmeniń arzan bolýy balanyń ózi qalaǵan baǵytty tańdai alatynyn bildirmeidi. Máselen, aýylda tek mýzyka nemese sýret salý úiirmesi bolýy múmkin. Al bala qyzyǵatyn basqa úiirme kórshi aýdanda ornalassa, oǵan qatynaý qiynǵa soǵady.
Eger otbasy úsh úiirmege ai saiyn 25 myń teńgeden tólese, jalpy shyǵyn 75 myń teńgeni quraidy. Al tórt úiirmeniń quny 100 myń teńgege jetedi. Toǵyz oqý aiynda bir balaǵa 675-900 myń teńge jumsalady. Bul somaǵa jol aqysy, arnaiy kiim, oqý quraldary men jarystarǵa barý shyǵyndary kirmeidi.
Buǵan qosa, ata-ananyń ýaqyty da mańyzdy. Máselen, ata-ana jumystan keshki saǵat altyda shyǵady, al balanyń úiirmesi beske belgilengen. Nemese aýylǵa qatynaityn sońǵy avtobýs sabaq aiaqtalǵanǵa deiin júrip ketedi. Onlain oqytý da barlyq máseleni sheshe almaidy. Ol úshin úide turaqty internet pen qajetti qurylǵy bolýy kerek.
Erekshe bilim berý qajettiligi bar balalarǵa kómek qansha turady?
Qosymsha qoldaýdy qajet etetin balalardyń jaǵdaiy da nazar aýdarýdy talap etedi. Bir balaǵa oqý baǵdarlamasyn beiimdeý men mektep mamandarynyń kómegi qajet bolsa, ekinshisine jeke usynystarǵa sáikes turaqty túzetý-damytý sabaqtary kerek bolýy múmkin.
Sarapshy mundai kómekti balanyń qalaýy boiynsha qatysatyn qarapaiym úiirmelermen salystyrýǵa bolmaitynyn aitady. Óitkeni bul – onyń bilim berý protsesine tolyqqandy qatysýy úshin qajet qoldaý. Jeke logoped sabaǵynyń quny 5 myń teńgeden, arnaiy pedagog (defektolog) qyzmeti 8,5 myń teńgeden bastalady.
«Ár mamannan aptasyna bir ret sabaq alǵannyń ózinde, ai saiynǵy shyǵyn otbasy biýdjetine aitarlyqtai salmaq túsiredi», – deidi Jazira Asanova.
Qazaqstanda memlekettik psihologiialyq-pedagogikalyq qoldaý júiesi de jumys isteidi. Oqý-aǵartý ministrliginiń dereginshe, erekshe bilim berý qajettiligi bar 237 myńnan astam bala esepte tur. Elde 126 psihologiialyq-meditsinalyq-pedagogikalyq konsýltatsiia jáne 240 psihologiialyq-pedagogikalyq túzetý kabineti bar. Degenmen sarapshy úshin mańyzdy másele – otbasynyń qajetti kómekti qanshalyqty jyldam ala alatyny jáne oǵan jetý úshin qansha jol júrýge májbúr bolatyny.
Balalar arasyndaǵy bilim aiyrmashylyǵy qalai qalyptasady?
Frantsýz áleýmettanýshysy Per Býrde balanyń qorshaǵan ortasynan alatyn bilimi, sóileý máneri, ádetteri, mádeni tájiribesi men qarym-qatynas daǵdylaryn «mádeni kapital» uǵymymen túsindirgen. Buǵan suraq qoia bilý, oqyǵan kitapty talqylaý, beitanys ortada baǵdar tabý jáne keri bailanys suraý siiaqty daǵdylar jatady. Mundai tájiribeniń bir bóligi bala mektepke barmai turyp-aq otbasynda qalyptasady. Ýaqyt óte kele bastapqy shaǵyn aiyrmashylyqtar ulǵaiýy múmkin.
«Bala kóptegen nárseni mektepten tys ýaqytta úirenedi. Úide, dostarymen aralasqanda, úiirmelerde, kitaphanada jáne basqa da qoǵamdyq oryndarda tájiribe jinaidy. Alǵashqy sabaq onyń qyzyǵýshylyǵyn oiatyp, keiin tálimgermen jumys isteýge, tájiribe jinaýǵa, baiqaýlarǵa qatysýǵa jáne bolashaq mamandyǵyn tańdaýǵa jol ashýy múmkin. Al shalǵai aýyldaǵy bala úshin mundai múmkindikke qol jetkizýge kóbirek ýaqyt, qarajat jáne derbestik qajet bolýy múmkin. Bul onyń qabileti tómen degen sóz emes. Tek sol qabiletin damytýǵa múmkindik azdaý», – deidi sarapshy.
Halyqaralyq PISA zertteýi de balalardyń otbasyndaǵy bilim berý ortasyn eskeredi. 2000, 2009, 2018 jáne 2022 jyldardaǵy zertteýlerde oqýshylardan úiinde oqýlyqtardy eseptemegende qansha kitap bar ekeni suralǵan. Bul málimetter balanyń ósken ortasy men oqý nátijesiniń arasyndaǵy bailanysty zertteý úshin paidalanylady.
Bilim alýdaǵy alshaqtyqty qalai azaitýǵa bolady?
