Italiia Premer-ministri Djordja Melonidiń 2025 jylǵy mamyrdaǵy Qazaqstanǵa resmi sapary simvolikalyq ári strategiialyq turǵydan tarihi oqiǵaǵa ainaldy. Bul sapar sheńberinde tuńǵysh ret «Ortalyq Aziia – Italiia» memleket basshylarynyń sammiti ótkizilip, Ortalyq Aziia aimaǵy men Italiia arasyndaǵy jańa institýtsionaldyq áriptestik formaty negizi qalandy. Prezident Qasym-Jomart Toqaev bul joǵary deńgeidegi kezdesýdi Ortalyq Aziianyń artyp kele jatqan geosaiasi mańyzdylyǵynyń aiqyn belgisi dep atap ótti.
Shynynda da, buǵan deiin syrtqy ister ministrleri deńgeiinde ǵana ótip kelgen dialogtyń memleket basshylary dárejesine kóterilýi – Italiia men óńir elderiniń jan-jaqty seriktestikti nyǵaitýǵa degen ortaq umtylysynyń kórinisi. Dj.Meloni – Ekinshi dúniejúzildik soǵystan keiingi kezeńdegi Italiianyń tuńǵysh áiel premer-ministri, ári qazirgi Eýropadaǵy yqpaldy saiasatkerlerdiń biri. Onyń bastamasymen shaqyrylǵan Astana sammiti Italiianyń Ortalyq Aziiaǵa strategiialyq qyzyǵýshylyǵy artyp otyrǵanyn kórsetti. Bul sapar men sammit Qazaqstan men Italiia arasyndaǵy 30 jyldyq diplomatiialyq qatynastardy jańa beleske shyǵaryp, eki eldiń ǵana emes, búkil óńirdiń múddesine sai keletin yntymaqtastyqty jańa deńgeide damytýǵa jol ashty.
Energetika jáne ónerkásip salasy
Qazaqstan men Italiia arasyndaǵy qarym-qatynastyń ózegi energetika sektoryndaǵy áriptestik bolyp tabylady. Italiia – Qazaqstan munaiynyń iri satyp alýshylarynyń biri, Qazaqstannyń jalpy saýda seriktesteri arasynda úshinshi oryn alady jáne Eýropalyq Odaqta birinshi orynda tur. 2024 jyly Qazaqstan Italiiaǵa 30 mln tonnadan astam munai jetkizdi, bul onyń aldyndaǵy jylmen salystyrǵanda 27%-ǵa kóp; qajet jaǵdaida Qazaqstan bul kólemdi taǵy arttyrýǵa daiyn ekenin málimdedi. Italiandyq ENI kompaniiasy elimizdiń munai-gaz jobalaryna burynnan asa iri investor (Qarashyǵanaq, Qashaǵan ken oryndarynyń konsortsiýmy quramynda) jáne sońǵy jyldary balamaly energiia óndirisine de atsalysyp keledi. Jalpy, sońǵy jiyrma jylda Italiia Qazaqstan ekonomikasyna 7,6 mlrd AQSh dollary kóleminde investitsiia quiǵan, elde italiialyq ENI, SDF Group, PetroValves, Maire Tecnimont, Ansaldo Energia, Ballestra tárizdi iri kompaniialardy qosa eseptegende 270-ten astam italiialyq kásiporyn tabysty jumys isteýde.
Qazaqstan Prezidenti eki eldiń munai-gaz, ónerkásip jáne energetika salalaryndaǵy yntymaqtastyǵy ózara tiimdiligin dáleldegenin aityp ótti. Mysaly, Qazaqstan zaýyttarynyń birinde italiialyq tehnologiia boiynsha aýyl sharýashylyǵy tehnikasy qurastyrylady, sondai-aq italiialyq seriktesterdiń qatysýymen kúkirt qyshqyly zaýyty men gaz óńdeý zaýytynyń qurylysy bastaldy. Bul jobalar italiialyq tehnologiia men noý-haýdy Qazaqstanda óndiristi oqshaýlaý (lokalizatsiialaý) arqyly birlesken óndiris oryndaryn damytýǵa bolatynyn kórsetedi.
