قازاقستاندا 3,5 ملن بالا قوسىمشا بٸلٸم بەرۋ ۇيىمدارى مەن ٷيٸرمەلەرگە قاتىسادى. الايدا بۇل كٶرسەتكٸش بارلىق بالانىڭ بٸردەي مٷمكٸندٸككە يە ەكەنٸن بٸلدٸرە مە? ساراپشىلاردىڭ پٸكٸرٸنشە, وتباسىنىڭ تابىسى, تۇرعىلىقتى جەرٸ, كٶلٸك قاتىناسى جەنە ينتەرنەت ساپاسى بالانىڭ بٸلٸم الۋىنا تٸكەلەي ەسەر ەتەدٸ. Qazaq Expert Club بٸلٸم بەرۋ سالاسىنىڭ ساراپشىسى جازيرا اسانوۆانىڭ ايتۋىنشا, مەسەلە بالالاردىڭ مەكتەپكە ەرتٷرلٸ دايىندىقپەن كەلۋٸندە عانا ەمەس, ولاردىڭ اراسىنداعى ايىرماشىلىقتاردىڭ بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸندە ەسكەرٸلە بەرمەيتٸنٸندە, دەپ حابارلايدى dalanews.kz.
«سىنىپتاعى بالالاردىڭ وقۋلىعى مەن ولارعا قويىلاتىن تالاپ بٸردەي بولۋى مٷمكٸن. بٸراق ساباقتان تىس ۋاقىتتا ولاردىڭ تەلٸمگەرگە قولجەتٸمدٸلٸگٸ, اتا-اناسىنىڭ بوس ۋاقىتى, وتباسىنىڭ قارجىلىق جاعدايى, كٶلٸك قاتىناسى مەن ينتەرنەت ساپاسى ەرتٷرلٸ. ۋاقىت ٶتە كەلە وسى ايىرماشىلىقتار بالانىڭ ٶزٸنە دەگەن سەنٸمٸنە, قىزىعۋشىلىعىنا جەنە وقۋ نەتيجەسٸنە ەسەر ەتەدٸ», – دەيدٸ ساراپشى.
3,5 ملن بالانىڭ قانشاسى تەگٸن ٷيٸرمەگە بارادى?
ساراپشى وقۋ-اعارتۋ مينيسترلٸگٸنٸڭ دەرەكتەرٸنە سٷيەنٸپ, 2025 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا قازاقستاندا 3,5 ملن بالا قوسىمشا بٸلٸممەن قامتىلعانىن ايتادى. ونىڭ ٸشٸندە 2,2 ملن بالا تەگٸن ٷيٸرمەلەر مەن سپورت سەكتسييالارىنا قاتىسقان.
بۇل – ايتارلىقتاي كٶرسەتكٸش. دەگەنمەن بالالاردى قوسىمشا بٸلٸممەن قامتۋ ستاتيستيكاسى ولاردىڭ تاڭداۋ مٷمكٸندٸگٸ بٸردەي ەكەنٸن كٶرسەتە المايدى.
«ەكٸ وقۋشى دا ستاتيستيكادا ٷيٸرمەگە قاتىسۋشى رەتٸندە تٸركەلۋٸ مٷمكٸن. بٸراق بٸرٸنشٸسٸ ٷيٸنٸڭ جانىنداعى بٸرنەشە باعىتتىڭ ٸشٸنەن تاڭداۋ جاساي الادى, ال ەكٸنشٸسٸندە بار بولعانى بٸر عانا سەكتسييا بولۋى مٷمكٸن. كەيبٸر ٶڭٸرلەردە قوسىمشا بٸلٸم بەرۋگە ارنالعان ۆاۋچەرلٸك قارجىلاندىرۋ كەزەگٸندە 15 مىڭنان استام بالا تۇرۋى مٷمكٸن. بۇل سۇرانىس پەن ناقتى قولجەتٸمدٸلٸكتٸڭ اراسىندا ايىرماشىلىق بار ەكەنٸن كٶرسەتەدٸ», – دەيدٸ جازيرا اسانوۆا.
بٸر ٷيٸرمەگە قاتىسۋ قانشا تۇرادى?
ساراپشىنىڭ 2026 جىلعى اشىق ۇسىنىستارعا جٷرگٸزگەن تالداۋىنا سەيكەس, ٸرٸ قالالارداعى جەكەمەنشٸك دامىتۋ ورتالىقتارىندا سەگٸز ساباقتىڭ قۇنى 25-45 مىڭ تەڭگە ارالىعىندا. ال كەيبٸر وبلىس ورتالىقتارىندا مۇنداي باعدارلامالار 12-32 مىڭ تەڭگەدەن ۇسىنىلادى.