Sarapshynyń pikirinshe, otbasylardyń turmys jaǵdaiyn birdei etý múmkin emes. Biraq mektep pen jergilikti qaýymdastyq otbasynyń múmkindigi shekteýli balalarǵa qoldaý kórsete alady. Mysaly, oqýshy besinshi synypta bólshekterdi túsinbese, kelesi taqyrypqa kóshý onyń bilimindegi olqylyqty ózdiginen joimaidy. Birneshe jyldan keiin matematikadan qiyndyqtary turaqty máselege ainalyp, qosymsha sabaqtyń shyǵyny ata-ananyń moinyna túsýi múmkin.
Sondyqtan mektep balanyń bilimindegi olqylyqty erte anyqtap, naqty qai taqyrypty túsinbegenin anyqtaýy kerek. Odan keiin qosymsha keńes, shaǵyn toptardaǵy sabaqtar uiymdastyryp, nátijesin baqylaǵan jón. Sarapshy sapaly bilimniń negizi – mekteptegi sabaq ekenin atap ótti. Muǵalimderge sabaqqa daiyndalýǵa, oqýshylardyń nátijesin taldaýǵa, ádistemelik qoldaýǵa jáne balalardyń qajettiligine qarai oqytý tásilin beiimdeýge ýaqyt qajet.
Eger mektep bilimdegi barlyq olqylyqty otbasy óz qarajatyna túzetýi kerek dep eseptese, balalar arasyndaǵy aiyrmashylyq odan ári ulǵaia túsedi.
Jazira Asanova qosymsha bilim berý salasynda da naqty statistika jinaý qajettigin aitady. Onyń pikirinshe, málimetterdi tek oblys boiynsha emes, aýdan, aýyl jáne shaǵynaýdan deńgeiinde de qarastyrý kerek.
Atap aitqanda:
- Ár myń balaǵa shaqqanda qansha úiirme bar?
- Tegin úiirmelerge qansha bala turaqty qatysady?
- Balalar sabaqqa jetý úshin qansha ýaqyt jumsaidy?
- Otbasy vaýcher nemese maman kómegin qansha ýaqyt kútedi?
Osyndai derekter qai jerde jańa úiirme ashý, qai jerde kólik qatynasyn uiymdastyrý nemese qosymsha maman tartý qajettigin anyqtaýǵa kómektesedi.
Ata-ana men memleket ne istei alady?
Sarapshy ata-analar balasynyń ár keshin aqyly úiirmelermen toltyrýǵa mindetti emes ekenin aitady. Birge kitap oqý, oqyǵanyn talqylaý, jergilikti mádeni is-sharalarǵa qatysý, tegin oqý materialdaryn paidalaný jáne ortaq jobalar jasaý da balanyń tájiribesin keńeitedi. Buǵan qosa, ata-anasynyń ýaqyty nemese qarjysy jetispeitin otbasylarǵa kómektesetin baǵdarlamalar bar.
Mysaly, Singapýrdaǵy kidsREAD baǵdarlamasy aiasynda eriktiler áleýmettik qoldaýdy qajet etetin otbasylardyń balalarymen turaqty túrde kitap oqidy. Bul olardyń sóileý qabiletin, sózdik qoryn jáne kitapqa degen qyzyǵýshylyǵyn damytýǵa baǵyttalǵan. Sondai-aq qoǵamdyq kitaphanalarda balalar men otbasylarǵa arnalǵan sabaqtar uiymdastyrylady.
Qazaqstanda da tegin múmkindikter týraly aqparattyń qoljetimdi bolýy mańyzdy. Ata-analar memlekettik tapsyrys aiasynda qandai úiirmeler tegin ótkiziletinin jáne mektep qandai kómek usyna alatynyn bilýi kerek. Qazir mundai aqparatty ártúrli saittardan, chattardan jáne habarlandyrýlardan izdeýge, mekemelerge telefon soǵyp naqtylaýǵa týra keledi. Bul ásirese aýdan ortalyqtary men aýyl turǵyndary úshin qiyndyq týdyrýy múmkin.
Sarapshynyń aitýynsha, bul máselede mektep, jergilikti atqarýshy organdar, mádeniet mekemeleri men biznes ókilderiniń mindetteri ártúrli bolǵanymen, olardyń jumysy ózara úilesýi qajet. Mektep bilim sapasyna, balanyń oqýyndaǵy olqylyqtardy erte anyqtaýǵa jáne qajetti qoldaý kórsetýge jaýapty. Jergilikti organdar úiirmelerdiń, kólik pen qoǵamdyq keńistikterdiń qoljetimdiligin qamtamasyz etýi kerek. Al mádeniet mekemeleri men áleýmettik jaýapkershilikti sezinetin biznes uzaq merzimdi baǵdarlamalar arqyly bul jumysty tolyqtyra alady.
«Balalardyń múmkindigi teń ekenin anyqtaityn basty ólshem – ashylǵan úiirmelerdiń sany nemese barlyǵyna arnalǵan birdei sabaq kestesi emes. Eń mańyzdysy – otbasynyń tabysy men turǵylyqty jerine qaramastan, ár balanyń negizgi bilim baǵdarlamasyn meńgerýi, qajetti kómek alýy jáne ózi qyzyǵatyn baǵytta qabiletin synap kórýi.
Mundai múmkindikti tek mekteptiń nemese otbasynyń kúshimen qamtamasyz etý múmkin emes. Bul úshin bilim berý júiesi, mádeniet mekemeleri, jergilikti basqarý organdary men basqa da taraptardyń birlesken jumysy qajet. Memlekettiń mindeti – barlyq otbasynyń ómir súrý jaǵdaiyn birdei etý emes, olardyń arasyndaǵy aiyrmashylyq balalardyń bolashaǵyn aiqyndap bermeýine jaǵdai jasaý», – dep túiindedi Jazira Asanova.