Melonidiń sapary aiasynda energetika jáne ónerkásip kooperatsiiasyn odan ári keńeitýge baǵyttalǵan mańyzdy qujattar paketi qabyldandy. Atap aitqanda, Qazaqstannyń ulttyq ál-aýqat qory «Samuryq-Qazyna» italiialyq Maire Tecnimont injenerlik kompaniiasymen jáne Ansaldo Energia energetikalyq tehnologiialar kompaniiasymen yntymaqtastyq týraly memorandýmdarǵa qol qoidy. Bul kelisimder munai-himiia, gaz óńdeý jáne elektr energetikasy salalarynda birlesken jobalardy júzege asyrýǵa negiz qalamaq.
Sondai-aq, ónerkásiptik kooperatsiianyń strategiialyq jańa baǵyty – sirek jer metaldaryn igerý men mineraldyq shikizatty birlese óńdeý máselesi talqylandy. Qazaqstan taraby Ortalyq Aziiada sirek jer elementteri ken oryndaryn zertteitin óńirlik ortalyq qurý bastamasyn kóterip, italiialyq kompaniialarǵa osy baǵaly shikizatty birlesip barlap-óndirý úshin qolaily jaǵdai usynýǵa daiyn ekenin málimdedi. Prezident Toqaev bul rette yntymaqtastyqtyń formýlasy retinde «strategiialyq shikizat ornyna – investitsiialar men tehnologiialar» ustanymyn atady. Rasynda, sapar barysynda eki el Úkimetteri arasynda kritikalyq mineraldy resýrstar jáne shikizat salasyndaǵy yntymaqtastyq jónindegi birlesken málimdemege qol qoidy. Mundai qadam Qazaqstannyń jer qoinaýyndaǵy sirek metaldardy igerýde italiialyq ozyq tehnologiia men investitsiiany tartýǵa, al Italiiaǵa joǵary tehnologiialyq óndirister úshin qajetti shikizat bazasyna qoljetimdilikti qamtamasyz etýge jol ashady. Energetika sektorynda dástúrli munai-gaz yntymaqtastyǵymen qatar jasyl energetikaǵa kóshý baǵytynda da eki el ortaq niet tanytýda – «Central Asia – Italy» formatyndaǵy birlesken deklaratsiiada jańartylatyn qýat kózderi jáne sýtegi energetikasy boiynsha seriktestikti kúsheitý týraly arnaiy aityldy.
Saýda jáne investitsiia
Italiia Qazaqstannyń Eýropadaǵy eń iri saýda seriktesi sanalady. Ekijaqty taýar ainalymy sońǵy jyldary qarqyndy ósip, 2024 jyly 20 mlrd AQSh dollaryna jetti, bul aldyńǵy jylmen salystyrǵanda 24%-ǵa artyq kórsetkish. Mundai ósim negizinen energetikalyq resýrstar eksportynyń artýy esebinen qamtamasyz etilgenimen, taraptar saýda qurylymyn ártaraptandyrýǵa múddeli. Prezident Q.Toqaev Italiiamen saýda-sattyqty tek kómirsýtekter aiasymen shektemei, jańa ónim túrlerimen keńeitý múmkindigin atap ótti.
Onyń aitýynsha, Qazaqstan Italiiaǵa qosymsha 1 mlrd dollar kóleminde 100-den astam túrli taýar pozitsiiasy boiynsha eksportty ulǵaita alady. Qazaqstan Ortalyq Aziia memleketterimen birge Eýropa naryǵyna agroónerkásiptik ónimder, sonyń ishinde ekologiialyq taza organikalyq azyq-túlikter jetkizýdi kóbeitýge zor áleýeti bar ekenin aitty. Máselen, Qazaqstan jaqyn jyldary Italiiaǵa et ónimderi, balyq jáne akvamádeniet ónimderi, qurǵaq sút jáne ózge de daiyn azyq-túlikter eksportyn eselei túspek. Sondai-aq dástúrli astyq baǵytynda da múmkindik joǵary – resmi Astana italiialyq naryqqa bidai men un jetkizý kólemin arttyrýǵa daiyn ekenin málimdedi. Bul bastamalar eki el arasyndaǵy saýda balansynyń neǵurlym teńgerimdi bolýyna jáne Qazaqstannyń eksporttyq qorjynynyń keńeiýine septigin tigizbek.
