شىعىستانۋشى جانات مومىنقۇلوۆ قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقايەۆ پەن يزرايل پرەمەر-مينيسترى بينيامين نەتانياحۋ اراسىنداعى تەلەفون ارقىلى سويلەسۋدىڭ وڭىرلىك جانە جاھاندىق ساياسي ءمانىن، قازاقستاننىڭ اۆراام كەلىسىمدەرىنە قوسىلۋىن، سونداي-اق ەلىمىزدىڭ «ورتا دەرجاۆا» رەتىندەگى ءرولىنىڭ كۇشەيۋىن ساراپتادى.
– يزرايل تاراپىنىڭ باستاماسىمەن قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقايەۆ پەن يزرايل پرەمەر-مينيسترى بينيامين نەتانياحۋ تەلەفون ارقىلى سويلەسءتى. بۇل سيگنالدى ءيزرايلدىڭ سىرتقى ساياسي كۇن تارتىبىندە جانە كەڭىرەك وڭىرلىك كونتەكستە قازاقستاننىڭ قابىلدانۋى تۇرعىسىنان قالاي باعالايسىز؟
– توقايەۆ پەن نەتانياحۋ اراسىنداعى تەلەفون اڭگىمەسىنىڭ ماڭىزى يران اينالاسىنداعى تۇراقسىزدىق جاعدايىندا بىردەن كورشىلەس ەلدەردىڭ نازارىن اۋدارادى. يزرايل تاراپىنىڭ باستاما كوتەرۋى قازاقستاننىڭ قازىرگى تاڭدا يزرايل ءۇشىن تەك ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىق تۇرعىسىنان عانا ەمەس، سونىمەن قاتار اۆراام كەلىسىمدەرىن قوسا العاندا، وڭىرلىك باستامالاردىڭ كەڭ ارحيتەكتۋراسىندا پەرسپەكتيۆالى ارىپتەس رەتىندە قابىلدانىپ وتىرعانىن كورسەتەدى.تەلەفون بايلانىسىنىڭ ءدال تەل-اۆيۆ تاراپىنان باستالۋى قازاقستاننىڭ ورتالىق ازيا، تاياۋ شىعىس جانە جاھاندىق ديپلوماتيالىق پلاتفورمالار اراسىنداعى كوپىر رەتىندەگى رولىنە دەگەن قىزىعۋشىلىقتىڭ ارتقانىن اڭعارتادى. بۇل – استانانىڭ سىرتقى ساياسي باعىتىنا دەگەن قۇرمەتتىڭ كۇشەيىپ، كوپقىرلى ديالوگ فورماتتارىنا ۇمتىلىسىنىڭ مويىندالۋى.
– اڭگىمە بارىسىندا تاراپتار قازاقستان مەن يزرايل اراسىنداعى كوپجىلدىق ءارى كوپقىرلى ىنتىماقتاستىقتىڭ بىرتىندەپ دامىپ كەلە جاتقانىن اتاپ ءوتتى. بۇگىندە بۇل سەرىكتەستىك قاي سالالاردا ستراتەگيالىق سيپات الىپ وتىر؟
– قازاقستان–يزرايل سەرىكتەستىگىنىڭ ستراتەگيالىق ولشەمى وركەنيەتتەر مەن وڭىرلەر اراسىنداعى ديالوگتى قامتيدى. سوڭعى جىلدارى يزرايلمەن ىنتىماقتاستىق ءداستۇرلى ساياسي-ديپلوماتيالىق بايلانىستار شەڭبەرىنەن شىعىپ، بىرتىندەپ پراكتيكالىق ءارى ستراتەگيالىق مازمۇنعا يە بولا باستادى.
ءبىرىنشى باعىت – ەنەرگەتيكا جانە تەحنولوگيالار. يزرايل كومپانيالارىنىڭ قازاقستاننىڭ ەنەرگەتيكالىق ينفراقۇرىلىمىن جاڭعىرتۋعا، اتاپ ايتقاندا قۇبىر جەلىلەرىن مونيتورينگتەۋ، ەنەرگەتيكالىق جۇيەلەردى كيبەرقاۋىپتەردەن قورعاۋ، سونداي-اق يادرولىق وتىن مەن بولاشاق تەحنولوگيالار سالاسىنا قاتىسۋ مۇمكىندىگى بار.