مەملەكەتتٸك ۇيىمدارداعى اقىلى ٷيٸرمەلەردٸڭ باعاسى 1 200 تەڭگەدەن 15 مىڭ تەڭگەگە دەيٸن جەتەدٸ. اۋىلدار مەن اۋدان ورتالىقتارىندا ورتاشا باعا 5 مىڭ تەڭگەدەن اسپايدى. الايدا بۇل كٶرسەتكٸشتەردٸ ەل بويىنشا بٸرىڭعاي باعا رەيتينگٸ دەپ قابىلداۋعا بولمايدى. ٶيتكەنٸ جەكەمەنشٸك قالالىق ورتالىقتار مەن مەملەكەتتٸك قوسىمشا بٸلٸم بەرۋ ۇيىمدارىنىڭ قىزمەت تٷرلەرٸ ەرتٷرلٸ.
ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, شاعىن ەلدٸ مەكەندەگٸ ٷيٸرمەنٸڭ ارزان بولۋى بالانىڭ ٶزٸ قالاعان باعىتتى تاڭداي الاتىنىن بٸلدٸرمەيدٸ. مەسەلەن, اۋىلدا تەك مۋزىكا نەمەسە سۋرەت سالۋ ٷيٸرمەسٸ بولۋى مٷمكٸن. ال بالا قىزىعاتىن باسقا ٷيٸرمە كٶرشٸ اۋداندا ورنالاسسا, وعان قاتىناۋ قيىنعا سوعادى.
ەگەر وتباسى ٷش ٷيٸرمەگە اي سايىن 25 مىڭ تەڭگەدەن تٶلەسە, جالپى شىعىن 75 مىڭ تەڭگەنٸ قۇرايدى. ال تٶرت ٷيٸرمەنٸڭ قۇنى 100 مىڭ تەڭگەگە جەتەدٸ. توعىز وقۋ ايىندا بٸر بالاعا 675-900 مىڭ تەڭگە جۇمسالادى. بۇل سوماعا جول اقىسى, ارنايى كيٸم, وقۋ قۇرالدارى مەن جارىستارعا بارۋ شىعىندارى كٸرمەيدٸ.
بۇعان قوسا, اتا-انانىڭ ۋاقىتى دا ماڭىزدى. مەسەلەن, اتا-انا جۇمىستان كەشكٸ ساعات التىدا شىعادى, ال بالانىڭ ٷيٸرمەسٸ بەسكە بەلگٸلەنگەن. نەمەسە اۋىلعا قاتىنايتىن سوڭعى اۆتوبۋس ساباق اياقتالعانعا دەيٸن جٷرٸپ كەتەدٸ. ونلاين وقىتۋ دا بارلىق مەسەلەنٸ شەشە المايدى. ول ٷشٸن ٷيدە تۇراقتى ينتەرنەت پەن قاجەتتٸ قۇرىلعى بولۋى كەرەك.
ەرەكشە بٸلٸم بەرۋ قاجەتتٸلٸگٸ بار بالالارعا كٶمەك قانشا تۇرادى?
قوسىمشا قولداۋدى قاجەت ەتەتٸن بالالاردىڭ جاعدايى دا نازار اۋدارۋدى تالاپ ەتەدٸ. بٸر بالاعا وقۋ باعدارلاماسىن بەيٸمدەۋ مەن مەكتەپ ماماندارىنىڭ كٶمەگٸ قاجەت بولسا, ەكٸنشٸسٸنە جەكە ۇسىنىستارعا سەيكەس تۇراقتى تٷزەتۋ-دامىتۋ ساباقتارى كەرەك بولۋى مٷمكٸن.
ساراپشى مۇنداي كٶمەكتٸ بالانىڭ قالاۋى بويىنشا قاتىساتىن قاراپايىم ٷيٸرمەلەرمەن سالىستىرۋعا بولمايتىنىن ايتادى. ٶيتكەنٸ بۇل – ونىڭ بٸلٸم بەرۋ پروتسەسٸنە تولىققاندى قاتىسۋى ٷشٸن قاجەت قولداۋ. جەكە لوگوپەد ساباعىنىڭ قۇنى 5 مىڭ تەڭگەدەن, ارنايى پەداگوگ (دەفەكتولوگ) قىزمەتٸ 8,5 مىڭ تەڭگەدەن باستالادى.
