Shyǵystanýshy Janat Momynqulov Qazaqstan Prezidenti Qasym-Jomart Toqaev pen Izrail Premer-ministri Biniamin Netaniahý arasyndaǵy telefon arqyly sóilesýdiń óńirlik jáne jahandyq saiasi mánin, Qazaqstannyń Avraam kelisimderine qosylýyn, sondai-aq elimizdiń «orta derjava» retindegi róliniń kúsheiýin saraptady.
– Izrail tarapynyń bastamasymen Qazaqstan Prezidenti Qasym-Jomart Toqaev pen Izrail Premer-ministri Biniamin Netaniahý telefon arqyly sóilesti. Bul signaldy Izraildiń syrtqy saiasi kún tártibinde jáne keńirek óńirlik kontekste Qazaqstannyń qabyldanýy turǵysynan qalai baǵalaisyz?
– Toqaev pen Netaniahý arasyndaǵy telefon áńgimesiniń mańyzy Iran ainalasyndaǵy turaqsyzdyq jaǵdaiynda birden kórshiles elderdiń nazaryn aýdarady. Izrail tarapynyń bastama kóterýi Qazaqstannyń qazirgi tańda Izrail úshin tek ekijaqty yntymaqtastyq turǵysynan ǵana emes, sonymen qatar Avraam kelisimderin qosa alǵanda, óńirlik bastamalardyń keń arhitektýrasynda perspektivaly áriptes retinde qabyldanyp otyrǵanyn kórsetedi.Telefon bailanysynyń dál Tel-Aviv tarapynan bastalýy Qazaqstannyń Ortalyq Aziia, Taiaý Shyǵys jáne jahandyq diplomatiialyq platformalar arasyndaǵy kópir retindegi róline degen qyzyǵýshylyqtyń artqanyn ańǵartady. Bul – Astananyń syrtqy saiasi baǵytyna degen qurmettiń kúsheiip, kópqyrly dialog formattaryna umtylysynyń moiyndalýy.
– Áńgime barysynda taraptar Qazaqstan men Izrail arasyndaǵy kópjyldyq ári kópqyrly yntymaqtastyqtyń birtindep damyp kele jatqanyn atap ótti. Búginde bul seriktestik qai salalarda strategiialyq sipat alyp otyr?
– Qazaqstan–Izrail seriktestiginiń strategiialyq ólshemi órkenietter men óńirler arasyndaǵy dialogty qamtidy. Sońǵy jyldary Izrailmen yntymaqtastyq dástúrli saiasi-diplomatiialyq bailanystar sheńberinen shyǵyp, birtindep praktikalyq ári strategiialyq mazmunǵa ie bola bastady.
Birinshi baǵyt – energetika jáne tehnologiialar. Izrail kompaniialarynyń Qazaqstannyń energetikalyq infraqurylymyn jańǵyrtýǵa, atap aitqanda qubyr jelilerin monitoringteý, energetikalyq júielerdi kiberqaýipterden qorǵaý, sondai-aq iadrolyq otyn men bolashaq tehnologiialar salasyna qatysý múmkindigi bar.
Ekinshi baǵyt – jańartylatyn energiia kózderi men syndarly (kritikalyq) mineraldar. Qazaqstan jańartylatyn energetikanyń úlesin arttyrýǵa jáne mańyzdy shikizat jetkizý tizbegindegi ornyn kúsheitýge múddeli. Bul salada izraildik tehnologiialyq kompaniialarmen jáne Parsy shyǵanaǵynan keletin investitsiialarmen birlesken jobalar júzege asýy yqtimal.
Úshinshi baǵyt – logistika jáne kólik. Qazaqstannyń «Orta dálizi» Aziia men Eýropany bailanystyrady. Avraam kelisimderi aiasynda tehnologiialar men qarjyny tartý bul baǵyttardy jahandyq jetkizý tizbekterine tereńirek kiriktirýge múmkindik beredi.
Osy ekonomikalyq jáne tehnologiialyq bailanystardyń jiyntyǵy ekijaqty yntymaqtastyqqa aiqyn strategiialyq sipat beredi.
– Izrail Premer-ministri Qazaqstannyń Avraam kelisimderine qosylǵany úshin Prezident Toqaevqa alǵys bildirdi. Bul qadamdy óńirlik diplomatiia turǵysynan qalai baǵalaisyz?