ەكىنشى باعىت – جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرى مەن سىندارلى (كريتيكالىق) مينەرالدار. قازاقستان جاڭارتىلاتىن ەنەرگەتيكانىڭ ۇلەسىن ارتتىرۋعا جانە ماڭىزدى شيكىزات جەتكىزۋ تىزبەگىندەگى ورنىن كۇشەيتۋگە مۇددەلى. بۇل سالادا يزرايلدىك تەحنولوگيالىق كومپانيالارمەن جانە پارسى شىعاناعىنان كەلەتىن ينۆەستيسيالارمەن بىرلەسكەن جوبالار جۇزەگە اسۋى ىقتيمال.
ءۇشىنشى باعىت – لوگيستيكا جانە كولىك. قازاقستاننىڭ «ورتا ءدالىزى» ازيا مەن ەۋروپانى بايلانىستىرادى. اۆراام كەلىسىمدەرى اياسىندا تەحنولوگيالار مەن قارجىنى تارتۋ بۇل باعىتتاردى جاھاندىق جەتكىزۋ تىزبەكتەرىنە تەرەڭىرەك كىرىكتىرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
وسى ەكونوميكالىق جانە تەحنولوگيالىق بايلانىستاردىڭ جيىنتىعى ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىققا ايقىن ستراتەگيالىق سيپات بەرەدى.
– يزرايل پرەمەر-مينيسترى قازاقستاننىڭ اۆراام كەلىسىمدەرىنە قوسىلعانى ءۇشىن پرەزيدەنت توقايەۆقا العىس ءبىلدىردى. بۇل قادامدى وڭىرلىك ديپلوماتيا تۇرعىسىنان قالاي باعالايسىز؟
– اۆراام كەلىسىمدەرىنە قوسىلۋدىڭ ماڭىزىن اسىرا باعالاۋ قيىن. قازاقستاننىڭ بۇل قادامى تازا دەكلاراتيۆتى ديپلوماتيا شەڭبەرىنەن شىققان ناقتى ساياسي شەشىم رەتىندە قابىلداندى. يزرايلمەن ديپلوماتيالىق قاتىناستار بۇرىننان بار بولعانىمەن، كەلىسىمدەرگە رەسمي قاتىسۋ ەكونوميكالىق جانە تەحنولوگيالىق ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋ ءۇشىن جاڭا ساياسي-قۇقىقتىق الاڭ قالىپتاستىرادى.وڭىرلىك ديپلوماتيا تۇرعىسىنان بۇل قادام بىرنەشە سەبەپپەن ماڭىزدى. بىرىنشىدەن، قازاقستاننىڭ ورتالىق ازيا، تاياۋ شىعىس جانە جاھاندىق بەيبىتشىلىك پەن ىنتىماقتاستىق باستامالارى اراسىنداعى كوپىر رەتىندەگى پوزيسياسىن نىعايتادى. ەكىنشىدەن، بۇل قادام ءىرى دەرجاۆالار مەن وڭىرلىك بلوكتار اراسىنداعى ىقپال ءۇشىن جاھاندىق باسەكە جاعدايىندا جاسالعان سالماقتى ستراتەگيالىق ءمانوۆر رەتىندە قابىلدانادى. اۆراام كەلىسىمدەرى تەك قاتىناستاردى قالىپقا كەلتىرۋ تەتىگى عانا ەمەس، ەكونوميكا، قاۋىپسىزدىك جانە تەحنولوگيا سالالارىنداعى پراكتيكالىق ىنتىماقتاستىق پلاتفورماسىنا اينالۋدا.