«ەر ماماننان اپتاسىنا بٸر رەت ساباق العاننىڭ ٶزٸندە, اي سايىنعى شىعىن وتباسى بيۋدجەتٸنە ايتارلىقتاي سالماق تٷسٸرەدٸ», – دەيدٸ جازيرا اسانوۆا.
قازاقستاندا مەملەكەتتٸك پسيحولوگييالىق-پەداگوگيكالىق قولداۋ جٷيەسٸ دە جۇمىس ٸستەيدٸ. وقۋ-اعارتۋ مينيسترلٸگٸنٸڭ دەرەگٸنشە, ەرەكشە بٸلٸم بەرۋ قاجەتتٸلٸگٸ بار 237 مىڭنان استام بالا ەسەپتە تۇر. ەلدە 126 پسيحولوگييالىق-مەديتسينالىق-پەداگوگيكالىق كونسۋلتاتسييا جەنە 240 پسيحولوگييالىق-پەداگوگيكالىق تٷزەتۋ كابينەتٸ بار. دەگەنمەن ساراپشى ٷشٸن ماڭىزدى مەسەلە – وتباسىنىڭ قاجەتتٸ كٶمەكتٸ قانشالىقتى جىلدام الا الاتىنى جەنە وعان جەتۋ ٷشٸن قانشا جول جٷرۋگە مەجبٷر بولاتىنى.
بالالار اراسىنداعى بٸلٸم ايىرماشىلىعى قالاي قالىپتاسادى?
فرانتسۋز ەلەۋمەتتانۋشىسى پەر بۋردە بالانىڭ قورشاعان ورتاسىنان الاتىن بٸلٸمٸ, سٶيلەۋ مەنەرٸ, ەدەتتەرٸ, مەدەني تەجٸريبەسٸ مەن قارىم-قاتىناس داعدىلارىن «مەدەني كاپيتال» ۇعىمىمەن تٷسٸندٸرگەن. بۇعان سۇراق قويا بٸلۋ, وقىعان كٸتاپتى تالقىلاۋ, بەيتانىس ورتادا باعدار تابۋ جەنە كەرٸ بايلانىس سۇراۋ سيياقتى داعدىلار جاتادى. مۇنداي تەجٸريبەنٸڭ بٸر بٶلٸگٸ بالا مەكتەپكە بارماي تۇرىپ-اق وتباسىندا قالىپتاسادى. ۋاقىت ٶتە كەلە باستاپقى شاعىن ايىرماشىلىقتار ۇلعايۋى مٷمكٸن.
«بالا كٶپتەگەن نەرسەنٸ مەكتەپتەن تىس ۋاقىتتا ٷيرەنەدٸ. ٷيدە, دوستارىمەن ارالاسقاندا, ٷيٸرمەلەردە, كٸتاپحانادا جەنە باسقا دا قوعامدىق ورىنداردا تەجٸريبە جينايدى. العاشقى ساباق ونىڭ قىزىعۋشىلىعىن وياتىپ, كەيٸن تەلٸمگەرمەن جۇمىس ٸستەۋگە, تەجٸريبە جيناۋعا, بايقاۋلارعا قاتىسۋعا جەنە بولاشاق ماماندىعىن تاڭداۋعا جول اشۋى مٷمكٸن. ال شالعاي اۋىلداعى بالا ٷشٸن مۇنداي مٷمكٸندٸككە قول جەتكٸزۋگە كٶبٸرەك ۋاقىت, قاراجات جەنە دەربەستٸك قاجەت بولۋى مٷمكٸن. بۇل ونىڭ قابٸلەتٸ تٶمەن دەگەن سٶز ەمەس. تەك سول قابٸلەتٸن دامىتۋعا مٷمكٸندٸك ازداۋ», – دەيدٸ ساراپشى.
حالىقارالىق PISA زەرتتەۋٸ دە بالالاردىڭ وتباسىنداعى بٸلٸم بەرۋ ورتاسىن ەسكەرەدٸ. 2000, 2009, 2018 جەنە 2022 جىلدارداعى زەرتتەۋلەردە وقۋشىلاردان ٷيٸندە وقۋلىقتاردى ەسەپتەمەگەندە قانشا كٸتاپ بار ەكەنٸ سۇرالعان. بۇل مەلٸمەتتەر بالانىڭ ٶسكەن ورتاسى مەن وقۋ نەتيجەسٸنٸڭ اراسىنداعى بايلانىستى زەرتتەۋ ٷشٸن پايدالانىلادى.
بٸلٸم الۋداعى الشاقتىقتى قالاي ازايتۋعا بولادى?