Qazaqstan jaǵynan shikizattyq emes ónim eksportyn kóbeitýge umtylys tanytylsa, Italiia tarapy óz ónimderiniń Qazaqstan men jalpy Ortalyq Aziia naryǵyna qoljetimdiligin arttyrýǵa qyzyǵýshylyq bildirýde. Italiia Úkimetiniń quramyndaǵy «Kásiporyndar jáne Made in Italy» ministrligi atynan Qazaqstanmen birlesken óndiristik jobalardy damytýy – ekijaqty saýdany tek taýar ainalymy turǵysynan ǵana emes, birlesken investitsiialar arqyly óristetýge nietti ekenin kórsetedi. Prezident Q.Toqaev Rim men Astana arasyndaǵy tikelei saýda infraqurylymyn qalyptastyrý bastamasyn kóterip, Almaty qalasynda «Italiia saýda úiin» ashýdy usynǵan bolatyn. Mundai ortalyq «Made in Italy» brendiniń joǵary sapaly ónimderin Qazaqstan naryǵyna tikelei jetkizip, italiialyq taýarlar kórmesin uiymdastyrýǵa múmkindik berer edi. Qazirgi kezde Qazaqstanda italiialyq sán indýstriiasy ónimderi, turmystyq tehnika, farmatsevtika jáne qurylys materialdary keń tanymal.
Sarapshylardyń paiymdaýynsha, Qazaqstan ekonomikasynyń ártaraptanýy aiasynda italiialyq ónerkásiptiń óńdelgen ónimderi men tehnologiialyq jabdyqtaryna suranys arta túsedi.
Investitsiia tartý salasy da – ekijaqty ekonomikalyq bailanystardyń basty baǵyttarynyń biri. Italiia Qazaqstanǵa investitsiia salýshy iri on eldiń qatarynda. Munai-gaz jáne ken-metallýrgiia jobalaryna qomaqty qarjy quiýdan bólek, italiialyq biznes óńdeý ónerkásibi, qurylys, bank isi jáne qyzmet kórsetý sektorlaryna da kapital salýda. Mysaly, Qazaqstandaǵy mashina jasaý, himiia ónerkásibi men energetika infraqurylymy jobalaryna italiialyq kompaniialardyń aralasýy ósip keledi. Dj.Melonidiń sapary kezinde qol qoiylǵan qujattar bul úrdisti rastady: eki el damýshy jobalardy birlesip qarjylandyrý tetikterin jetildirýde. Atap aitqanda, Qazaqstannyń «Báiterek» holdinginiń enshilesi – Damý Banki men Italiianyń Cassa Depositi e Prestiti banki jáne SACE eksporttyq kredit agenttigi arasynda yntymaqtastyq jóninde kelisim jasaldy. Sonymen birge «Samuryq-Energo» kompaniiasy da SACE agenttigimen ózara túsinistik memorandýmyna qol qoidy – bul energetika jáne infraqurylym jobalaryn qarjylandyrý úshin italiialyq taraptyń kepildik berýin qarastyrady. Investitsiialar aǵynyn qoldaý maqsatynda «Kazakh Invest» ulttyq kompaniiasy Italiianyń Saýda agenttigimen birlesip jumys isteý týraly kelisimge keldi. Osy qadamdardyń barlyǵy Qazaqstanda italiialyq investorlar úshin qolaily orta qalyptastyrý ári iri jobalarǵa kapital tartý mindetine sai keledi.
Kólik jáne logistika – Orta dáliz
Transkaspii halyqaralyq kólik baǵyty, nemese Orta dáliz, Qazaqstan men Italiia yntymaqtastyǵynyń jańa geoekonomikalyq ózegine ainalýda. Bul Qytaidan Ortalyq Aziia arqyly Kaspii teńizi men Kavkazdy kesip ótip, Eýropaǵa baratyn balama baǵyt búginde strategiialyq mańyzǵa ie. Astana sammitinde taraptar transqurlyqtyq bailanystardy nyǵaitý máselesin basym baǵyttardyń biri retinde talqylady. Prezident Q.Toqaevtyń aitýynsha, ejelgi Jibek jolyn jańǵyrtatyn bul kópir arqyly 2022-2023 jyldary júk tasymaly kúrt ósken: ótken jyly Qazaqstan aýmaǵy arqyly tranzitpen ótken konteinerlik júk kólemi 62%-ǵa artyp, 4,5 mln tonnaǵa jetken. Endi aldaǵy úsh jylda osy kórsetkishti keminde eki ese ulǵaitý mejesi qoiylyp otyr.
