Shyǵystanýshy Janat Momynqulov Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev pen Izraıl Premer-mınıstri Bınámın Netanáhý arasyndaǵy telefon arqyly sóılesýdiń óńirlik jáne jahandyq saıası mánin, Qazaqstannyń Avraam kelisimderine qosylýyn, sondaı-aq elimizdiń «orta derjava» retindegi róliniń kúsheıýin saraptady.
– Izraıl tarapynyń bastamasymen Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev pen Izraıl Premer-mınıstri Bınámın Netanáhý telefon arqyly sóılesti. Bul sıgnaldy Izraıldiń syrtqy saıası kún tártibinde jáne keńirek óńirlik kontekste Qazaqstannyń qabyldanýy turǵysynan qalaı baǵalaısyz?
– Toqaev pen Netanáhý arasyndaǵy telefon áńgimesiniń mańyzy Iran aınalasyndaǵy turaqsyzdyq jaǵdaıynda birden kórshiles elderdiń nazaryn aýdarady. Izraıl tarapynyń bastama kóterýi Qazaqstannyń qazirgi tańda Izraıl úshin tek ekijaqty yntymaqtastyq turǵysynan ǵana emes, sonymen qatar Avraam kelisimderin qosa alǵanda, óńirlik bastamalardyń keń arhıtektýrasynda perspektıvaly áriptes retinde qabyldanyp otyrǵanyn kórsetedi.Telefon baılanysynyń dál Tel-Avıv tarapynan bastalýy Qazaqstannyń Ortalyq Azıa, Taıaý Shyǵys jáne jahandyq dıplomatıalyq platformalar arasyndaǵy kópir retindegi róline degen qyzyǵýshylyqtyń artqanyn ańǵartady. Bul – Astananyń syrtqy saıası baǵytyna degen qurmettiń kúsheıip, kópqyrly dıalog formattaryna umtylysynyń moıyndalýy.
– Áńgime barysynda taraptar Qazaqstan men Izraıl arasyndaǵy kópjyldyq ári kópqyrly yntymaqtastyqtyń birtindep damyp kele jatqanyn atap ótti. Búginde bul seriktestik qaı salalarda strategıalyq sıpat alyp otyr?
– Qazaqstan–Izraıl seriktestiginiń strategıalyq ólshemi órkenıetter men óńirler arasyndaǵy dıalogty qamtıdy. Sońǵy jyldary Izraılmen yntymaqtastyq dástúrli saıası-dıplomatıalyq baılanystar sheńberinen shyǵyp, birtindep praktıkalyq ári strategıalyq mazmunǵa ıe bola bastady.
Birinshi baǵyt – energetıka jáne tehnologıalar. Izraıl kompanıalarynyń Qazaqstannyń energetıkalyq ınfraqurylymyn jańǵyrtýǵa, atap aıtqanda qubyr jelilerin monıtorıńteý, energetıkalyq júıelerdi kıberqaýipterden qorǵaý, sondaı-aq ıadrolyq otyn men bolashaq tehnologıalar salasyna qatysý múmkindigi bar.
Ekinshi baǵyt – jańartylatyn energıa kózderi men syndarly (krıtıkalyq) mıneraldar. Qazaqstan jańartylatyn energetıkanyń úlesin arttyrýǵa jáne mańyzdy shıkizat jetkizý tizbegindegi ornyn kúsheıtýge múddeli. Bul salada ızraıldik tehnologıalyq kompanıalarmen jáne Parsy shyǵanaǵynan keletin ınvestısıalarmen birlesken jobalar júzege asýy yqtımal.
Úshinshi baǵyt – logıstıka jáne kólik. Qazaqstannyń «Orta dálizi» Azıa men Eýropany baılanystyrady. Avraam kelisimderi aıasynda tehnologıalar men qarjyny tartý bul baǵyttardy jahandyq jetkizý tizbekterine tereńirek kiriktirýge múmkindik beredi.
Osy ekonomıkalyq jáne tehnologıalyq baılanystardyń jıyntyǵy ekijaqty yntymaqtastyqqa aıqyn strategıalyq sıpat beredi.
– Izraıl Premer-mınıstri Qazaqstannyń Avraam kelisimderine qosylǵany úshin Prezıdent Toqaevqa alǵys bildirdi. Bul qadamdy óńirlik dıplomatıa turǵysynan qalaı baǵalaısyz?