– قازاقستان ءداستۇرلى تۇردە بايىپتى ءارى پراگماتيكالىق سىرتقى ساياسات جۇرگىزىپ كەلەدى. وسىنداي ءتاسىل استانانىڭ حالىقارالىق ديالوگ باستامالارىنا تابيعي تۇردە كىرىگۋىنە قانشالىقتى مۇمكىندىك بەردى؟
– قازاقستان سىرتقى ساياساتىنىڭ پراگماتيزمى وڭتۇستىك باعىتقا قاراي قوزعالىستى دا قامتيدى. كەيبىر ساراپشىلاردىڭ سكەپسيسىنە قاراماستان، تاياۋ شىعىستىڭ ماڭىزى ارتىپ كەلەدى. قاقتىعىستارعا ارالاسپاۋ، ءارتۇرلى گەوساياسي كۇش ورتالىقتارىنىڭ مۇددەلەرىن تەڭگەرۋ جانە ناقتى ناتيجەگە ۇمتىلۋ – قازاقستاننىڭ بايىپتى سىرتقى ساياساتىنىڭ باستى بەلگىلەرى. وسى قاسيەتتەر استانانى جاھاندىق فورماتتاردا، سونىڭ ىشىندە اۆراام كەلىسىمدەرىن كەڭەيتۋ باستامالارىندا دا، ىشكى جانە سىرتقى تۇراقتىلىققا نۇقسان كەلتىرمەي، ورگانيكالىق تۇردە ىقپالداسۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل ءتاسىل سەرىكتەستەر تاراپىنان سەنىمدى كۇشەيتىپ، قازاقستانعا ءارتۇرلى كۇش ورتالىقتارىمەن قارىم-قاتىناس ورناتۋدا ءمانوۆر جاساۋعا كەڭ مۇمكىندىك بەرەدى.
– تاراپتار جوعارى دەڭگەيدەگى ساپارلاردى قوسا العاندا، بەلسەندى بايلانىستاردى جالعاستىرۋعا كەلىستى. بۇل سيمۆوليكادان ناقتى ىسكە كوشۋ ءۇشىن قانشالىقتى ماڭىزدى؟
– جوعارى دەڭگەيدەگى بەلسەندى بايلانىستار سيمۆوليكادان ناقتى ىسكە ءوتۋدىڭ نەگىزگى تەتىگى بولىپ تابىلادى. ساياسي مالىمدەمەلەر مەن سيگنالداردىڭ ءوز ورنى بار، الايدا ناقتى ناتيجەگە تەك تەرەڭدەتىلگەن جۇمىس بايلانىستارى، دەلەگاسيالار الماسۋى، تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق ميسسيالار مەن ينۆەستيسيالىق جوبالار ارقىلى عانا قول جەتكىزۋگە بولادى. كوشباسشىلار دەڭگەيىندەگى تۇراقتى ديالوگ ءوزارا سەنىمدى نىعايتىپ، بىرلەسكەن ەكونوميكالىق باستامالاردىڭ پايدا بولۋىنا جول اشادى.
– جالپى العاندا، پرەزيدەنت توقايەۆ پەن قازاقستاننىڭ «ورتا دەرجاۆا» بەينەسىن قالىپتاستىرۋداعى ۇلەسىن قالاي باعالايسىز؟
– بايلانىستاردىڭ تەرەڭدەۋى اياسىندا قازاقستاندى الەمدىك كۇش ورتالىقتارى «ورتا دەرجاۆا» رەتىندە بارعان سايىن مويىنداي باستادى. پرەزيدەنت توقايەۆتىڭ باسشىلىعىمەن قازاقستان ءىرى دەرجاۆالار مەن وڭىرلىك بلوكتار اراسىندا ءتيىمدى تەڭگەرىم ساقتاي الاتىن مەملەكەت ەكەنىن دالەلدەپ كەلەدى. بۇل – پراگماتيكالىق سىرتقى ساياساتتان، كوپجاقتى باستامالاردان، وڭىرلىك فورماتتارعا (مىسالى، C5+1) بەلسەندى قاتىسۋدان جانە اۆراام كەلىسىمدەرى سياقتى جاڭا ءوزارا ءىس-قيمىل پلاتفورمالارىن ۇلتتىق مۇددەلەردى ىلگەرىلەتۋ مەن وڭىرلىك تۇراقتىلىقتى نىعايتۋ ماقساتىندا پايدالانۋ دايىندىعىنان ايقىن كورىنەدى.