Orta dálizdi damytýdyń ekonomikalyq jáne geosaiasi tiimdiligi aiqyn.
Birinshiden, ol Ortalyq Aziia elderine óz taýarlaryn Reseige táýeldi emes jolmen álemdik naryqtarǵa shyǵarýǵa múmkindik beredi. Ekinshiden, Eýropa úshin de Aziiaǵa balama qatynas qurý turǵysynan mańyzdy joba. Ýkrainadaǵy jaǵdaiǵa bailanysty EO memleketteri Ortalyq Aziia baǵytyndaǵy tasymal marshrýtyna qyzyǵýshylyq tanyta bastaǵany belgili. Mine, osyndai jaǵdaida Italiia Orta dálizge early adopter retinde nazar aýdarýda. Dj.Melonidiń aitýynsha, Italiia Ortalyq Aziiamen qatynasta tasymal marshrýttarynyń ártúrliligine mán beredi jáne óńir elderiniń kólik áleýetin paidalanýǵa múddeli.
Sammit qorytyndysy boiynsha qabyldanǵan birlesken deklaratsiiada Orta dálizdi damytýǵa erekshe mán berildi. Taraptar Transkaspii halyqaralyq kólik baǵdarynyń tiimdi mýltimodaldy dáliz retindegi áleýetin tolyq júzege asyrý úshin birlesken kúsh-jiger jumsaýǵa ýaǵdalasty. Qazaqstan, Ózbekstan, Qyrǵyzstan, Túrikmenstan jáne Tájikstan basshylary Italiia Úkimetiniń osy marshrýtty jetildirýge investitsiia tartý jáne tehnologiialyq qoldaý kórsetý nietin quptady. Deklaratsiiada italiialyq temirjol jáne logistika kompaniialaryn Ortalyq Aziiadaǵy kólik-infraqurylymdyq jobalarǵa qatystyrýdy kótermeleý kózdelgen. Bul Italiianyń óz tájiribesi men tehnologiiasyn usynyp, óńirdegi iri kólik habtary men terminaldardyń damýyna úles qosatynyn ańǵartady. Mysaly, Italiianyń memlekettik temirjol operatory nemese porttyq basqarýshylary bolashaqta Kaspii teńizi arqyly tasymal tizbegin jetildirý isine atsalysýy múmkin. Joldaýdyń taǵy bir mańyzdy tusy – taraptardyń Eýropalyq Odaqtyń Global Gateway baǵdarlamasy sheńberindegi múmkindikterdi paidalanýǵa daiyn ekendigi. Global Gateway – EO-nyń Orta dáliz sekildi infraqurylymdyq jobalardy qarjylandyrýǵa baǵyttalǵan bastamasy. Italiia – bul strategiianyń belsendi qoldaýshylarynyń biri. Demek, aldaǵy jyldary Orta dáliz boiynda temirjol jelilerin jańǵyrtý, teńiz porttaryn keńeitý, shekaralyq ótkizý beketterin tsifrlandyrý siiaqty sharalar halyqaralyq qoldaýǵa ie bolýy yqtimal. Munyń barlyǵy Ortalyq Aziiany Eýropaǵa jaqyndatyp, Qazaqstandy qurlyqaralyq saýda haby retindegi rólin kúsheitedi.
Geosaiasat jáne aimaqtyq seriktestik
Astana sammitiniń eń basty nátijeleriniń biri – birlesken deklaratsiianyń qabyldanýy boldy. Ortalyq Aziianyń bes memleketi men Italiia qol qoiǵan bul kólemdi qujat saiasi, qaýipsizdik, ekonomikalyq jáne gýmanitarlyq salalardy qamtityn yntymaqtastyqtyń keshendi kún tártibin bekitti. Bul – Italiia men Ortalyq Aziianyń ózara áriptestigin júieli dialogtyq platforma arqyly institýttandyrý jolyndaǵy alǵashqy qadam. Sarapshylardyń pikirinshe, «Ortalyq Aziia + Italiia» sammitin turaqty negizde ótkizýdi kózdeý jáne deklaratsiiada ortaq mehanizmderdi aiqyndaý – óńir men Apennin túbeginiń bailanysyn jańa strategiialyq deńgeige kóteredi.