– Avraam kelisimderine qosylýdyń mańyzyn asyra baǵalaý qiyn. Qazaqstannyń bul qadamy taza deklarativti diplomatiia sheńberinen shyqqan naqty saiasi sheshim retinde qabyldandy. Izrailmen diplomatiialyq qatynastar burynnan bar bolǵanymen, kelisimderge resmi qatysý ekonomikalyq jáne tehnologiialyq yntymaqtastyqty keńeitý úshin jańa saiasi-quqyqtyq alań qalyptastyrady.Óńirlik diplomatiia turǵysynan bul qadam birneshe sebeppen mańyzdy. Birinshiden, Qazaqstannyń Ortalyq Aziia, Taiaý Shyǵys jáne jahandyq beibitshilik pen yntymaqtastyq bastamalary arasyndaǵy kópir retindegi pozitsiiasyn nyǵaitady. Ekinshiden, bul qadam iri derjavalar men óńirlik bloktar arasyndaǵy yqpal úshin jahandyq báseke jaǵdaiynda jasalǵan salmaqty strategiialyq maniovr retinde qabyldanady. Avraam kelisimderi tek qatynastardy qalypqa keltirý tetigi ǵana emes, ekonomika, qaýipsizdik jáne tehnologiia salalaryndaǵy praktikalyq yntymaqtastyq platformasyna ainalýda.
– Qazaqstan dástúrli túrde baiypty ári pragmatikalyq syrtqy saiasat júrgizip keledi. Osyndai tásil Astananyń halyqaralyq dialog bastamalaryna tabiǵi túrde kirigýine qanshalyqty múmkindik berdi?
– Qazaqstan syrtqy saiasatynyń pragmatizmi ońtústik baǵytqa qarai qozǵalysty da qamtidy. Keibir sarapshylardyń skepsisine qaramastan, Taiaý Shyǵystyń mańyzy artyp keledi. Qaqtyǵystarǵa aralaspaý, ártúrli geosaiasi kúsh ortalyqtarynyń múddelerin teńgerý jáne naqty nátijege umtylý – Qazaqstannyń baiypty syrtqy saiasatynyń basty belgileri. Osy qasietter Astanany jahandyq formattarda, sonyń ishinde Avraam kelisimderin keńeitý bastamalarynda da, ishki jáne syrtqy turaqtylyqqa nuqsan keltirmei, organikalyq túrde yqpaldasýǵa múmkindik beredi. Bul tásil seriktester tarapynan senimdi kúsheitip, Qazaqstanǵa ártúrli kúsh ortalyqtarymen qarym-qatynas ornatýda maniovr jasaýǵa keń múmkindik beredi.
– Taraptar joǵary deńgeidegi saparlardy qosa alǵanda, belsendi bailanystardy jalǵastyrýǵa kelisti. Bul simvolikadan naqty iske kóshý úshin qanshalyqty mańyzdy?
– Joǵary deńgeidegi belsendi bailanystar simvolikadan naqty iske ótýdiń negizgi tetigi bolyp tabylady. Saiasi málimdemeler men signaldardyń óz orny bar, alaida naqty nátijege tek tereńdetilgen jumys bailanystary, delegatsiialar almasýy, tehnikalyq-ekonomikalyq missiialar men investitsiialyq jobalar arqyly ǵana qol jetkizýge bolady. Kóshbasshylar deńgeiindegi turaqty dialog ózara senimdi nyǵaityp, birlesken ekonomikalyq bastamalardyń paida bolýyna jol ashady.
– Jalpy alǵanda, Prezident Toqaev pen Qazaqstannyń «orta derjava» beinesin qalyptastyrýdaǵy úlesin qalai baǵalaisyz?
– Bailanystardyń tereńdeýi aiasynda Qazaqstandy álemdik kúsh ortalyqtary «orta derjava» retinde barǵan saiyn moiyndai bastady. Prezident Toqaevtyń basshylyǵymen Qazaqstan iri derjavalar men óńirlik bloktar arasynda tiimdi teńgerim saqtai alatyn memleket ekenin dáleldep keledi. Bul – pragmatikalyq syrtqy saiasattan, kópjaqty bastamalardan, óńirlik formattarǵa (mysaly, C5+1) belsendi qatysýdan jáne Avraam kelisimderi siiaqty jańa ózara is-qimyl platformalaryn ulttyq múddelerdi ilgeriletý men óńirlik turaqtylyqty nyǵaitý maqsatynda paidalaný daiyndyǵynan aiqyn kórinedi.