ساراپشىنىڭ پٸكٸرٸنشە, وتباسىلاردىڭ تۇرمىس جاعدايىن بٸردەي ەتۋ مٷمكٸن ەمەس. بٸراق مەكتەپ پەن جەرگٸلٸكتٸ قاۋىمداستىق وتباسىنىڭ مٷمكٸندٸگٸ شەكتەۋلٸ بالالارعا قولداۋ كٶرسەتە الادى. مىسالى, وقۋشى بەسٸنشٸ سىنىپتا بٶلشەكتەردٸ تٷسٸنبەسە, كەلەسٸ تاقىرىپقا كٶشۋ ونىڭ بٸلٸمٸندەگٸ ولقىلىقتى ٶزدٸگٸنەن جويمايدى. بٸرنەشە جىلدان كەيٸن ماتەماتيكادان قيىندىقتارى تۇراقتى مەسەلەگە اينالىپ, قوسىمشا ساباقتىڭ شىعىنى اتا-انانىڭ موينىنا تٷسۋٸ مٷمكٸن.
سوندىقتان مەكتەپ بالانىڭ بٸلٸمٸندەگٸ ولقىلىقتى ەرتە انىقتاپ, ناقتى قاي تاقىرىپتى تٷسٸنبەگەنٸن انىقتاۋى كەرەك. ودان كەيٸن قوسىمشا كەڭەس, شاعىن توپتارداعى ساباقتار ۇيىمداستىرىپ, نەتيجەسٸن باقىلاعان جٶن. ساراپشى ساپالى بٸلٸمنٸڭ نەگٸزٸ – مەكتەپتەگٸ ساباق ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ. مۇعالٸمدەرگە ساباققا دايىندالۋعا, وقۋشىلاردىڭ نەتيجەسٸن تالداۋعا, ەدٸستەمەلٸك قولداۋعا جەنە بالالاردىڭ قاجەتتٸلٸگٸنە قاراي وقىتۋ تەسٸلٸن بەيٸمدەۋگە ۋاقىت قاجەت.
ەگەر مەكتەپ بٸلٸمدەگٸ بارلىق ولقىلىقتى وتباسى ٶز قاراجاتىنا تٷزەتۋٸ كەرەك دەپ ەسەپتەسە, بالالار اراسىنداعى ايىرماشىلىق ودان ەرٸ ۇلعايا تٷسەدٸ.
جازيرا اسانوۆا قوسىمشا بٸلٸم بەرۋ سالاسىندا دا ناقتى ستاتيستيكا جيناۋ قاجەتتٸگٸن ايتادى. ونىڭ پٸكٸرٸنشە, مەلٸمەتتەردٸ تەك وبلىس بويىنشا ەمەس, اۋدان, اۋىل جەنە شاعىناۋدان دەڭگەيٸندە دە قاراستىرۋ كەرەك.
اتاپ ايتقاندا:
- ەر مىڭ بالاعا شاققاندا قانشا ٷيٸرمە بار?
- تەگٸن ٷيٸرمەلەرگە قانشا بالا تۇراقتى قاتىسادى?
- بالالار ساباققا جەتۋ ٷشٸن قانشا ۋاقىت جۇمسايدى?
- وتباسى ۆاۋچەر نەمەسە مامان كٶمەگٸن قانشا ۋاقىت كٷتەدٸ?
وسىنداي دەرەكتەر قاي جەردە جاڭا ٷيٸرمە اشۋ, قاي جەردە كٶلٸك قاتىناسىن ۇيىمداستىرۋ نەمەسە قوسىمشا مامان تارتۋ قاجەتتٸگٸن انىقتاۋعا كٶمەكتەسەدٸ.
اتا-انا مەن مەملەكەت نە ٸستەي الادى?
ساراپشى اتا-انالار بالاسىنىڭ ەر كەشٸن اقىلى ٷيٸرمەلەرمەن تولتىرۋعا مٸندەتتٸ ەمەس ەكەنٸن ايتادى. بٸرگە كٸتاپ وقۋ, وقىعانىن تالقىلاۋ, جەرگٸلٸكتٸ مەدەني ٸس-شارالارعا قاتىسۋ, تەگٸن وقۋ ماتەريالدارىن پايدالانۋ جەنە ورتاق جوبالار جاساۋ دا بالانىڭ تەجٸريبەسٸن كەڭەيتەدٸ. بۇعان قوسا, اتا-اناسىنىڭ ۋاقىتى نەمەسە قارجىسى جەتٸسپەيتٸن وتباسىلارعا كٶمەكتەسەتٸن باعدارلامالار بار.