Qujattyń saiasi bóliginde halyqaralyq qaýipsizdik pen turaqtylyq máselelerine airyqsha nazar aýdarylGúdy. Taraptar halyqaralyq quqyqtyń qaǵidattaryn, eń aldymen BUU Jarǵysynda bekitilgen memleketterdiń egemendik teńdigi, aýmaqtyq tutastyqty qurmetteý, kúsh qoldanbaý jáne janjaldardy beibit jolmen sheshý ustanymdaryn berik ustanatynyn rastady. Álemdegi barlyq qaqtyǵystar ádil jáne uzaqmerzimdi beibit sheshim tabýǵa tiis dep málimdep, jahandyq beibitshilikke qoldaý bildirdi. Italiia Ortalyq Aziia memleketteriniń ózara yntymaqtastyǵyn tereńdetý talpynysyn quptaitynyn bildirip, óńirlik konsýltativtik kezdesýler formatynyń mańyzyn erekshe atap ótti. Óńirishilik úilesimdilik Orta Aziiada kópjaqty ózara is-qimyldy nyǵaityp, beibitshilikpen turaqtylyqty saqtaý, qazirgi zamanǵy syn-qaterlerge birlese tótep berý úshin qajet ekeni atap kórsetildi.
Deklaratsiia qaýipsizdik salasyndaǵy seriktestikti praktikalyq sharalarmen tolyqtyrýdy kózdeidi. Taraptar terrorizmge, ekstremizmge jáne transulttyq qylmysqa qarsy kúreste kúsh biriktirip, turaqty konsýltatsiialar ótkizýge kelisti. Esirtki zattardyń, qarý-jaraqtyń zańsyz ainalymyna jáne adam trafigine tosqaýyl qoiý, kiberqaýipter men zańsyz kóshi-qon aǵynyn retteý máseleleri boiynsha aqparat almasyp, birlesken daiyndyq sharalaryn júrgizý josparlanýda. Osy maqsatta italiialyq jáne ortalyqaziialyq quqyq qorǵaý organdary arasynda turaqty óńirlik deńgeidegi kezdesýler ótkizý, mamandardy oqytý jáne tájiribe bólisý tetikterin jolǵa qoiý kózdelip otyr. Sonymen birge, Italiia men Ortalyq Aziia elderi ózderiniń qorǵanys jáne qaýipsizdik qurylymdary arasyndaǵy dialogty da keńeitpek. Munyń aiasynda ekstremizmniń aldyn alý, radikaldandyrýǵa qarsy áreket etý boiynsha birlesken baǵdarlamalar iske aspaq. Qaýipsizdik máselelerindegi mundai úilesim Ortalyq Aziianyń turaqtylyǵy men syrtqy shekaralarynyń qorǵalýyna oń áser etetini sózsiz.
Ekonomikalyq yntymaqtastyq deklaratsiianyń qomaqty bóligin qamtydy. Taraptar sońǵy jyldary Italiia men Ortalyq Aziia arasyndaǵy saýda-ekonomikalyq qatynastardyń qarqyndy damyp kele jatqanyn quptap, ony odan ári keńeitýge nietti ekenin rastady. Eki tarap shaǵyn jáne orta biznesti qoldaý, ózara investitsiialardy yntalandyrý baǵyttaryn aiqyndady. Tabiǵi resýrstardy birlesip igerý, shikizattyq emes óndiristi damytý, ónerkásiptik kooperatsiia qurýda Italiianyń tehnologiialyq áleýeti ortalyqaziialyq elderdiń qajettilikterimen ushtasatyny atap ótildi. Atap aitqanda, energetika, klimattyń ózgerýimen kúres, kritikalyq mineraldy shikizat, aýyl sharýashylyǵy, kólik bailanysy jáne syni infraqurylym salalarynda birlesken jobalardy iske asyrý kelisildi. Bul jobalardy qarjylandyrýda Eýropalyq Odaqtyń «Global Gateway» baǵdarlamasynyń múmkindikteri paidalanylatyny aityldy. Iaǵni, eýropalyq qarjy institýttary men damý bankterin tarta otyryp, Ortalyq Aziiada jasyl energetika, logistika jáne tsifrlyq infraqurylym baǵyttaryndaǵy investitsiialyq jobalarǵa qoldaý kórsetilmek.