– Avraam kelisimderine qosylýdyń mańyzyn asyra baǵalaý qıyn. Qazaqstannyń bul qadamy taza deklaratıvti dıplomatıa sheńberinen shyqqan naqty saıası sheshim retinde qabyldandy. Izraılmen dıplomatıalyq qatynastar burynnan bar bolǵanymen, kelisimderge resmı qatysý ekonomıkalyq jáne tehnologıalyq yntymaqtastyqty keńeıtý úshin jańa saıası-quqyqtyq alań qalyptastyrady.Óńirlik dıplomatıa turǵysynan bul qadam birneshe sebeppen mańyzdy. Birinshiden, Qazaqstannyń Ortalyq Azıa, Taıaý Shyǵys jáne jahandyq beıbitshilik pen yntymaqtastyq bastamalary arasyndaǵy kópir retindegi pozısıasyn nyǵaıtady. Ekinshiden, bul qadam iri derjavalar men óńirlik bloktar arasyndaǵy yqpal úshin jahandyq báseke jaǵdaıynda jasalǵan salmaqty strategıalyq manóvr retinde qabyldanady. Avraam kelisimderi tek qatynastardy qalypqa keltirý tetigi ǵana emes, ekonomıka, qaýipsizdik jáne tehnologıa salalaryndaǵy praktıkalyq yntymaqtastyq platformasyna aınalýda.
– Qazaqstan dástúrli túrde baıypty ári pragmatıkalyq syrtqy saıasat júrgizip keledi. Osyndaı tásil Astananyń halyqaralyq dıalog bastamalaryna tabıǵı túrde kirigýine qanshalyqty múmkindik berdi?
– Qazaqstan syrtqy saıasatynyń pragmatızmi ońtústik baǵytqa qaraı qozǵalysty da qamtıdy. Keıbir sarapshylardyń skepsısine qaramastan, Taıaý Shyǵystyń mańyzy artyp keledi. Qaqtyǵystarǵa aralaspaý, ártúrli geosaıası kúsh ortalyqtarynyń múddelerin teńgerý jáne naqty nátıjege umtylý – Qazaqstannyń baıypty syrtqy saıasatynyń basty belgileri. Osy qasıetter Astanany jahandyq formattarda, sonyń ishinde Avraam kelisimderin keńeıtý bastamalarynda da, ishki jáne syrtqy turaqtylyqqa nuqsan keltirmeı, organıkalyq túrde yqpaldasýǵa múmkindik beredi. Bul tásil seriktester tarapynan senimdi kúsheıtip, Qazaqstanǵa ártúrli kúsh ortalyqtarymen qarym-qatynas ornatýda manóvr jasaýǵa keń múmkindik beredi.
– Taraptar joǵary deńgeıdegi saparlardy qosa alǵanda, belsendi baılanystardy jalǵastyrýǵa kelisti. Bul sımvolıkadan naqty iske kóshý úshin qanshalyqty mańyzdy?
– Joǵary deńgeıdegi belsendi baılanystar sımvolıkadan naqty iske ótýdiń negizgi tetigi bolyp tabylady. Saıası málimdemeler men sıgnaldardyń óz orny bar, alaıda naqty nátıjege tek tereńdetilgen jumys baılanystary, delegasıalar almasýy, tehnıkalyq-ekonomıkalyq mısıalar men ınvestısıalyq jobalar arqyly ǵana qol jetkizýge bolady. Kóshbasshylar deńgeıindegi turaqty dıalog ózara senimdi nyǵaıtyp, birlesken ekonomıkalyq bastamalardyń paıda bolýyna jol ashady.
– Jalpy alǵanda, Prezıdent Toqaev pen Qazaqstannyń «orta derjava» beınesin qalyptastyrýdaǵy úlesin qalaı baǵalaısyz?
– Baılanystardyń tereńdeýi aıasynda Qazaqstandy álemdik kúsh ortalyqtary «orta derjava» retinde barǵan saıyn moıyndaı bastady. Prezıdent Toqaevtyń basshylyǵymen Qazaqstan iri derjavalar men óńirlik bloktar arasynda tıimdi teńgerim saqtaı alatyn memleket ekenin dáleldep keledi. Bul – pragmatıkalyq syrtqy saıasattan, kópjaqty bastamalardan, óńirlik formattarǵa (mysaly, C5+1) belsendi qatysýdan jáne Avraam kelisimderi sıaqty jańa ózara is-qımyl platformalaryn ulttyq múddelerdi ilgeriletý men óńirlik turaqtylyqty nyǵaıtý maqsatynda paıdalaný daıyndyǵynan aıqyn kórinedi.