مىسالى, سينگاپۋرداعى kidsREAD باعدارلاماسى اياسىندا ەرٸكتٸلەر ەلەۋمەتتٸك قولداۋدى قاجەت ەتەتٸن وتباسىلاردىڭ بالالارىمەن تۇراقتى تٷردە كٸتاپ وقيدى. بۇل ولاردىڭ سٶيلەۋ قابٸلەتٸن, سٶزدٸك قورىن جەنە كٸتاپقا دەگەن قىزىعۋشىلىعىن دامىتۋعا باعىتتالعان. سونداي-اق قوعامدىق كٸتاپحانالاردا بالالار مەن وتباسىلارعا ارنالعان ساباقتار ۇيىمداستىرىلادى.
قازاقستاندا دا تەگٸن مٷمكٸندٸكتەر تۋرالى اقپاراتتىڭ قولجەتٸمدٸ بولۋى ماڭىزدى. اتا-انالار مەملەكەتتٸك تاپسىرىس اياسىندا قانداي ٷيٸرمەلەر تەگٸن ٶتكٸزٸلەتٸنٸن جەنە مەكتەپ قانداي كٶمەك ۇسىنا الاتىنىن بٸلۋٸ كەرەك. قازٸر مۇنداي اقپاراتتى ەرتٷرلٸ سايتتاردان, چاتتاردان جەنە حابارلاندىرۋلاردان ٸزدەۋگە, مەكەمەلەرگە تەلەفون سوعىپ ناقتىلاۋعا تۋرا كەلەدٸ. بۇل ەسٸرەسە اۋدان ورتالىقتارى مەن اۋىل تۇرعىندارى ٷشٸن قيىندىق تۋدىرۋى مٷمكٸن.
ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, بۇل مەسەلەدە مەكتەپ, جەرگٸلٸكتٸ اتقارۋشى ورگاندار, مەدەنيەت مەكەمەلەرٸ مەن بيزنەس ٶكٸلدەرٸنٸڭ مٸندەتتەرٸ ەرتٷرلٸ بولعانىمەن, ولاردىڭ جۇمىسى ٶزارا ٷيلەسۋٸ قاجەت. مەكتەپ بٸلٸم ساپاسىنا, بالانىڭ وقۋىنداعى ولقىلىقتاردى ەرتە انىقتاۋعا جەنە قاجەتتٸ قولداۋ كٶرسەتۋگە جاۋاپتى. جەرگٸلٸكتٸ ورگاندار ٷيٸرمەلەردٸڭ, كٶلٸك پەن قوعامدىق كەڭٸستٸكتەردٸڭ قولجەتٸمدٸلٸگٸن قامتاماسىز ەتۋٸ كەرەك. ال مەدەنيەت مەكەمەلەرٸ مەن ەلەۋمەتتٸك جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ سەزٸنەتٸن بيزنەس ۇزاق مەرزٸمدٸ باعدارلامالار ارقىلى بۇل جۇمىستى تولىقتىرا الادى.
«بالالاردىڭ مٷمكٸندٸگٸ تەڭ ەكەنٸن انىقتايتىن باستى ٶلشەم – اشىلعان ٷيٸرمەلەردٸڭ سانى نەمەسە بارلىعىنا ارنالعان بٸردەي ساباق كەستەسٸ ەمەس. ەڭ ماڭىزدىسى – وتباسىنىڭ تابىسى مەن تۇرعىلىقتى جەرٸنە قاراماستان, ەر بالانىڭ نەگٸزگٸ بٸلٸم باعدارلاماسىن مەڭگەرۋٸ, قاجەتتٸ كٶمەك الۋى جەنە ٶزٸ قىزىعاتىن باعىتتا قابٸلەتٸن سىناپ كٶرۋٸ.
مۇنداي مٷمكٸندٸكتٸ تەك مەكتەپتٸڭ نەمەسە وتباسىنىڭ كٷشٸمەن قامتاماسىز ەتۋ مٷمكٸن ەمەس. بۇل ٷشٸن بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸ, مەدەنيەت مەكەمەلەرٸ, جەرگٸلٸكتٸ باسقارۋ ورگاندارى مەن باسقا دا تاراپتاردىڭ بٸرلەسكەن جۇمىسى قاجەت. مەملەكەتتٸڭ مٸندەتٸ – بارلىق وتباسىنىڭ ٶمٸر سٷرۋ جاعدايىن بٸردەي ەتۋ ەمەس, ولاردىڭ اراسىنداعى ايىرماشىلىق بالالاردىڭ بولاشاعىن ايقىنداپ بەرمەۋٸنە جاعداي جاساۋ», – دەپ تٷيٸندەدٸ جازيرا اسانوۆا.