Ekologiia jáne klimat ózgeristerine beiimdelý máseleleri de qujattaǵy basym baǵyttardyń biri boldy. Óńirlik qaýip-qaterler retinde Aral teńiziniń tartylýy, muzdyqtardyń erip, sý resýrstarynyń azaiýy ataldy. Bul máselelerdi sheshý úshin taraptar sýdy únemdeý jáne tiimdi paidalaný tehnologiialaryn engizý, sý resýrstaryn basqarý boiynsha joǵary deńgeili kezdesýler ótkizý jónindegi bastamalardy quptady. Aral apatyna qarsy kúreste Italiianyń atsalysyp júrgeni erekshe atalyp, osy óńirdegi pilottyq ekologiialyq jobalarǵa Rim tarapynan qoldaý jalǵasa beretini aityldy. Mysaly, qazaqstandyq tarap jaqynda Aral teńiziniń qurǵaǵan tabanyndaǵy klimattyq jaǵdaidy jaqsartý maqsatynda sekseýil egý, oazister qurý sekildi jobalarǵa italiialyq mamandardy tartýdy usyndy. Buǵan qosa, Túrikmenstan prezidenti Serdar Berdimuhamedov sammitte Ashhabadta BUU aiasynda óńirlik klimattyq tehnologiialar ortalyǵyn ashýdy usyndy – bul bastama da deklaratsiia mazmunymen úndes, óitkeni klimat problemalaryn sheshýde jańa tehnologiialar transferti men innovatsiialar klasterin qurý qajettigi atap ótilgen.
Energetikanyń jańa dáýiri – balamaly jáne jańartylatyn energiia kózderin damytý boiynsha da taraptar ortaq peiil tanytty. Deklaratsiiada Ortalyq Aziianyń kún, jel, sý energiiasy jáne sýtegi óndirisi boiynsha orasan zor áleýeti bary aitylyp, ony júzege asyrýǵa Italiianyń tehnologiialyq kómegi mańyzdy ról atqaratyny kórsetildi. Sheteldik investitsiialardy jańartylatyn energetikaǵa tartý úshin qolaily quqyqtyq baza qalyptastyrý, «jasyl» jobalardy memleket tarapynan kótermeleý týraly kelisimge keldi. Qazaqstan men Italiia energetikalyq qaýipsizdik pen kómirtegi beitaraptyǵyna qol jetkizý jolynda seriktestikti kúsheitpek: bul oraida italiialyq Eni kompaniiasynyń jańartylatyn energiia jobalaryna qatysýyn keńeitý, jasyl sýtegi óndirý boiynsha birlesken ǵylymi-zertteý jumystaryn bastaý múmkindikteri bar. Italian taraby tehnologiialyq innovatsiialarymen bólisý arqyly Ortalyq Aziianyń energiia sektoryn jańǵyrtýǵa atsalysatynyn málimdedi. Mysaly, qýat tiimdiligin arttyratyn ozyq jabdyqtar men aqyldy jeliler (smart grid) engizý baǵytynda Italiia tájiribesi kádege aspaq.
Gýmanitarlyq jáne mádeni bailanystardy nyǵaitý deklaratsiianyń jáne jalpy sammittiń mańyzdy mazmundyq bóligin qurady. Taraptar halyqtar arasyndaǵy tikelei qarym-qatynastardy tereńdetý, bilim jáne mádeniet almasýlaryn keńeitý týraly ýaǵdalasty. Atap aitqanda, akademiialyq yntymaqtastyqty arttyrý – ýniversitetter men ǵylymi-zertteý ortalyqtary arasynda konsortsiýmdar qurý, birlesken zertteýler júrgizý, stýdentter men oqytýshylardyń ózara taǵylymdamalaryn uiymdastyrý josparlanyp otyr. Prezident Toqaev ǵylym men tehnikalyq bilim berý salasyndaǵy seriktestikke erekshe nazar aýdardy. Ol Ortalyq Aziia elderi úshin Italiianyń ozyq agrotehnologiia, bioinjeneriia, turaqty eginshilik jáne mal sharýashylyǵy tájiribesi zor qyzyǵýshylyq týdyratyndyǵyn atap ótti. Osy salalarda birlesken ǵylymi-bilim berý ortalyqtaryn qurý, agrarlyq ýniversitetter arasyndaǵy konsortsiým arqyly jańa tehnologiialar transfertine jol ashý bastamasy usynyldy. Sonymen birge tsifrlyq tehnologiialar, telekommýnikatsiia jáne smart-qalalar damýynda Italiianyń innovatsiialyq sheshimderi aimaqqa paidaly bolmaq. Máselen, sammit aiasynda taraptar tsifrlandyrý jáne startap ekojúielerin damytý boiynsha jastar arasynda hakatondar men konkýrstar ótkizý múmkindigin talqylady.
Bilim, mádeniet, ekologiia salalaryndaǵy yntymaqtastyq ta jańa serpin almaq. Taraptar mádeni almasýlardy júieleýge, óner men sport salasyndaǵy bailanystardy tereńdetýge kelisti. Eki el parlamentteri jáne aimaqtary arasynda tikelei bailanystardy ornatý da gýmanitarlyq áriptestikti institýtsionalizatsiialaýdyń bir joly retinde qarastyrylýda. Prezident Q.Toqaev Italiiamen parlamentaralyq yntymaqtystyq tetikterin nyǵaitý bastamasyn kóterip, zańnama tájiribesi jáne mádeni-gýmanitarlyq jobalar boiynsha birlesip jumys isteýge daiyn ekenin bildirdi. Italian taraby da Qazaqstanmen bilim jáne mádeniet salasyndaǵy almasýlardy keńeitýge múddeli. Búginde kóptegen qazaqstandyq jastar Italiianyń óner akademiialarynda, konservatoriialarynda bilim alýda, eki eldiń joǵary oqý oryndary arasynda áriptestik bailanystar qalyptasqan. Aldaǵy ýaqytta stýdenttik utqyrlyq baǵdarlamalarynyń sanyn kóbeitý, birlesken bilim berý baǵdarlamalaryn iske qosý jospary bar. Deklaratsiiaǵa sáikes, taraptar jastar almasýyn jańa deńgeige kóterýge kelisip otyr – Ortalyq Aziia men Italiia jastary úshin ortaq forýmdar, jazǵy mektepter uiymdastyrý jáne volonterlik jobalarǵa qatysý múmkindikteri qarastyrylmaq. Bul qadamdar jas býynnyń birin-biri jaqyn tanýyna, mádenietaralyq túsinistiktiń artýyna jol ashady.
Mádeni mura jáne týrizm baǵytynda da yntymaqtastyq áleýeti joǵary. Italiia IýNESKO aiasynda Qazaqstannyń mádeni eskertkishterin qorǵaý isinde qoldaý kórsetip keledi, qazaqstandyq mamandarǵa restavratsiia boiynsha tájiribe bólisýde. Bolashaqta Italiia men Ortalyq Aziia arasynda ortaq tarihi Jibek joly muralaryn nasihattaý maqsatynda týristik marshrýttar qurý múmkindigi aitylýda. Ekologiialyq týrizm, ásirese Alpi men Tian-Shan arasyndaǵy tájiribe almasý, erekshe qorǵalatyn tabiǵi aýmaqtardy basqarý isinde yntymaqtastyq ornatý jospary da bar. Jalpy, sammit nátijesinde qabyldanǵan kelisimder ǵylym, mádeniet jáne ekologiia toǵysqan keshendi baǵdarlamalardy júzege asyrýǵa jol ashpaq. Mysaly, sý resýrstaryn keshendi paidalaný boiynsha 2026 jyly arnaiy dóńgelek ústel ótkizý, energiianyń turaqty óndirisi men tiimdiligi jóninde 2027 jyly konferentsiia uiymdastyrý týraly usynystar quptaldy. Mundai sharalar ǵylymi saraptamamen bólisýge, innovatsiialyq sheshimderdi birlese izdeýge múmkindik beredi.
Qorytyndy
Italiia Premer-ministriniń bul sapary jáne Astanada ótken birinshi «Ortalyq Aziia – Italiia» sammiti Qazaqstan-Italiia áriptestigin jańa beleske shyǵardy. Kelissózder nátijesinde qol jetkizilgen ýaǵdalastyqtar men qol qoiylǵan qujattar ekijaqty ózara is-qimyldy sapaly turǵyda tereńdetip qana qoimai, ony óńirlik kópjaqty formatta órbitýge negiz qalady. Buǵan deiin Qazaqstan men Italiia negizinen ekijaqty jelide yntymaqtasyp kelse, endi alǵash ret búkil Ortalyq Aziia aýqymynda institýtsionaldyq dialog ornady. Bul formatty turaqty etý týraly sheshim halyqaralyq qatynastar arhitektýrasynda jańa ólshem ashady – Ortalyq Aziia elderi men Eýropanyń jetekshi memleketteri birigip talqylaityn alańdardyń keńeigenin kórsetedi.
Árine, Astana sammiti birden barlyq máseleni sheship bergen joq; alaida onyń qorytyndysy óte mazmundy boldy. Energetikadan bastap bilim-mádenietke deiingi san-salaly baǵyttardy qamtyǵan kelisimder taraptardyń uzaq merzimdi strategiialyq múddeleriniń toǵysqan tusyn ańǵartty. Qazaqstan men Italiia arasyndaǵy qarym-qatynas endi «strategiialyq seriktestik» deńgeiine kóterilip, onyń naqty mazmuny investitsiialyq jobalar, tehnologiia almasý, saiasi dialog jáne mádeni-gýmanitarlyq bailanystar arqyly baii tústi. Eń bastysy – ózara senim men túsinistik nyǵaidy. Bul jóninde Q.Toqaev: «Qazaqstan men Italiia halyqaralyq arenada árqashan senimdi strategiialyq áriptester bolyp qala beretinine senimdimin» dep atap ótti.
Ortalyq Aziia men Italiia arasyndaǵy yntymaqtastyqty júieli túrde jalǵastyrý úshin naqty qadamdar belgilengen. Kelesi sammitti 2027 jyly Qyrǵyz Respýblikasynda ótkizý josparlanyp otyr, al 2026 jyldyń kókteminde Italiiada syrtqy ister ministrleriniń kezekti konferentsiiasy shaqyrylatyn boldy. Bul kezdesýler aradaǵy dialogty úzbei, qabyldanǵan mindettemelerdiń oryndalýyn qadaǵalaýǵa múmkindik beredi. Dj.Melonidiń ózi Astanaǵa saparyn «jai protokoldyq rásim emes, naqty mazmunǵa toly kelissóz» dep sipattady. Rasynda da, 4 mlrd eýroǵa jýyq kelisimderge qol qoiylyp, yntymaqtastyqtyń jańa kókjiekteri ashylǵan bul tarihi sapar qos taraptyń da geosaiasi jáne ekonomikalyq múddelerine jaýap beredi.
Qazaqstan men Italiianyń áriptestigi osylaisha jańa kezeńge qadam basty. Geografiialyq turǵyda bir-birinen alysta ornalassa da, ortaq maqsat-múdde eki eldi jaqyndastyryp otyr – ol maqsat ekonomikalyq órleý, óńirlik turaqtylyq jáne halyqtarynyń igiligi. Ortalyq Aziia elderi úshin Italiia senimdi serikteske, Eýropaǵa ashylǵan taǵy bir qaqpaǵa ainalýda. Al Italiia úshin Ortalyq Aziia jańa múmkindikter mekeni, energiia men resýrstardyń balama kózi, sondai-aq shyǵysqa jol ashatyn strategiialyq ótkel ispetti. Astana sammiti bul ózara bailanysty resmi túrde bekitip, onyń uzaqmerzimdi bolashaǵyn aiqyndap berdi. Endi osy kelisilgen bastamalardy iske asyrý ǵana qaldy. Eger ýaǵdalastyqtar tolyǵymen júzege assa, aldaǵy jyldarda Qazaqstan-Italiia qatynastary jáne tutas Ortalyq Aziia men Eýropa yntymaqtastyǵy buryn-sońdy bolmaǵan deńgeide órkendei túspek. Bul sapar taǵylymy – geografiialyq alshaqtyqty strategiialyq senim men ózara tiimdi is-qimyl arqyly jaqyndatýǵa bolatynyn dáleldeýinde dep qorytyndy jasaýǵa bolady.
